Nhận thức và sự tham gia của cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học ở Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, Ninh Bình

NHẬN THỨC VÀ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VỀ

BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN

ĐẤT NGẬP NƯỚC VÂN LONG, NINH BÌNH

CAO THỊ THANH NGA,

NGUYỄN THỊ HUYỀN THU, NGUYỄN THỊ NGỌC

Tóm tắt: Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (KBT Vân Long) bao gồm nhiều loại hệ

sinh thái, trong đó hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi và hệ sinh thái đất ngập nước là quan trọng nhất.

Ngoài bảo tồn được tính nguyên vẹn, nơi đây còn có giá trị cao về đa dạng sinh học, là nơi có điều

kiện thích hợp cho các loài động vật hoang dã sinh trưởng và phát triển. Sự tham gia của cộng đồng

là một giải pháp quan trọng và mang ý nghĩa tích cực trong quản lý và bảo vệ các khu bảo tồn, những

nơi cộng đồng có nhận thức và tham gia vào công tác bảo tồn thì tính đa dạng sinh học được duy trì

và bảo vệ tốt. Qua khảo sát thực tế tại vùng lõi KBT Vân Long cho thấy, cộng đồng đã có sự nhận

thức về vai trò của rừng và đa dạng sinh học, đã tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng, bảo tồn đa

dạng sinh học theo một số hình thức nhất định. Bài báo phân tích và đưa ra một số khuyến nghị giải

pháp nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ rừng và đa dạng sinh học khu vực

này.

Từ khóa: đa dạng sinh học, Vân Long, bảo tồn, vai trò cộng đồng

AWARENESS AND PARTICIPATION OF THE LOCAL COMMUNITY

INBIODIVERSITY CONSERVATION IN VAN LONG WETLAND NATURE RESERVE,

NINH BINH PROVINCE

Abstract: Vân Long Wetland Nature Reserve (Vân Long NR) in Ninh Bình province has several types

of ecosystems, of which limestone forest ecosystems and wetland ecosystems are the most important.

In addition to the well-preserved integrity of this region, it also maintains a high level of biodiversity

and is a place with favorable conditions for wild animals to thrive. Community participation plays an

important role in the management and protection of protected areas. Lessons from real practices and

experiences have showed that, where the local community has good awareness and participation in

conservation, biodiversity is well maintained and protected. Through surveys undertaken in the core

area of Van Long NR, the local community was found to have good awareness of the role of forests

and biodiversity and in several ways the community actively participated in forest protection and

biodiversity conservation activities. This article analyzes solutions and provides recommendations to

enhance community participation in forest protection and biodiversity in this area.

Keywords: biodiversity, Van Long, conservation, the role of community

1. Đặt vấn đề

toán của các nhà khoa học thì hơn 40% nền kinh

tế và 80% nhu cầu của người nghèo trên thế giới

phụ thuộc vào ĐDSH [4]. Vì vậy, bảo tồn ĐDSH

là việc làm quan trọng và cần thiết. Giải pháp

bảo tồn dựa vào cộng đồng là một giải pháp hiệu

Đa dạng sinh học (ĐDSH) đóng vai trò quan

trọng trong phát triển kinh tế cũng như bảo vệ

môi trường. Bên cạnh các chức năng sinh thái

thì ĐDSH còn có giá trị kinh tế rất lớn. Theo tính

35

Tạp chí Nghiên cứu Địa lý nhân văn, số 2₍₃₃₎– Thá ng 6/2021

quả và mang lại nhiều lợi ích. Thực tế hoạt động

và sự tham gia của cộng đồng vào bảo tồn

ĐDSH, từ đó đưa ra một số khuyến nghị giải

pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo tồn

ĐDSH trong khu vực này.

của các vườn quốc gia cũng như các khu bảo tồn

cho thấy ở đâu người dân có nhận thức và tham

gia vào công tác bảo tồn thì ở đó tính ĐDSH

được duy trì và bảo vệ.

2. Cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên

cứu

KBT Vân Long được tỉnh Ninh Bình thành

lập năm 2001 với tổng diện tích 2.736 ha. Đây

là khu vực bảo tồn quan trọng với vùng đất ngập

nước chiếm một phần tư tổng diện tích, cung cấp

các dịch vụ hệ sinh thái (HST) quan trọng cho

cộng đồng dân cư xung quanh, bao gồm cả

nguồn lợi thủy sản và nông nghiệp, chức năng

điều tiết nước, danh lam thắng cảnh để phát triển

du lịch sinh thái. Đặc biệt, nơi đây có tính ĐDSH

cao với 1.194 loài động thực vật sinh sống.

Trong đó có 15 loài thực vật và 12 loài động vật

nằm trong Sách đỏ Việt Nam 2007. Gỗ nghiến,

lim xẹt và voọc mông trắng là ba loài đặc hữu

của Việt Nam được ghi nhận ở khu vực này. Với

những giá trị sinh thái quan trọng cùng tính độc

đáo của ĐDSH, năm 2019 KBT Vân Long được

công nhận là Khu Ramsar (khu đất ngập nước

có tầm quan trọng quốc tế) thứ 2360 của thế giới

và là khu thứ 9 của Việt Nam.

2.1. Cơ sở dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được lấy từ các tài liệu,

nghiên cứu, số liệu thống kê có liên quan, các

báo cáo của BQL rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân

Long và số liệu điều tra, khảo sát thực tế.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tổng hợp và phân tích tư liệu

Trên cơ sở các tài liệu thu thập, tác giả nghiên

cứu về tính ĐDSH của khu vực nghiên cứu, hiện

trạng sinh kế của người dân; từ đó phân tích,

đánh giá về nhận thức và sự tham gia của cộng

đồng trong bảo tồn ĐDSH ở KBT Vân Long.

Phương pháp điều tra xã hội học

Nghiên cứu đã sử dụng bảng hỏi bán cấu trúc

để phỏng vấn, thu thập thông tin trực tiếp từ các

hộ dân sống trong vùng lõi của KBT Vân Long,

thuộc 3 xã Gia Hòa, Gia Hưng, Gia Thanh của

huyện Gia Viễn (Hình 1).

Hiệu quả của các mô hình cộng đồng tham

gia bảo tồn ĐDSH và đất ngập nước đã được

thực tế chứng minh. Điều này thể hiện vai trò

quan trọng của cộng đồng trong việc bảo vệ, duy

trì và phát triển những giá trị sinh thái của các

khu bảo tồn đất ngập nước. Trong Nghị định

66/2019/NĐ-CP ngày 29/7/2019 về bảo tồn và

sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước cũng

khẳng định phải “Tăng cường vai trò, sự tham

gia của cộng đồng dân cư sinh sống trên, xung

quanh vùng đất ngập nước”.

Tổng số phiếu điều tra thực hiện trong nghiên

cứu này được tính theo công thức [7]:

n = N1+N.e2

Trong đó, n là kích cỡ mẫu, N là tổng số hộ ở

khu vực nghiên cứu (688 hộ) và e là xác suất có

khả năng gặp sai số loại 2 (10%).

Tổng số mẫu điều tra là 87 hộ. Thông tin thu

thập được xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản

20.0.

Ngoài ra, nghiên cứu này đã thực hiện phỏng

vấn sâu các cán bộ của BQL KBT rừng đặc dụng

Hoa Lư - Vân Long và chính quyền địa phương

để thu thập những thông tin về: thực trạng và vai

trò của ĐDSH; hiện trạng nhận thức, sự tham gia

của cộng đồng trong bảo tồn ĐDSH.

Nhận thức được điều này, chính quyền các

cấp và Ban quản lý (BQL) KBT Vân Long đã

triển khai nhiều hoạt động để thúc đẩy sự tham

gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn ĐDSH.

Bài viết này tập trung vào nghiên cứu nhận thức

36

Cao Thị Thanh Nga, Nguyễn Thị Huyền Thu, Nguyễn Thị Ngọc - Nhận thức và sự tham gia …

Hình 1. Vị trí địa lý KBT Vân Long

Nguồn: BQL KBT rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân Long, 2020

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

sự đa dạng HST của khu vực, cung cấp nhiều giá

trị sinh thái quan trọng cho con người và thiên

nhiên.

3.1. Đa dạng sinh học của KBT Vân Long

Địa hình núi đá vôi đã tạo nên HST với hệ

thống hang động và thảm thực vật đặc trưng cho

KBT Vân Long, là môi trường sống chính của

loài Voọc mông trắng - loài linh trưởng đang bị

đe dọa tuyệt chủng ở mức toàn cầu, giờ chỉ còn

ở Việt Nam.

Về thành phần loài, KBT Vân Long có đa

dạng hệ động thực vật, có nhiều loài nằm trong

Sách đỏ Việt Nam. Với 2.002,6 ha rừng tự nhiên

trên núi đá vôi (chiếm 97,1% tổng diện tích rừng)

đã tạo nên khu hệ động vật với 472 loài thuộc 180

chi và 42 họ (Bảng 1). Trong đó, côn trùng có số

lượng loài nhiều nhất với 132 loài (chiếm 27,9%

tổng số loài); đứng thứ hai là chim với 101 loài

(chiếm 21,4%); tiếp theo là các loài giáp xác thân

mềm dưới nước với 60 loài (chiếm 12,7%); cá

với 54 loài (chiếm 11,4%); thân mềm chân bụng

trên cạn với 48 loài (chiếm 10,2%); thú có 39 loài

(chiếm 8,3%) và ít nhất là bò sát, ếch nhái với 38

loài (chiếm 8,1%).

Đầm Vân Long là vùng đất ngập nước nội địa

nguyên vẹn còn sót lại của đồng bằng sông

Hồng, bao gồm các dòng sông, hồ nước nông và

thảm thực vật ngập nước phong phú, mang lại

tính đa dạng đặc thù và tạo nên cảnh quan thiên

nhiên độc đáo. Vì vậy, đầm Vân Long trở thành

nơi cư trú quan trọng của nhiều loài thủy sinh và

các loài chim nước quan trọng. Ngoài ra, nơi đây

còn có các HST bãi cỏ, hang động... đã tạo nên

37

Tạp chí Nghiên cứu Địa lý nhân văn, số 2₍₃₃₎– Thá ng 6/2021

Bảng 1. Thành phần động vật của KBT Vân Long

STT

1

Các nhóm động vật

Số bộ

Số họ

19

Số loài

39

Thú

8

13

3

2

Chim

39

101

38

3

Bò sát, Ếch nhái

Cá

17

4

5

16

54

5

Côn trùng

10

3

47

132

48

6

Loài thân mềm chân bụng trên cạn

Loài giáp xác thân mềm ở dưới nước

Tổng số

22

7

-

20

60

42

180

472

Nguồn: BQL rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân Long, 2020

KBT Vân Long đã ghi nhận được 722 loài

thực vật thuộc 476 chi 163 họ (Bảng 2). Trong

đó, thực vật ngành Hạt kín (ngành Ngọc lan) giữ

vai trò quan trọng nhất trong hệ thực vật với 659

loài, chiếm 91,2% tổng số loài. Thực vật cung

cấp gỗ, củi cho người dân trong vùng. Bên cạnh

đó, giá trị của thực vật có thể dùng làm thuốc

chữa bệnh (411 loài). Đặc biệt, trong tổng số 722

loài, có 15 loài được ghi trong sách đỏ Việt Nam

năm 2007, trong đó có 3 loài thuộc mức nguy

cấp Endangered (E), 11 loài thuộc mức sẽ nguy

cấp Vulnerable (V) và 1 loài thuộc mức ít nguy

cấp (LR).

Bảng 2. Thành phần thực vật của KBT Vân Long

STT

1

Các nhóm thực vật

Số họ

Số chi

Số loài

Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta Angiospermae)

Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta)

Ngành Thông đất (Lycopodiophyta)

Ngành Thông (Pinophyta Gymnospermae)

Ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta)

Ngành Khuyết lá thông (Psilotophyta)

Tổng số

137

19

3

463

6

659

51

5

2

3

4

2

5

1

6

1

163

476

722

Nguồn: BQL rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân Long (2020)

Có thể thấy, KBT Vân Long có giá trị ĐDSH

cao, với nhiều kiểu HST và các loài động thực

vật đặc hữu, quan trọng. ĐDSH cung cấp nhiều

giá trị sinh thái cho con người như sản xuất nông

nghiệp, điều tiết nước, cảnh quan thiên nhiên và

giá trị du lịch khám phá cho du khách.

dân và cộng đồng gắn với bảo vệ rừng là một

trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ

và phát triển rừng. Đây là giải pháp “khôn

ngoan” để đạt được trạng thái cân bằng giữa

cuộc sống của người dân với việc bảo vệ rừng;

Các sinh kế bao gồm:

3.2. Hiện trạng sinh kế cộng đồng trong

KBT Vân Long

- Khai thác sản phẩm trong khu bảo tồn

Cộng đồng có thể khai thác gỗ, củi và các lâm

sản khác, chăn thả gia súc ở các bãi cỏ trong

KBT để phát triển chăn nuôi, góp phần phát triển

sinh kế (Bảng 3).

Theo khảo sát, có 86/87 hộ (chiếm tỉ lệ 98,9%

tổng số hộ phỏng vấn) thuộc vùng lõi KBT Vân

Long có sinh kế chủ yếu phụ thuộc vào rừng và

khu bảo tồn. Do vậy, cải thiện sinh kế cho người

38

Cao Thị Thanh Nga, Nguyễn Thị Huyền Thu, Nguyễn Thị Ngọc - Nhận thức và sự tham gia …

Bảng 3. Một số sản phẩm được khai thác trước khi thành lập KBT Vân Long

STT

1

Các hoạt động

Khai thác gỗ, củi đun

Tỉ lệ % so với tổng số người được hỏi

36,3

7,5

3,8

25

2

Khai thác gỗ để bán

3

Săn, bắn động vật rừng

Chăn thả gia súc

4

5

Thu hái các lâm sản ngoài gỗ

Khai thác đá xây dựng

Khai thác cây cảnh

7,5

2,5

5

6

7

8

Khai thác thủy sản trong đầm

6,3

Nguồn: Số liệu điều tra của nhóm tác giả, 2021

Có thể thấy, hoạt động khai thác gỗ, củi của

người dân diễn ra nhiều nhất với tỉ lệ 36,3%; tiếp

đến là hoạt động chăn thả gia súc; khai thác gỗ

và các lâm sản ngoài gỗ và hoạt động khai thác

đá xây dựng có tỉ lệ thấp nhất (2,5%). Các hoạt

động này đã góp phần ổn định kinh tế của các

hộ gia đình sống xung quanh KBT.

ĐDSH mà còn góp phần cải thiện thu nhập cho

người dân.

Tuy nhiên, đơn giá nhận khoán bảo vệ rừng

tại Ninh Bình hiện đang ở mức thấp so với mặt

bằng chung của cả nước. Theo Quyết định số

38/2016/QĐ-TTg ngày 14/9/2016 của Thủ

tướng Chính phủ thì mức khoán quản lý bảo vệ

rừng bình quân 300.000 đồng/ha/năm (mức cụ

thể do Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định). Tại

KBT Vân Long cũng như toàn tỉnh Ninh Bình,

đơn giá nhận khoán bảo vệ rừng là

100.000đ/ha/năm. Điều này, phần nào làm hạn

chế sự tham gia của cộng đồng địa phương với

nhiệm vụ bảo vệ và phát triển rừng đặc dụng.

Hàng năm, Ban quản lý KBT kết hợp với lực

lượng kiểm lâm địa phương và chính quyền xã

nghiệm thu tình trạng rừng được bảo vệ. Sau đó

căn cứ vào tình trạng rừng, khả năng và nhu cầu

của các hộ để kí tiếp hợp đồng nhận khoán trông

coi, bảo vệ rừng.

Những hoạt động và các sản phẩm khai thác

được người dân thực hiện theo đúng các qui định

của pháp luật. Trong năm 2020, cán bộ của BQL

rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân Long đã phối hợp

tốt với lực lượng kiểm lâm thuộc Hạt Kiểm lâm

liên huyện Hoa Lư - Gia Viễn, Ban lâm nghiệp

các xã và hộ nhận khoán bảo vệ rừng thường

xuyên tuần tra, phát hiện và ngăn chặn kịp thời

những hành vi vi phạm xảy ra trong hai khu rừng

đặc dụng. Vì vậy, trong năm 2020 không xảy ra

tình trạng vi phạm, khai thác trái phép rừng đặc

dụng [2].

- Nhận khoán trông coi, bảo vệ rừng

- Hoạt động sản xuất nông nghiệp

Kể từ khi thành lập KBT Vân Long, cộng

đồng ở đây đã được tham gia nhận khoán bảo vệ

rừng. Số liệu điều tra cho thấy, có 21 hộ gia đình

(chiếm 24,1%) tổng số hộ điều tra có nhận

khoán bảo vệ rừng. Năm 2020, tổng số tiền các

hộ nhận được khi tham gia nhận khoán trông coi

bảo vệ rừng là 49 triệu đồng. Hoạt động này

không chỉ góp phần vào công tác bảo vệ rừng và

Trước khi thành lập KBT người dân đã vào

vùng lõi sinh sống theo chương trình khuyến

khích định cư của nhà nước. Tuy nhiên, lúc đó

đời sống của người dân rất khó khăn, sinh kế

không ổn định. Từ khi thành lập KBT (năm

2001) rừng được bảo vệ tốt hơn. Nhờ đó mà

nguồn nước được điều tiết và duy trì ổn định, tạo

điều kiện thuận lợi cho người dân sản xuất nông

39

Tạp chí Nghiên cứu Địa lý nhân văn, số 2₍₃₃₎– Thá ng 6/2021

nghiệp. Kết quả điều tra cho thấy có 91,9% số

- Tuyến 3 đi bộ: từ bến du lịch Vân Long,

theo bờ đê đến Đầm Cút thăm chùa Thanh Sơn

Tự. Rời chùa tới thôn Cọt (xã Gia Hưng) thăm

vườn cây ăn trái, theo đường mòn lên núi qua

đền Thung Lá rồi vào thăm khu rừng trong

Thung Quèn Cả.

người được hỏi cho biết hoạt động sản xuất và

thu nhập của họ ổn định và nâng cao do có được

nguồn nước ổn định để phục vụ sản xuất.

Thu nhập bình quân từ sản xuất nông nghiệp

khoảng 106,2 triệu đồng/hộ/năm. Loại cây trồng

chủ yếu là canh tác lúa nước, cây ăn quả như

bưởi, cam, đào... mang lại thu nhập trung bình

khoảng 35,6 triệu đồng/hộ/năm. Những loại vật

nuôi chính được người dân lựa chọn cho sinh kế

là lợn, bò, dê, gia cầm, cá giống... Thu nhập từ

chăn nuôi khoảng 70,6 triệu đồng/năm (gần gấp

đôi so với trồng trọt). “Trước khi thành lập Khu

bảo tồn thì nguồn nước không có, chặt phá rừng

nhiều nên cạn kiệt nguồn nước. Sau khi thành

lập KBT thì cây rừng được trồng lại, giúp giữ

nước. Cuộc sống người dân chúng tôi đã thay

đổi rất nhiều. Hoạt động trồng trọt, chăn nuôi

phát triển và mang lại thu nhập cao” (PVS ông

N.Q.V - trưởng thôn Đồi Ngô, xã Gia Hòa,

huyện Gia Viễn).

- Tuyến 4 đi thuyền: từ bến du lịch Vân Long,

đi dọc dãy núi Đồng Quyển để quan sát đàn

Voọc mông trắng (có thể quan sát được đàn

Voọc mông trắng vào sáng sớm và hoàng hôn).

Người dân tham gia vào hoạt động du lịch sẽ

chịu trách nhiệm hướng dẫn tại chỗ và đưa

khách đi tham quan, cung cấp dịch vụ lưu trú và

tổ chức các hoạt động cho du khách. Nhờ vậy,

các hoạt động du lịch sinh thái đã tạo việc làm

cho một bộ phận lực lượng lao động của địa

phương, cải thiện sinh kế và mang lại thu nhập

cho người dân.

3.3. Nhận thức và sự tham gia của cộng

đồng về bảo tồn đa dạng sinh học

3.3.1. Nhận thức của cộng đồng về bảo tồn

đa dạng sinh học

- Hoạt động du lịch

Với những ưu đãi được thiên nhiên ban tặng,

hệ thống núi đá vôi được bao bọc xung quanh

bởi các sông hồ, cùng với sự đa dạng của HST

đất ngập nước, du lịch sinh thái đã và đang phát

triển tại KBT Vân Long. Đây là loại hình du lịch

dựa vào thiên nhiên và văn hóa địa phương, phù

hợp với điều kiện tại địa phương. Hiện nay, có

4 tuyến tham quan du lịch đã được tổ chức phục

vụ du khách:

Người dân địa phương đã có nhận thức tương

đối đầy đủ về bảo tồn ĐDSH. Theo kết quả

phỏng vấn, có 53/87 hộ (chiếm tỉ lệ 60,9% số hộ

được hỏi) cho biết, ĐDSH được hiểu là tất cả

các loài sinh vật, bao gồm các cây, con trong

KBT. Họ cũng khẳng định ĐDSH đóng vai trò

rất quan trọng. Từ đó, họ cho rằng có nhiều hoạt

động của con người làm ảnh hưởng đến rừng và

ĐDSH (Bảng 4).

- Tuyến 1 đi thuyền: từ bến du lịch Vân Long

tới hang Vồng, rồi tiếp tục đi thuyền dọc dãy núi

Đồng Quyển lần lượt qua cửa Đồng Thày, hang

Bóng, Kẽm Trăm tới Đập Mới rồi quay lại.

- Tuyến 2 đi thuyền: từ bến du lịch Vân Long

tới chùa Bái Vọng, rồi tiếp tục đi thuyền dọc dãy

núi Mèo Cào lần lượt qua hang Bà Nghiệp,

Vườn Thị tới hang Cá rồi quay lại.

Kết quả này cũng phù hợp với nhận định

“Bây giờ nhận thức của người dân về bảo tồn

ĐDSH đã nâng cao lên nhiều. Nhờ hiểu biết và

nhận thức của cộng đồng khá tốt nên người dân

tham gia rất nhiệt tình vào các hoạt động bảo

tồn ĐDSH ở KBT Vân Long” (PVS ông M.V.Q,

Giám đốc KBT rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân

Long).

40

Cao Thị Thanh Nga, Nguyễn Thị Huyền Thu, Nguyễn Thị Ngọc - Nhận thức và sự tham gia …

Bảng 4. Nhận thức của cộng đồng về các mối nguy hại đến rừng và ĐDSH

STT

1

Các hoạt động

Số người

Tỉ lệ (%)

96,6

86,2

82,8

37,9

82,8

75,9

Khai thác gỗ

Đốt rừng

84

75

72

33

72

66

2

3

Canh tác, đốt rừng làm rẫy

Săn bắn

4

5

Khai thác các loại lâm sản khác

Nhặt củi

6

7

Cháy rừng

8

Xả rác bừa bãi

Nguồn: Số liệu điều tra của nhóm tác giả, 2021

3.3.2. Một số hình thức tham gia của cộng

đồng trong bảo vệ rừng và đa dạng sinh học

- Nhận khoán bảo vệ rừng

rừng nghiêm trọng nào” (PVS ông N.V.L, cán

bộ Khu bảo tồn rừng đặc dụng Hoa Lư - Vân

Long).

- Sự tham gia của người dân vào công tác

phòng chống cháy rừng

Các hộ dân sống trong vùng lõi của KBT Vân

Long đã tham gia nhận khoán bảo vệ rừng theo

các diện tích khác nhau. Trong đó, diện tích

nhận khoán lớn nhất là 30 ha và thấp nhất là 10

ha. Từ năm 2015 - 2019, nhờ tài trợ của một số

tổ chức nước ngoài, 20 người dân được trang bị

máy recoder để ghi lại hành trình tuần tra, giám

sát rừng và những phát hiện về loài động, thực

vật trong khu vực rừng họ nhận khoán. Hợp

đồng nhận khoán bảo vệ rừng được kí theo từng

năm dựa trên kết quả và nhu cầu của từng hộ gia

đình.

Các tổ bảo vệ rừng ở các thôn cũng chính là

lực lượng xung kích phòng chống cháy rừng của

thôn, huy động toàn bộ người dân tham gia chữa

cháy khi có cháy rừng xảy ra. Tổ bảo vệ rừng và

các hộ nhận khoán bảo vệ rừng tổ chức trực

24/24h trong các ngày có báo động ở các khu

vực có nguy cơ cao và những khu vực trọng

điểm cháy rừng. Với sự tham gia của cộng đồng

trong phòng chống cháy rừng, số vụ cháy rừng

trong KBT giảm rõ rệt, từ năm 2018 đến nay

không xảy ra vụ cháy rừng nào.

- Tuần tra bảo vệ rừng

4. Kết luận và kiến nghị

BQL KBT Vân Long phối hợp với chính

quyền các xã nằm trong KBT thành lập các tổ

bảo vệ rừng ở các thôn (mỗi thôn có 1 tổ, mỗi tổ

2 người tiến hành tuần tra mỗi tháng một lần).

Khi phát hiện các vụ vi phạm, các tổ báo cho

BQL để tiến hành xử lý. Bên cạnh đó, qua điều

tra các hộ dân, có tới 56/87 hộ (chiếm tỉ lệ 64,4%

số hộ được hỏi) cho biết, họ thường xuyên tham

gia và phối hợp với BQL trong các hoạt động

bảo vệ rừng. Nhờ vậy mà “việc bảo tồn ĐDSH

ở đây có được nhiều thành quả, nhờ người dân

báo tin về các vi phạm nên KBT được bảo vệ

nghiêm, hai năm qua chưa để xảy ra vụ chặt phá

Cộng đồng tham gia vào công tác bảo tồn

ĐDSH là biện pháp quan trọng, có ý nghĩa về

mặt kinh tế, xã hội và phù hợp với tập quán sinh

hoạt, sản xuất của địa phương. Trước khi thành

lập KBT Vân Long, các hoạt động khai thác

nông lâm sản, săn bắt động vật diễn ra thường

xuyên. Từ khi thành lập KBT thì công tác bảo

vệ rừng và ĐDSH có sự tiến bộ, chất lượng rừng

ngày càng được nâng cao, cơ cấu thu nhập của

người dân thay đổi so với trước khi giao rừng.

Nhận thức của người dân về vai trò của rừng và

ĐDSH cũng có sự thay đổi theo hướng có lợi

cho việc quản lý, bảo vệ.

41

Tạp chí Nghiên cứu Địa lý nhân văn, số 2₍₃₃₎– Thá ng 6/2021

Tuy nhiên, sự tham gia của cộng đồng trong

thưởng kịp thời các nhóm hộ tích cực trong công

tác quản lý bảo vệ rừng cũng là một động lực

không thể thiếu trong công tác giao khoán này.

- Nâng giá giao khoán, bảo vệ rừng cho người

dân để họ yên tâm bảo vệ rừng. Đơn giá đang

thực hiện hiện nay là quá thấp so với qui định.

Ngoài ra, cần nghiên cứu đưa ra hướng dẫn

những sản phẩm người dân được hưởng lợi khi

nhận giao khoán bảo vệ rừng. Điều này sẽ thúc

đẩy họ tham gia nhận khoán, góp phần vào công

tác bảo tồn ĐDSH.

bảo vệ rừng và bảo tồn ĐDSH hiện nay vẫn còn

nhiều hạn chế. Mức chi trả cho hoạt động khoán

quản lý bảo vệ rừng còn quá thấp; định mức cho

trồng rừng, chăm sóc rừng cũng còn rất thấp;

người dân địa phương vẫn chưa thực sự hiểu rõ

được vai trò và sự tham gia của mình trong từng

khâu của quá trình quản lý... Do vậy, một số kiến

nghị được đưa ra nhằm tăng cường sự tham gia

của cộng đồng trong quản lý bảo vệ rừng và

ĐDSH như sau:

- Các hợp đồng khoán quản lý bảo vệ rừng

cần được xem xét lại trên cơ sở có sự tham gia

của người dân địa phương, phối hợp với BQL

rừng để đạt được sự đồng thuận trong các điều

khoản nội dung quản lý bảo vệ cũng như trách

nhiệm, quyền lợi của các bên nhận khoán, giao

khoán và thời gian của hợp đồng. Việc khen

- Duy trì các hoạt động tuyên truyền về tầm

quan trọng của ĐDSH và những lợi ích có được

khi bảo vệ tốt tài nguyên rừng và ĐDSH. Người

dân ở đây đã có ý thức tốt thì phải duy trì những

hoạt động để nâng cao hơn nữa sự hiểu biết và

tự nguyện tham gia vào công tác bảo tồn.

Bài viết này là một phần kết quả của đề tài cấp cơ sở: Sự tham gia của cộng đồng trong công tác

bảo tồn đa dạng sinh học ở khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình” do

Viện Địa lí nhân văn chủ trì, ThS. Cao Thị Thanh Nga làm chủ nhiệm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Quản lý rừng đặc dung Hoa Lư - Vâ n Long (2020), Thuyết minh thiết kế dự toá n cô ng trì nh lâ m sinh (Hạng mục

thiết kế bảo vệ rừng đặc dụng).

2. Ban Quản lý rừng đặc dụng Hoa Lư - Vâ n Long (2020), Bá o cá o Kết quả công tác năm 2020, phương hướng, nhiệm

vụ công tác năm 2021.

3. Ban Quản lý Khu bảo tồn rừng đặc dụng Hoa Lư - Vâ n Long (2020), Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vâ n

Long, Tài liệu nội bộ.

4. Lê Văn Khoa (2014), Cần khai thá c, sử dụng hợp lý và bảo vệ đa dạng sinh học, Tạp chí Môi trường, số 11/2014.

5. Nghị định 66/2019/CP-NĐ ngày 29 tháng 7 năm 2019 về bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước.

6. Quyết định số 38/2016/QĐ-TTg ngày 14 tháng 9 năm 2016 của Thủ tướng Chí nh phủ về việc ban hành một số chí nh

sá ch bảo vệ, phá t triển rừng và đầu tư hỗ trợ kết cấu hạ tầng, giao nhiệm vụ công ích đối với cá c cô ng ty nô ng, lâ m

nghiệp.

7. IPCC (2007), Climate Change 2007: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth

Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, Pachauri, R.K and

Reisinger, A. (eds.)], IPCC, Geneva, Switzerland.

Thông tin tác giả:

Nhật ký tòa soạn

Cao Thị Thanh Nga, Nguyễn Thị Huyền Thu, Nguyễn Thị Ngọc

- Viện Địa lí nhân văn, Viện Hàn lâ m Khoa học xã hội Việt Nam

Địa chỉ: Số 1 Liễu Giai, Ba Đình, Hà Nội

Ngày nhận bài: 08-04-2021

Biên tập: 05-2021

Email: [email protected]m

42