Tư tưởng của Phan Bội Châu về giáo dục ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
Tư tưởng của Phan Bội Châu
về giáo dục ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
Nguyễn Văn Hoà1
1 Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế.
Email: [email protected]
Nhận ngày 5 tháng 8 năm 2018. Chấp nhận đăng ngày 15 tháng 9 năm 2018.
Tóm tắt: Phan Bội Châu được biết tới không chỉ là “bậc anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc
lập dân tộc”, mà còn là một người am hiểu về giáo dục nước nhà những năm đầu thế kỷ XX. Theo
Phan Bội Châu, nền giáo dục mà thực dân Pháp áp đặt ở Việt Nam đầu thế kỷ XX đã bộc lộ tất cả
những bất cập của nó. Những bất cập đó là hệ luỵ tất yếu của nền giáo dục nô lệ. Do đó, phải xây
dựng một nền giáo dục mới của nước Việt Nam độc lập.
Từ khoá: Phan Bội Châu, giáo dục, Việt Nam, đầu thế kỷ XX.
Phân loại ngành: Triết học
Abstract: Phan Boi Chau is known not only as a hero, an angel, and a person who sacrificed his
life for national independence, but also as one with erudite knowledge of his home country’s
education in the early 20th century. He deemed that the education imposed by the French
colonialists then in Vietnam had revealed all the inadequacies, which were the inevitable
consequences of an education of a society where the Vietnamese were just like slaves. He spoke
out, therefore, about the must to build a new education for an independent Vietnam.
Keywords: Phan Boi Chau, education, Vietnam, early 20th century.
Subject classification: Philosophy
1. Đặt vấn đề
phong kiến ở Việt Nam. Trong xã hội đó,
theo Phan Bội Châu, thực dân Pháp đã tiến
Trước yêu cầu giải phóng dân tộc và phát hành nền giáo dục phong kiến, nền giáo dục
triển đất nước cùng với ảnh hưởng của Pháp - Việt và nền giáo dục mới (nền giáo
“Tân thư” và “Tân văn”, đặc biệt, được dục thực dân). Cả ba nền giáo dục đó đã trở
chứng kiến sự phát triển rực rỡ của Nhật nên bất cập trước yêu cầu của thời đại và có
Bản nhờ canh tân đất nước mà có, Phan Bội chung một mục đích nô dịch nhân dân Việt
Châu sớm nhận thức được những bất cập Nam. Năm 1884, triều đình nhà Nguyễn
của nền giáo dục trong xã hội thuộc địa nửa đầu hàng thực dân Pháp, xã hội Việt Nam
46
Nguyễn Văn Hòa
Nam, người Pháp rất khuyến khích cái học
từ chương khoa cử như văn bát cổ, thơ phú,
huấn hỗ, từ chương. Trẻ em sáu tuổi đã bắt
đầu vào cái học ấy cho đến chết” [3, tr.256].
Trong các tác phẩm Việt Nam quốc sử khảo
(1908), Ngục trung thư (1914), Phan Bội
Châu đã vạch rõ dã tâm của thực dân Pháp
trong việc lợi dụng những mặt tiêu cực của
chế độ khoa cử của nền giáo dục phong
kiến để giam hãm, để giăng bẫy, để ràng
buộc anh hùng hào kiệt; để làm đui điếc tai
mắt của nhiều người, để làm lụn bại trí lực
của người Việt Nam trong cuộc tranh đua
với người da trắng. Nền giáo dục đó đề cao
lối học khoa cử, tầm chương, trích cú, phi
thực tiễn; coi khinh thực nghiệp; chủ yếu
giới hạn nội dung, chương trình học tập và
thi cử trong Tứ thư, Ngũ kinh và Bắc sử;
còn những nội dung thiết thực khác không
được đề cập, đặc biệt là khoa học tự nhiên.
Người học chỉ biết vùi đầu vào kinh sử, lo
học thuộc các kinh điển và sử sách của
Trung Quốc; nhắm tới là học để đi thi, thi
đỗ để làm quan. Chính nội dung, chương
trình và cách học đó đã làm cho sản phẩm
của giáo dục không thích ứng với yêu cầu
phát triển của xã hội trong thời buổi “mưa
Âu”, “gió Mỹ”; làm cho trí tuệ và năng lực
sáng tạo của con người bị kìm hãm và thui
chột. Cái học từ chương khoa cử vào giai
đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, ngày
càng tỏ rõ những bất cập và gây nên những
hệ luỵ tiêu cực làm cản trở sự phát triển của
đất nước. Ông viết: “Gọi rằng giáo dục,
chẳng qua là một đường khoa cử văn từ đó
thôi. Không có thương học nên công nghiệp
hỏng; không có nông học nên nhân dân
không biết đường khai khẩn; không có pháp
luật học, nên nhân dân không giữ lấy quyền
lợi” [4, tr.44]. Nội dung của nền giáo dục
phong kiến thủ cựu, không chịu đổi mới;
không đề cập đến lĩnh vực khoa học tự
nhiên và pháp luật; không thiết thực và
không gắn với thực tế sản xuất. Do đó, theo
từ tính chất thuần phong kiến trở thành xã
hội thuộc địa nửa phong kiến. Thực dân
Pháp thực thi hàng loạt các chính sách về
kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá và giáo
dục. Đối với giáo dục, theo Phan Bội Châu,
thực dân Pháp tiến hành nền giáo dục ngầm
tiêu diệt giống nòi nước Việt Nam. Đó là
nền giáo dục hủ bại, nô dịch. Mục đích của
nền giáo dục đó là biến con người Việt
Nam thành những con trâu, con ngựa,
những nô lệ tăm tối về trí tuệ chỉ biết thừa
hành một cách mù quáng mệnh lệnh của
thực dân Pháp, để chúng dễ bề cai trị và bóc
lột. Đấy chính là thủ đoạn thâm độc của
thực dân Pháp. Cái gọi là giáo dục ở nước
Việt Nam lúc bấy giờ thực chất là: “Học
đường nô lệ, giáo dục nô lệ là cái đặc sắc
riêng của nước ta” [4, tr.46]. Bài viết này
phân tích tư tưởng của Phan Bội Châu về
những bất cập của nền giáo dục phong kiến,
nền giáo dục Pháp - Việt, nền giáo dục thực
dân trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến ở
Việt Nam.
2. Tư tưởng của Phan Bội Châu về những
bất cập của nền giáo dục phong kiến
Để thực hiện mục đích cai trị, thực dân
Pháp tìm mọi cách loại bỏ những ảnh
hưởng tích cực của văn hóa dân tộc; lợi
dụng những mặt hạn chế của nền giáo dục
phong kiến đã trở nên quá lạc lậu so với xu
thế phát triển chung của thời đại; khuyến
khích lối học khoa cử để kìm hãm nhân dân
trong vòng tối tăm, dốt nát và phục vụ cho
công cuộc thực dân hóa. Đề cập đến vấn đề
này, Phan Bội Châu đã viết: “Từ sau khi
nước mất, cố nhiên người Pháp chẳng
những không đem lại cho người Việt một
nền giáo dục tốt đẹp mà họ càng ngày càng
cưỡng bức người Việt Nam theo nền giáo
dục nô lệ, trâu ngựa. Khi mới chiếm Việt
47
Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019
Phan Bội Châu, muốn mở mang dân trí
phải thay đổi cách học và thay đổi nội dung
giáo dục.
kỷ hà, đại số, tích phân, vi phân? Hỏi đến lý
học thì nước bốc thành hơi cũng không hay,
còn nói gì đến địa lý thiên văn, lực học,
quang học nữa? Hỏi đến văn học thì 26 chữ
cái La Mã ta đã cho là nút thần vạch quỷ
không gì sánh kịp huống chi là chữ của các
nước Nga, Anh, Đức” [3, tr. 441].
Là một nhà nho tân tiến, Phan Bội Châu
thấu hiểu sự lỗi thời và bất cập của nền giáo
dục phong kiến. Ông ngậm ngùi, cay đắng
viết: “Nhưng cũng tiếc rằng trí lực thông
minh của họ đã bị những thủ đoạn “thả
phù”, “nhược viết” và thơ “bát vận”, “ngụ
ngôn”... đẽo gọt đến già, đui mù nửa kiếp,
làm cho có tranh luận với người da trắng thì
tránh sao khỏi ngơ ngác vì những kiến thức
sách vở mơ hồ đâu đâu” [2, tr.439-440].
Nền giáo dục phong kiến đã không còn phù
hợp nữa, không thiết thực và đã thành trở
ngại trên con đường đi đến văn minh. Thế
nhưng, thực dân Pháp vẫn cố tìm cách duy
trì lối học cũ, lối thi cũ, phương pháp cũ
nhằm mê hoặc và giam hãm nhân dân Việt
Nam trong vòng tăm tối, u mê.
Chương trình, nội dung, cơ cấu và hệ
thống tổ chức, cơ chế quản lý giáo dục đương
thời ở Việt Nam xét về thực chất đã trở nên
thủ cựu, xa lạ và không giúp ích được gì cho
cuộc sống của người dân. Ông viết: “Tuy ở
tỉnh có quan đốc học, giáo thụ nhưng chẳng
qua huấn luyện mấy ông thí sinh, khóa sinh,
mà những đồ huấn luyện đó, thời chỉ mấy
chữ; “chi, hồ, giả, dã, nhược viết, thả phù”
đêm ngày cổ vũ cho người ta, chẳng qua
võng lọng cân đai, đầu bò sỏ lợn, ngoài ra có
một tý gì lợi ích cho quốc dân đâu” [4,
tr.225]. Theo Phan Bội Châu, giáo dục là
khuôn đúc người, giáo dục là sinh mệnh của
dân. Nhưng khi giáo dục hết thảy là hư văn
thì sinh mệnh của dân đâu có còn gì nữa? Có
chăng chỉ là những kẻ tai điếc, mắt mù, óc
khô, lòng chết. Ngay trong Dư ngu sám (lời
sám hối “ta ngu”), Phan Bội Châu đã nghiêm
túc, thẳng thắn, chua chát tự chỉ trích mình.
Ông nói: “Ta lớn lên 38 tuổi ngoài những chữ
“chi, hồ dã, giả” ra hỏi đến số học thì chín
chín tám mốt cũng không biết còn nói gì đến
Trước yêu cầu giải phóng dân tộc và
phát triển đất nước, Phan Bội Châu đã soát
xét lại vốn kiến thức của chính bản thân
mình, vốn kiến thức này được đào tạo trong
nền giáo dục phong kiến; giờ đây, đã trở
nên bảo thủ lạc hậu, yếu kém và bất cập
trước yêu cầu phát triển của thời đại mới. Ở
đây, cũng cần nói thêm rằng, vào cuối thế
kỷ XIX đầu thế kỷ XX, không phải nhà nho
nào ở Việt Nam cũng có những nhận thức
thức thời như Phan Bội Châu. Một số nhà
nho vẫn theo nếp cũ “nội hạ, ngoại di”,
“hậu cổ, bạc kim”, “xưa hơn nay”, “trọng
nông, ức thương”, không chịu đổi mới,
không chịu tiếp nhận những yếu tố tích cực,
những yếu tố tiến bộ của văn minh phương
Tây nói chung và của nền giáo dục phương
Tây nói riêng; khư khư giữ lấy những
nguyên lý, mệnh đề của hệ tư tưởng phong
kiến đã trở nên lạc hậu và bất lực trước yêu
cầu bảo vệ đất nước và giải phóng dân tộc.
Trong bài Kính quốc dân, Phan Bội Châu
viết: “Nhà nho hủ vẫn cậy mình khôn khéo/
Đem văn chương mà vênh váo với đời/
Năm ba câu bát cổ dông dài/Trừ cử nghiệp,
chuyện ngoài chi nỏ biết!/Ai cạnh tranh? Ai
sinh tồn?/Ai ưu thắng mà ai bại liệt?/Trên
địa cầu nào biết những ai ai?/Chữ duy tân
gác để ngoài tai” [2, tr. 65].
Theo Phan Bội Châu, sự bảo thủ, khép
kín, tách biệt với thực tế sinh động của
cuộc sống, khước từ học tập văn minh
phương Tây, bất chấp sự thay đổi của thời
cuộc, bám lấy hủ tục, đó là một trong
những bất cập của nền giáo dục cũ. Ông
viết: “Mù mịt tối tăm, ngu si xuẩn độn,
48
Nguyễn Văn Hòa
đường hô hấp bị gai chích, bể tinh thần bị Phan Bội Châu, cách học cũ làm cho người
tắc nghẽn. Anh mù em đui, giữa ban ngày Việt Nam không chịu đổi mới; nhu nhược
mà như đêm tối, tự cao tự đại, như ếch và ngu hèn; chỉ có học theo tập thượng, coi
ngồi đáy giếng, để khiến cho đất nước gấm sửa đổi cho hợp thời là trái cổ, thoát khỏi
vóc rộng 37 dặm vuông Anh trở nên đồng những kiến thức cũ thì cho là hiếu kỳ, chỉ
bệnh mà mất cho người ngoài” [2, tr.45]. biết khư khư thói bảo thủ lạc hậu. Những
Bảo thủ, vùi đầu và chôn chân trong cái cũ, bất cập này chẳng những là nguyên nhân
cách li thực tế; tự cao tự đại cho rằng xưa dẫn đến mất nước, mà còn là trở ngại trên
đúng nay sai, lấy kiến thức của tiền nhân con đường phát triển đất nước.
làm khuôn vàng thước ngọc, nên không
Theo Phan Bội Châu, trong cạnh tranh thì
chịu học cái hay, cái mới của người khác, mạnh được yếu thua, ngu dại bao giờ cũng
khiến cho “tinh thần bị tắc nghẽn”. Dạy đi liền với hèn yếu. Do đó, một trong những
học thì nặng về “tầm chương, trích cú”, nguyên nhân làm cho Việt Nam dẫn đến
“coi hư văn như thánh thần, khinh thực chúng ta mất nước là do người Việt Nam
nghiệp như cỏ rác”. Học tập thì thiên về tri bảo thủ, không chịu đổi mới, mãi đắm chìm
thức tái hiện hơn là tri thức sáng tạo”. Với trong giấc ngủ ngu dại cuồng si; trong khi
cách học đó, người học chỉ tiếp thu kiến thực dân Pháp chẳng những không đem “văn
thức một chiều, không sắp xếp, phân tích, minh Tây học” để tưới tắm cho giống nòi
chọn lọc gì, mà chỉ ghi nhớ thuộc lòng mặc Việt Nam, mà trái lại tìm mọi cách giam
dù không hiểu, gây tình trạng nhồi nhét hãm giống nòi Việt Nam trong vòng dốt nát.
kiến thức, không thúc đẩy động não. Công
việc làm bài thi cũng là dày công trích dẫn
3. Tư tưởng của Phan Bội Châu về những
bất cập của nền giáo dục Pháp - Việt
các đoạn trong sách cũ, nói theo và ca ngợi
lý luận kinh điển chứ không được có ý
kiến ngược lại [7, tr.164-165].
Theo Phan Bội Châu, sự trì trệ, bảo thủ,
tính ỷ lại vốn ăn sâu trong cách dạy và học
của người Việt Nam, bóp chết sự sáng tạo
và làm nhụt ý chí của người Việt Nam, làm
suy giảm dân khí của nước Việt Nam; khiến
cho người Việt Nam có mắt mà như mù, có
tai mà như điếc, có chân tay mà không biết
làm, có máy móc mà không biết sử dụng,
người trên chỉ biết noi theo cái cũ, người
dưới chỉ biết tuân theo người trên. Ông viết:
“Người trên lo trang sức cho đẹp mắt, giữ
hủ lậu cho yên thân, dẫu có người thông
minh cũng phải chiều theo tập thượng.
Nghe một lời nói khác mình thì khiếp sợ
như sấm sét, thấy một người làm khác mình
“Năm 1906, thực dân Pháp tiến hành “cải
cách” giáo dục, bằng cách tạo ra một nền
giáo dục lai căng què quặt, gọi là nền giáo
dục Pháp - Việt. Đây là nền giáo dục nhằm
mục tiêu: tuyên truyền cho chính sách xâm
lược bóc lột của Pháp; truyền bá tiếng Pháp
và tạo ảnh hưởng của văn hóa Pháp đối với
trí thức văn thân; tiếp tục đào tạo một số
người làm tay sai cho Pháp” [5, tr.14]. Đề
cập đến vấn đề này, Phan Bội Châu viết:
“Nó mở trường Pháp Việt, nhưng cái gọi là
trường Pháp Việt này, nó cũng chỉ dạy cho
biết sơ sơ chữ Pháp, dịch được qua loa
tiếng Pháp, đã coi là đủ rồi. Còn như điện
học, hóa học, binh học, thương học người
thì cho là quái lạ như thấy tuyết và mặt trời. Pháp có đặt một khoa nào đâu. Giẫm đạp cả
cố cung, cày bừa cả cấm địa để làm trường
canh nông, trường bách nghệ, người Pháp
Cái tệ ấy buổi đầu là do tính nhu nhược,
theo mãi hóa ngu hèn” [1, tr.145]. Theo
49
Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019
chỉ khoái trá về chỗ làm mất chí khí người tiến sĩ, cử nhân của nước Việt Nam ta
nước ta mà thôi. Còn nói nông học có không có kỹ xảo như người Tây, mà chỉ là
những ông thầy thông sở Toàn quyền, thầy
phán tòa Công sứ, kiến thức luận bàn chỉ có
thế, thì làm sao có thể biết được văn minh
là gì? Vả chăng, đồ đạc khéo không phải tự
đất nổi lên, cũng như sự nghiệp văn minh,
không học hành được thì làm sao có được?
Người ta có máy móc mình phải ra sức học
mà làm. Người ta biết đổi mới, sao mình lại
vụng về cổ hủ” [2, tr.272]. Lối học tầm
chương trích cú mà không phải là thực học
thì làm sao nắm bắt được văn minh. Bảo
thủ lạc hậu và yếu kém thì làm sao đáp ứng
được những đòi hỏi của cuộc sống và yêu
cầu tiếp nhận khoa học, kỹ thuật của
phương Tây. Chất lượng đào tạo như vậy đã
làm cho con người lúc lâm sự thì chậm
chạp, xử lý công việc thì dùng dà dùng
dằng, lúng ta lúng túng; ù ù, cạc cạc, mơ
màng, ngơ ngác trước những văn minh của
phương Tây.
nghiên cứu gì, công nghệ có bày vẽ gì thì
đối với sự tinh vi của dương học kia, người
Pháp cứ để cho người nước ta đui điếc mà
thôi. Cách làm cho ta ngu, ta yếu, nó chỉ sợ
ta không càng ngày ngu hơn, càng ngày yếu
hơn mà thôi” [2, tr.192]. Theo Phan Bội
Châu, mục đích của thực dân Pháp là đào
tạo ra một lớp người vừa phục vụ cho cho
bộ máy của triều đình phong kiến, vừa phục
vụ cho chính quyền của thực dân Pháp, chứ
không phải nhằm khai dân trí. Trước phiên
tòa đề hình, Phan Bội Châu tiếp tục vạch rõ
chính sách giáo dục của thực dân Pháp.
Ông viết: “Đã đến năm 1904 rồi mà Trung
Bắc Kỳ vẫn chỉ có hai trường: trường Hà
Nội và trường Huế, và cả hai chỉ đều dạy
làm thông ngôn! Người du học không cho,
lối thi cử vẫn để, luật lệ không chịu thi hành
luật chính quốc, tham nhũng hối lộ công
hành” [4, tr.9].
Theo Phan Bội Châu, với mục đích tăng
cường nô dịch nhân dân Việt Nam về mọi
mặt, nên trong giáo dục, thực dân Pháp chỉ
dạy một số kiến thức rất ít ỏi về văn hóa
Pháp; còn những kiến thức khác, những
việc hữu dụng khác cần thiết cho việc nâng
cao dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng
nhân tài thì không được đưa vào nội dung
giáo dục. Trái lại, thực dân Pháp thực thi
một nội dung giáo dục phiến diện, không
hợp lý, không xuất phát từ thực tế, không
đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội,
không tiếp cận được văn minh của phương
Tây. Chúng cố tìm mọi cách ngăn chặn việc
du nhập tư tưởng tiến bộ của văn hóa
phương Tây vào nước Việt Nam, cố tình
làm cho nền giáo dục Việt Nam tụt hậu so
với các nước trong khu vực và trên thế giới,
để cho chúng dễ bề cai trị. Đó là những bất
cập của nền giáo dục đương thời ở nước ta.
Nền giáo dục Pháp - Việt tạo ra sản phẩm
yếu kém. Phan Bội Châu viết: “Các ông
Phan Bội Châu tiếp tục lên án thực dân
Pháp giam cầm người Việt Nam trong ngục
tối dã man, bởi xiềng xích khoa cử. Ông
viết: “Nhân dân chúng tôi từ tuổi thành đinh
trở lên có đến hai mươi lăm triệu, mà những
người tay ném được quả cầu sắt, mắt nhìn
được con số toán học, tai nghe hiểu được
tiếng Tây, miệng đọc được chữ Tây, đại khái
cả nước chỉ trên dưới trăm người thôi, thế thì
còn mong gì có người có những kiến thức
cao hơn, dù ở bậc nào đi nữa! Đó đều là nọc
độc khuyến khích lối học khoa cử của người
Pháp sau khi chiếm Việt Nam mà ra cả” [3,
tr.528]. Do đó, chúng ta phải duy tân. Điều
này cũng giải thích vì sao trong bối cảnh
lúc bấy giờ, Phan Bội Châu lại dành nhiều
thời gian để viết các tác phẩm khuyến khích
cải cách duy tân theo gương Nhật Bản và
các nước Tây Âu, khuyến khích và tổ chức
học sinh du học ở Nhật Bản.
50
Nguyễn Văn Hòa
Trước tinh thần phản kháng quyết liệt mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã viết thư
của nhân dân Việt Nam cùng với các phong gửi học sinh. Trong thư, Người đã chỉ rõ
trào yêu nước như Duy Tân, Đông Du đang mục đích của nền giáo dục thực dân là đào
nhanh chóng lan rộng và ảnh hưởng lớn tạo những kẻ làm tay sai, tôi tớ cho thực
trong quần chúng nhân dân, thực dân Pháp dân Pháp; còn nền giáo dục cách mạng
thấy rằng, không thể níu kéo và lạm dụng Việt Nam là đào tạo ra những công dân
sự lạc hậu của nền giáo dục phong kiến - hữu ích cho nước nước nhà. Hồ Chí Minh
nền giáo dục khoa cử nho học, được nữa, viết: “Trước đây cha anh các em, và mới
nên đành buộc phải ra quyết định bãi bỏ năm ngoái cả các em nữa, đã phải chịu
nền giáo dục đó vào năm 1919. “Con quái nhận một nền học vấn nô lệ nghĩa là nó chỉ
vật từ chương khoa cử” chấm dứt phun nọc đào tạo nên những kẻ làm tay sai, làm tôi
độc ở Việt Nam. Nhưng ảnh hưởng và di tớ cho bọn thực dân người Pháp. Ngày nay
chứng mà nó để lại còn tồn tại dai dẳng, các em được cái may mắn hơn cha anh là
buộc chúng ta phải tiếp tục giải quyết; thậm được hấp thụ một nền giáo dục của một
chí cho đến nay, vẫn chưa thể kết thúc.
nước độc lập, một nền giáo dục sẽ đào tạo
các em nên những người công dân hữu ích
cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm
phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có
của các em” [6, tr.32].
4. Tư tưởng của Phan Bội Châu về
những bất cập của nền giáo dục thực dân
Do xuất phát từ mục đích đào tạo con
người Việt Nam thành những kẻ nô lệ, nên
nội dung giáo dục và đào tạo của nền giáo
dục thực dân rất phiến diện, bỏ qua những
giá trị cơ bản của truyền thống và đạo lý
của dân tộc. Nội dung giáo dục được thể
hiện thông qua sách giáo khoa. Phan Bội
Châu đã lên án một cách mạnh mẽ nội dung
sách giáo khoa mà thực dân Pháp áp đặt ở
nước ta. Ông viết: “Sách giáo khoa chỉ ca
tụng công đức người Pháp, khoe khoang
sức mạnh quân đội Pháp, ngoài ra chẳng có
gì hay ho cả. Còn như tổ tiên người Việt
Nam dựng nước ra làm sao, những bậc anh
hùng nghĩa sĩ Việt Nam báo đền ơn nước ra
làm sao, đều cấm không cho dạy. Trẻ em
“Nền giáo dục mới” về thực chất là nền
giáo dục thực dân. Điều này đã được Phan
Bội Châu vạch rõ như sau: “Từ năm 1920,
sau khi bỏ lối khoa cử rồi, những người hơi
hiểu biết trong chúng tôi đều nghển cổ chờ
xem nền giáo dục mới mình mong mỏi thế
nào. Không ngờ, nền giáo dục mới mà
người Pháp đem ra thi hành, làm cho chúng
tôi thất vọng vô cùng. Bởi vì cái gọi là nền
giáo dục mới chỉ làm cho người Việt Nam
trở thành những con trâu, con ngựa cực kỳ
ngoan ngoãn, những tên nô lệ mắt mù, tai
điếc, chân tay tê liệt mà thôi. Đáng thương
biết chừng nào” [3, tr.528]. Đó là một nền
giáo dục tha hóa, hủ bại, nô dịch, nhằm
phục vụ cho ý đồ tăng thêm ảnh hưởng của sáu tuổi mới cho vào trường học, đọc sách
thực dân Pháp đối với nhân dân ta, đi đến
thu phục dân tộc Việt Nam, biến người Việt
Nam thành những kẻ làm tay sai, tôi tớ cho
thực dân Pháp.
Khi đề cập đến mục đích của nền giáo
dục, tháng 9 năm 1945, nhân ngày khai
trường đầu tiên của nền giáo dục cách
giáo khoa đã quên khuấy mình là người
Việt Nam rồi” [3, tr.529].
Trên cơ sở vạch ra bất cập của nền giáo
dục thực dân, Phan Bội Châu yêu cầu cần
phải thực hiện nội dung giáo dục mới, mà
nội dung ấy vừa phải đảm bảo tính cơ bản
thiết thực, hiện đại và phù hợp với yêu cầu
51
Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019
của xã hội; vừa phải chú trọng bồi dưỡng dân Pháp thực hiện chính sách ngu dân đối
lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết. Ông viết, với nhân dân Việt Nam. Chúng hạn chế mở
nội dung giáo dục “thời trước hết phải bồi trường học, kìm hãm nhân dân trong ngục
dưỡng cái giáo dục thuần khiết như lòng ái tối dã man, ngăn cản nhân dân ta tiếp nhận
quốc, như lòng hợp quần, như lòng công '“văn minh trong tuỷ”. Vì thế, dưới ách
ích, ... thứ nữa phải cầu cho được trí thức thống trị của thực dân Pháp, 95% dân số
mở mang, như thế nào là lợi dụng được, nước Việt Nam mù chữ (năm 1945, chỉ có
như thế nào là rộng đường kinh tế mà lợi 5% dân số biết chữ). Theo Phan Bội Châu,
ích cho nhân quần, tất phải mỗi việc mỗi “chết bằng óc đói” thảm họa gấp bội lần so
theo đường khoa học mà cầu cho tri thức với “chết bằng bụng đói”.
mỗi ngày mỗi phát đạt để cho vừa yêu cầu
trong xã hội ” [4, tr.47].
Giáo viên là nhân tố quyết định chất
lượng giáo dục và có ảnh hưởng lớn đến
Phan Bội Châu cho rằng, cần phải đưa việc hình thành nhân cách của học sinh. Có
vào giảng dạy thêm nhiều môn học như: thầy tốt thì mới có trò tốt. Thế nhưng, theo
triết học, văn học, sử học, chính trị, kinh tế, đánh giá của Phan Bội Châu, giáo viên
quân sự, luật pháp, công nghiệp, thương trong nhà trường của thực dân Pháp về tư
nghiệp, nông nghiệp, nữ công, y thuật, cách đạo đức không thể chấp nhận được.
ngoại ngữ, quang học, lý học, hóa học, cơ Ông viết: “Nói về tư cách giáo viên lại càng
học, thể dục, âm nhạc,... Phan Bội Châu, khiến người ta đau xót. Một nửa là người
một mặt, đòi hỏi phải lấy Tây học để tưới Pháp dâm ô vô loại, một nửa là người Việt
tắm, nhưng mặt khác, ông nhắc nhở, cảnh Nam đê hèn tồi tệ. Học sinh thi lên lớp mà
tỉnh mọi người trong cách tiếp nhận văn thầy giáo ăn tiền mỗi em trên mười đồng;
minh của phương Tây, để làm sao khỏi tự nữ sinh thì bắt nhân tình với giáo viên, một
đánh mất mình, để làm sao khỏi tổn hại đến trường mà có hơn mười em như thế! Thậm
những giá trị tốt đẹp của dân tộc mình; tiếp chí có giáo viên người Pháp còn bắt ép học
nhận văn minh của phương Tây để nâng sinh làm trò gian dâm đồi trụy. Giáo viên
cao những giá trị tích cực của văn hóa dân mà tư cách như thế còn dạy dỗ cái gì” [3,
tộc, để loại bỏ những cái gì không còn phù tr.529]. Giáo viên là tấm gương của học
hợp, để bổ sung những nhận thức mới đáp sinh. Tư cách giáo viên thấp kém và tha hóa
ứng yêu cầu của cuộc sống; không được đến như vậy thì giáo dục chỉ có hủ bại mà
tiếp nhận một cách thụ động, sùng tín, lai thôi. Nền giáo dục mà thực dân Pháp áp đặt
căng mất gốc. Ông viết: “Tôi thấy người ở Việt Nam là một nền giáo dục ngầm tiêu
nước ta ngày nay, mặc đồ Tây, đi xe Tây, diệt nòi giống Việt Nam.
uống rượu Tây, ngủ giường Tây, soi gương
Qua phân tích và vạch rõ những bất cập
Tây. Ngạo nghễ tự cho mình là văn minh, của nền giáo dục đương thời mà thực dân
song đi sâu tìm hiểu thì chẳng khác chi Pháp đang áp đặt, Phan Bội Châu yêu cầu:
những kẻ cam tâm làm nô lệ cho giặc; phải thay đổi nội dung chương trình giáo
chẳng khác chi những kẻ chứa chấp của dục theo xu hướng kết hợp cái hay của “ lý
riêng, ham chuộng giả dối, chẳng khác chi học” (đạo của thánh hiền) với “khí học”
những kẻ ỷ lại nặng, chí tự cường bạc (khoa học kỹ thuật của phương Tây); phải
nhược. Đem tư tưởng tinh thần như vậy mà đả phá cách nghĩ “quý đạo vương, khinh
học đòi văn minh, thì chỉ có văn minh ngoài đạo bá”, “nội hạ ngoại di”; phải tích cực
da, mà dã man trong tủy” [2, tr.317]. Thực học hỏi kỹ xảo, cái hữu dụng, cái mới, cái
52
Nguyễn Văn Hòa
hay của các nước phương Tây; khi tiếp
nhận các giá trị của phương Tây thì không
được quên những giá trị tinh hoa của
phương Đông nói chung và Việt Nam nói
riêng; phải tạo được khả năng thích ứng cho
con người trong hoàn cảnh mới. Theo Phan
Bội Châu, giáo dục phải là giáo dục quốc
dân, chứ không phải giáo dục nô lệ; “giáo
dục là cái khuôn đúc người, là cái gốc để
gây dựng nền chính trị”; giáo dục phải phù
hợp với xu hướng phát triển của thời đại.
Tư tưởng đó là định hướng cho các giải
pháp tích cực đối với sự phát triển giáo dục
và đào tạo, nhằm thâu tóm cái tinh túy của
hai nền văn hóa Đông - Tây. Tư tưởng đó
cũng chính là sự đánh dấu cho một quan
điểm giáo dục mới tiến bộ hơn và khác với
quan điểm giáo dục của Nho giáo. Tư tưởng
đó đến nay, không phải không còn ý nghĩa
của nó.
Những bất cập của nền giáo dục trong xã
hội thuộc địa nửa phong kiến, được Phan
Bội Châu vạch ra, đã có tác dụng thổi bùng
lên ngọn lửa đấu tranh của nhân dân Việt
Nam chống lại chính sách ngu dân của thực
dân Pháp, khuyến khích “tân học” và tạo
nên chuyển biến tích cực về nhận thức và
hành động trong việc xóa bỏ nền giáo dục
nô lệ để xây dựng một nền giáo dục mới.
Không những thế, những bất cập trên còn
đặt ra những yêu cầu cấp bách mà nền giáo
dục mới phải giải quyết.
Pháp đang áp đặt ở Việt Nam, nhằm thức
tỉnh nhân dân Việt Nam đứng lên đấu tranh
thoát khỏi nền giáo dục nô lệ và xây dựng
một nền giáo dục mới. Theo Phan Bội
Châu, “canh tân nghĩa là đổi thay theo cách
mới... Vậy nên, canh tân về đường học vấn
tri thức thì sự nghiệp càng đổi mới mà dân
càng mạnh, nước càng giàu” [4, tr.59]; phải
xây dựng nền giáo dục mới thì dân trí mới
mở mang, dân khí mới lớn mạnh, dân
quyền mới phát đạt, văn minh mới thông
suốt, tự do mới mở rộng, báo chí mới đầy
đường, tân thư mới đầy ngõ. Nền giáo dục
mới phải là một nền giáo dục loại bỏ được
những bất cập của nền giáo dục cũ. Sự thay
thế nền giáo dục cũ bằng nền giáo dục cách
mạng là một tất yếu. Cách mạng là sự duy
tân lớn nhất. Năm 1945, nền giáo dục cách
mạng Việt Nam ra đời. Đây là một nền giáo
dục mới của nước Việt Nam độc lập, nền
giáo dục này khác về chất so với các nền
giáo dục trước đây.
Tài liệu tham khảo
[1] Phan Bội Châu (1990), Toàn tập, t.1, Nxb
Thuận Hóa, Huế.
[2] Phan Bội Châu (1990), Toàn tập, t.2, Nxb
Thuận Hóa, Huế.
[3] Phan Bội Châu (1990), Toàn tập, t.3, Nxb
Thuận Hóa, Huế.
[4] Phan Bội Châu (1990), Toàn tập, t.4, Nxb
Thuận Hóa, Huế.
5. Kết luận
[5] Nguyễn Văn Hòa (2006), Tư tưởng triết học và
chính trị của Phan Bội Châu, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
Đứng trước vận mệnh sống còn của dân tộc
và tương lai của đất nước, bằng ý thức trách
nhiệm cùng với lòng yêu nước thiết tha của
mình, Phan Bội Châu đã tố cáo và vạch rõ
những bất cập của nền giáo dục trong xã
hội thực dân nửa phong kiến mà thực dân
[6] Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, t.4, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
[7] Nguyễn Ngọc Quỳnh (2011), Hệ thống
giáo dục và khoa cử Nho giáo triều
Nguyễn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
53
Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019
54
9 trang
20940
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng của Phan Bội Châu về giáo dục ở Việt Nam đầu thế kỷ XX", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_cua_phan_boi_chau_ve_giao_duc_o_viet_nam_dau_the_ky.pdf
