Đánh giá thực trạng không gian xanh - thước đo chất lượng môi trường hướng đến phát triển đô thị xanh cho thành phố Hồ Chí Minh
56
Journal of Transportation Science and Technology, Vol 29, Aug 2018
ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG KHÔNG GIAN XANH - THƯỚC ĐO
CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG HƯỚNG ĐẾN PHÁT TRIỂN
ĐÔ THI XANH CHO THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
EVALUATING GREEN SPACE STATUS – A MEASURE OF
ENVIRONMENTAL QUALITY TOWARDS DEVELOPMENT OF
GREEN URBAN FOR HO CHI MINH CITY
Trần Thị Vân, Phạm Khánh Hòa, Thẩm Thị Ngọc Hân
Trường Đại học Bách khoa thành phố Hồ Chí Minh
Tóm tắt: Không gian xanh (KGX) đô thị là phần diện tích được phủ xanh bởi thực vật trên mặt
đất tại các đô thị và nó được xem như là một nhân tố quan trọng trong phát triển bền vững đô thị. Bài
báo trình bày xác định hiện trạng phân bố KGX đô thị bằng phương pháp viễn thám cho khu vực nội
thành 19 quận Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) năm 2017. Kết quả phân tích các lớp thực vật phủ
bề mặt cho thấy, đất cây xanh của khu vực 13 quận nội thành cũ chỉ chiếm tỷ lệ bằng 1/3 so với kiểu
mặt không thấm. Ngược lại, ở khu vực 6 quận nội thành mới lại có tỷ lệ cao về diện tích KGX đô thị,
chiếm gần gấp hai so với tỷ lệ của kiểu mặt không thấm. Phần lớn các quận ở khu vực nội thành cũ có
chỉ số KGX rất thấp dưới 10 m2/người, một vài quận thậm chí dưới 3 m2/người. Điều này cho thấy,
khu vực nội thành cũ của Thành phố đang thiếu trầm trọng diện tích mảng xanh khi so sánh với TCVN
9257:2012. Bên cạnh đó, việc gia tăng diện tích mặt không thấm và suy giảm diện tích mảng xanh có
thể gây ra các hệ quả về rủi ro môi trường. Từ đó, nghiên cứu đã đưa ra một số hướng giải pháp quản
lý nhằm cải thiện và phát triển diện tích KGX cho Thành phố, đồng thời nâng cao chất lượng môi
trường và chất lượng sống cho người dân. Kết quả của nghiên cứu góp phần phục vụ cho công tác
quản lý và phát triển đô thị xanh bền vững của TPHCM.
Từ khóa: Ảnh vệ tinh, chất lượng môi trường, đô thị xanh, không gian xanh, phân loại có giám
sát
Chỉ số phân loại: 2.4
Abstract: Green space (GS) is an area covered by vegetation on the ground in urban areas and it
is considered as an important factor in urban sustainable development. The paper presents the current
situation of GS distribution by remote sensing method for 19 inner-city districts in Ho Chi Minh City
(HCMC) in 2017. The results of the land cover analysis show that the vegetation land of the old 13
urban districts accounts for only one third of the impervious surface. In contrast, in the area of 6 new
urban districts there is a high percentage of urban green space, accounting for nearly twice the
proportion of the impervious surface type. Most districts in the inner city area have very low GS index,
less than 10 m2/person, some districts even less than 3 m2/person. This shows that the old inner city
area is seriously lacking GS area compared to TCVN 9257:2012. In addition, increasing the area of
impervious surfaces and reducing the area of GS may have environmental consequences. Since then,
the research has provided a number of management solutions to improve and develop the GS area,
while enhancing the environment quality and the life quality for the population. The research results
contribute to the management and development of sustainable green urban for HCMC.
Keywords: Satellite image, environmental quality, green urban, green space, suppervised
classification.
Classification number: 2.4
1. Giới thiệu
đô thị, đồng thời giảm mạnh tỷ lệ KGX của
thành phố gây ra nhiều tác động xấu đến chất
lượng môi trường sống. Sự mở rộng và gia
tăng mật độ bề mặt không thấm kéo theo các
hậu quả như tăng nhiệt độ không khí của
thành phố do hiện tượng bức xạ nhiệt của bê
tông; gia tăng chất thải và vấn đề chôn lấp,
Không gian xanh (KGX), hay cây xanh
đô thị đóng vai trò quan trọng đối với cuộc
sống con người. Trong quy hoạch, KGX là
một chức năng rất quan trọng và được coi
như lá phổi của đô thị. Tuy nhiên, việc gia
tăng nhanh diện tích mặt không thấm của đất
57
TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI, SỐ 29-08/2018
xử lý chất thải ở các khu nhà đô thị tập trung
2. Phương pháp nghiên cứu
cao; gia tăng ngập lụt; suy giảm chất lượng
và khối lượng nguồn nước ngầm do mất bề
mặt thấm nước tự nhiên [10].
Theo phương pháp truyền thống, việc
quản lý, thống kê số lượng, diện tích cây
xanh đô thị thường được tiến hành bằng cách
Hiện nay thế giới đương đại đang bị uy đo đạc và kiểm tra thực địa hoặc đo vẽ, tính
hiếp bởi hình ảnh đô thị màu xám, nó khiến toán từ không ảnh. Tuy nhiên, phương pháp
cho trái đất nóng lên, ô nhiễm môi trường này mất rất nhiều thời gian và tốn kém kinh
ngày càng trầm trọng và con người đang mất phí, cũng như đòi hỏi nguồn nhân lực lớn cho
dần không gian để sống và thở. Thế giới càng công tác thực địa. Vì thế, việc cập nhật
văn minh thì con người càng khao khát những biến động, cũng như việc khái quát
hướng tới sự chuẩn mực của một đô thị xanh bức tranh tổng thể cây xanh đô thị là rất khó.
hoàn hảo, tức là hướng tới sự thiết lập mối Ngày nay, sự phát triển nhanh của công nghệ
quan hệ bền vững về sự thân thiện giữa con viễn thám, các ảnh có độ phân giải cao ngày
người và thiên nhiên. Để phát triển đô thị càng được ứng dụng mạnh mẽ trong việc
xanh ở Việt Nam, GS. Phạm Ngọc Đăng, giám sát, theo dõi những biến động bề mặt
Chủ tịch Hội Môi trường Xây dựng Việt Trái đất. Phương pháp này rất hiệu quả trong
Nam đề xuất có bảy tiêu chí, trong đó tiêu chí việc xây dựng, cập nhật, tổng quát và kiểm
“Không gian xanh” được đưa lên vị trí đầu soát thông tin trên diện rộng nhằm phục vụ
tiên [5].
tốt cho công tác quản lý, khai thác tài nguyên
thiên nhiên, nghiên cứu môi trường. Đây
chính là hướng công nghệ được sử dụng cho
nghiên cứu trình bày trong bài báo này.
Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) là đô
thị lớn nhất nước về quy mô cũng như tiềm
lực kinh tế với vai trò trung tâm hạt nhân,
động lực phát triển kinh tế - xã hội trong
vùng kinh tế phía Nam và Nam bộ. Tuy
nhiên hiện nay, chính sách về KGX của
TPHCM vẫn chưa được chú trọng. Tăng
trưởng đô thị và việc chính quyền thiếu các
nguồn lực cần thiết là những điểm yếu hiện
nay trong công tác quản lý và phát triển về số
lượng cũng như chất lượng của KGX, cây
xanh đường phố. Thực tế tại các khu dân cư
hiện hữu trong các quận nội thành phát triển,
hệ thống mảng xanh, công viên đang bị thiếu
trầm trọng. Tốc độ đô thị hóa quá nhanh
trong giai đoạn trước đây ở các khu vực chưa
có quy hoạch đô thị đã hình thành các khu
dân cư phát triển tự phát với mật độ cư trú
dày đặc nhưng thiếu các khoảng không gian
xanh, không gian công cộng. Điều này dẫn
đến chất lượng sống thấp, môi trường sống bị
ô nhiễm nghiêm trọng, gây ra nhiều hệ lụy
cho phát triển kinh tế - xã hội và ảnh hưởng
đến đời sống, sức khỏe và tinh thần của
người dân.
2.1. Dữ liệu sử dụng
Dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu là ảnh
vệ tinh quang học Sentinel-2A, là ảnh đa phổ
với 13 kênh phổ (bước sóng 443 nm–2190
nm), độ phân giải không gian 10 m (4 kênh
vùng nhìn thấy và cận hồng ngoại), 20 m (6
kênh hồng ngoại sóng ngắn) và 60 m (3 kênh
khí quyển). Khu vực nghiên cứu là TPHCM
với ảnh thu nhận ngày 09/03/2017 vào mùa
khô, quang mây, để giảm thiểu ảnh hưởng
của điều kiện khí quyển.
2.2. Thuật toán phân loại
Để đánh giá thực trạng phân bố mảng
xanh, nghiên cứu đã thực hiện thuật toán
phân loại theo phương pháp phân loại có
giám sát nhằm để phân lớp đối tượng bề mặt
đất. Đây là phương pháp phân loại mà các
chỉ tiêu phân loại được xác lập dựa trên các
vùng mẫu và dùng luật quyết định dựa trên
thuật toán thích hợp để gắn nhãn pixel ứng
với từng vùng phủ cụ thể. Thuật toán phân
loại xác suất cực đại (Maximum Likelihood
Classification) được đánh giá là cho độ chính
xác cao và được dùng khá phổ biến. Phương
pháp này xem mỗi lớp trong mỗi kênh phổ có
sự phân bố chuẩn. Các pixel sẽ được phân
loại vào lớp mà nó có xác xuất cao nhất. Việc
Bài báo trình bày nghiên cứu thực trạng
phân bố không gian xanh đô thị phục vụ cho
công tác đánh giá chất lượng môi trường đô
thị cho khu vực nội thành TPHCM nhằm
hướng đến quy hoạch phát triển đô thị xanh
trong tương lai.
58
Journal of Transportation Science and Technology, Vol 29, Aug 2018
tính toán không chỉ dựa vào giá trị khoảng
- N : Tổng số pixel quan sát được trong
cách mà còn dựa vào cả xu thế biến thiên độ ma trận ảnh.
sáng trong mỗi lớp. Mô tả thuật toán được
trình bày theo công thức (1):
Hệ số Kappa thường nằm giữa 0 và 1.
Kappa có 3 nhóm giá trị: (1) K > 0,8: Độ
chính xác cao; (2) 0,4 < K < 0,8: Độ chính
xác trung bình; (3) K < 0,4: Độ chính xác
thấp.
(1)
Trong đó:
- i: Đối tượng phân loại;
- x: Số kênh phổ;
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Đánh giá độ chính xác phân loại
thực phủ
- p(ωi): Giá trị xác xuất xảy ra khi đối
tượng ωi giống các đối tượng khác;
- |∑i|: Ma trận hiệp phương sai của đối
tượng ωi;
- ∑i-1: Ma trận nghịch đảo của đối
tượng ωi;
Các điểm kiểm chứng được thực hiện
sau phân loại trên toàn địa bàn nghiên cứu,
mỗi quận lấy 10 mẫu theo năm đối tượng
trong hệ thống phân loại. Bộ mẫu thực địa
này được dùng để xây dựng bộ mẫu kiểm
định, kết hợp lấy điểm bổ sung từ quan sát
trên ảnh độ phân giải rất cao của Google
Earth để tăng cường số điểm. Mỗi lớp đối
tượng được lấy mẫu kiểm định khoảng từ
600 - 900 điểm. Bộ mẫu này sau đó được đưa
vào so sánh với ảnh kết quả phân loại. Kết
quả đánh giá sai số phân loại cho thấy độ
chính xác toàn cục đạt 96.63% và hệ số
Kappa đạt 0.96. Với độ chính xác này kết
quả là đủ tin cậy.
- mi: Giá trị vector thay đổi phổ.
2.3. Hệ thống phân loại có giám sát
Đánh giá độ chính xác là thuật toán xác
định độ tin cậy của sự phân loại ảnh, được
dùng để thể hiện mức độ phù hợp giữa những
gì quan sát được và thực tế. Độ chính xác của
phép phân loại được đánh giá dựa vào ma
trận sai số và các chỉ tiêu sai số toàn cục và
hệ số Kappa [7].
3.2. Hiện trạng phân bố KGX
3.2.1.Hiện trạng phân bố theo toàn
khu vực
Độ chính xác toàn cục (O) được tính bởi
tổng pixel phân loại đúng và tổng số pixel
dùng phân loại theo công thức (2). Độ chính
xác rất cao của phép phân loại thường được
chấp nhận phổ biến là trên 0.85 (85%).
ꢁổꢂꢃ ꢄố ꢅꢆꢇꢈꢉ ꢅℎâꢂ ꢉꢊạꢆ đúꢂꢃ
Về mặt đơn vị hành chính, 19 quận của
TPHCM bao gồm 13 quận nội thành cũ
(quận 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, Tân Bình, Gò
Vấp, Phú Nhuận, Bình Thạnh và Tân Phú) và
6 quận mới (quận 2, 7, 9, 12, Bình Tân, Quận
Thủ Đức). Vì vậy ngoài phần phân tích tổng
thể, bài báo cũng sẽ phân tích so sánh giữa
hai khu vực hành chính này.
ꢀ =
(2)
ꢁổꢂꢃ ꢄố ꢅꢆꢇꢈꢉ ꢋùꢂꢃ ꢅℎâꢂ ꢉꢊạꢆ
Hệ số Kappa (K) được sử dụng như
thước đo đánh giá độ chính xác phân loại
ảnh. Nó thể hiện sự khác nhau cơ bản giữa
những gì có thực về sai số độ lệch của ma
trận và tổng số thay đổi được chỉ ra bởi hàng
và cột theo công thức (3):
Kết quả tính thống kê diện tích và tỷ lệ
phần trăm của từng lớp phủ bề mặt từ thuật
toán phân loại cho 19 quận TPHCM được
trình bày trong bảng 1 và hình 1. Tổng quát
cho thấy, vào năm 2017, kiểu đối tượng thực
vật chiếm tỷ lệ lớn nhất với khoảng 40,26%
so với diện tích toàn khu vực 19 quận; tiếp
đến là kiểu mặt không thấm có diện tích gần
xấp xỉ lớp phủ thực vật với tỷ lệ 38,68%. Tuy
nhiên, khi thống kê so sánh giữa 13 quận nội
thành cũ và 6 quận nội thành mới, có sự khác
biệt lớn giữa tỷ lệ các lớp phủ bề mặt. Cụ thể,
tại khu vực nội thành cũ, kiểu thực vật chỉ
(3)
Trong đó:
- r : Số lượng cột trong ma trận ảnh;
- xii : Số lượng pixel quan sát được tại
hàng i và cột i (trên đường chéo chính);
- xi+ : Tổng pixel quan sát tại hàng i;
- x+i : Tổng pixel quan sát tại cột i;
59
TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI, SỐ 29-08/2018
chiếm 22,62% trong khi ở vùng 6 quận mới đất trống), trên hình 2 cho thấy, khu vực đô
tỷ lệ diện tích là gấp đôi đạt 47,39%; trái thị trung tâm của Thành phố, cây xanh rất
ngược với kiểu thực vật là kiểu mặt không thưa thớt, phân bố rải rác và chủ yếu tập
thấm, khi ở 6 quận mới tỷ lệ này chỉ chiếm trung tại các công viên trọng điểm như công
28,79% thì ở vùng nội thành cũ lại cao hơn viên Hoàng Văn Thụ, công viên 30-4…, còn
gấp đôi với 63,19%. Rõ ràng có sự khác biệt lại hầu như là đất đô thị. Trong khi đó, phần
về sự phát triển đô thị ở hai khu vực này.
diện tích ngoại vi thuộc 6 quận mới lại chiếm
ưu thế lớn về phát triển mảng xanh. Đất đô
thị ở khu vực 6 quận mới không nhiều.
Khi xem xét tập trung phân bố không
gian xanh (gồm ba kiểu đối tượng, trong đó
“đất đô thị” là tích hợp mặt không thấm và
Bảng 1. Thống kê lớp phủ bề mặt 19 quận TPHCM.
THỰC VẬT MẶT NƯỚC ĐẤT ĐÔ THỊ
ĐẤT TRỐNG
Khu vực
hành chính
Tỷ lệ
Diện tích
Tỷ lệ
Tỷ lệ
Diện tích
Tỷ lệ
(%)
Diện tích (m2)
Diện tích (m2)
(%)
(m2)
(%)
(%)
(m2)
13 quận cũ
6 quận mới
32.147.400
22,62
5.753.000
4,05
7,74
89.827.400
63,19
28,79
14.257.100 10,03
56.430.100 16,04
166.763.100 47,39 27.220.800
101.294.100
Tổng 19
quận
198.910.500 40,26 32.973.800
6,67
191.121.500
38,68
70.687.200 14,31
(Ghi chú: Đường màu đỏ là ranh giới của 13 quận nội thành cũ)
Bảng 2. Cơ cấu phần trăm diện tích của từng lớp phủ theo từng đơn vị quận của TPHCM.
THỰC VẬT
NƯỚC
ĐẤT ĐÔ THỊ
ĐẤT TRỒNG
Diện
tích tự
nhiên
(km2)
Quận
Diện tích
Tỷ lệ Diện tích Tỷ lệ
Diện tích
Tỷ lệ Diện tích Tỷ lệ
(ha)
(%)
(ha)
(%)
(ha)
(%)
(ha)
(%)
Q1
7,73
4,92
166,22
69,24
21,50
14,07
9,16
46,82
7,07
6,06
1,44
12,39
0,64
1,55
9,13
0,07
0,94
0,65
1,61
0,40
10,81
0,17
492,83
367,94
301,73
316,03
556,94
849,58
450,38
400,17
1.188,02
1.371,90
389,48
1.092,15
1.205,59
63,76
74,78
72,18
74,01
77,46
44,30
78,74
77,85
53,08
69,50
79,81
52,61
75,07
68,02
45,23
23,68
35,87
72,19
320,02
43,92
45,66
326,71
195,73
21,86
94,98
131,84
8,80
9,19
5,67
8,40
10,04
16,69
7,68
8,88
14,60
9,92
4,48
4,58
8,21
Q3
Q4
4,18
38,28
51,77
2,75
Q5
4,27
69,80
16,35
9,97
Q6
7,19
71,70
11,17
175,10
0,40
Q8
19,18
5,72
569,95
74,81
29,72
13,08
12,76
31,81
19,49
14,73
32,40
15,44
Q10
Q11
5,14
65,58
4,82
Tân Bình
Gò Vấp
Phú Nhuận
Bình Thạnh
Tân Phú
22,38
19,74
4,88
712,00
384,71
71,86
14,55
31,81
1,95
20,76
16,06
672,60
247,99
224,32
2,77
Tổng 13
quận cũ
142,15
3.214,74
22,62
575,3
4,05
8.982,74
63,19 1.425,71 10,03
Q2
49,74
35,69
114
2.298,50
1.197,62
6.597,38
2.657,27
1.954,02
1.971,52
46,21
33,56
638,98
669,08
12,85
18,75
9,60
1,87
1,07
3,47
1.176,56
1.034,66
1.726,50
1.747,32
2.335,36
2.109,01
23,65
28,99
853,74
639,49
17,16
17,92
Q7
Q9
57,87 1.094,40
15,14 2.017,42 17,70
Q12
52,78
51,89
47,76
50,35
37,66
41,28
98,64
55,32
33,11
45,01
44,16
783,61
837,37
511,38
14,85
16,14
10,71
Bình Tân
Thủ Đức
165,66
Tổng 6 quận
mới
351,86 16.676,31 47,39 2.722,08
494,01 19.891,05 40,26 3.297,38
7,74
6,67
10.129,41 28,79 5.643,01 16,04
19.112,15 38,69 7.068,72 14,31
Tổng 19
quận
60
Journal of Transportation Science and Technology, Vol 29, Aug 2018
Hình 1. Bản đồ phân bố lớp phủ bề mặt khu vực 19
quận TPHCM năm 2017.
Hình 2. Bản đồ phân bố không gian xanh khu vực 19
quận TPHCM năm 2017.
3.2.2. Hiện trạng phân bố theo từng
quận
vực để quy hoạch đô thị hóa và phát triển các
khu công nghiệp tại quận Bình Tân, quận
Thủ Đức và quận 12 cũng phần nào khiến tỷ
lệ trung bình của kiểu mặt không thấm của
khu vực 6 quận lên tới 28,79%, gần gấp đôi
so với tỷ lệ đất trống là 16,04%. Trong đó,
quận Bình Tân chiếm tỷ lệ kiểu mặt không
thấm cao nhất với 45,01%, quận Thủ Đức
chiếm 44,16 % và quận 12 là 33,11%. Thấp
nhất là quận 9 với chỉ 15,14%.
Bảng 2 minh họa cơ cấu phần trăm lớp
phủ theo từng đơn vị quận. Kết quả cho thấy
khu vực trung tâm đô thị TPHCM (13 quận
nội thành cũ), vào năm 2017, có đến 8/13
quận có tỷ lệ diện tích kiểu mặt không thấm
chiếm trên 70%, trong đó cao nhất là quận
Phú Nhuận với 79,81%, kế tiếp là quận 10 và
quận 11 với tỷ lệ lần lượt là 78,74% và
77,85%. Quận 8 chiếm tỷ lệ lại thấp nhất với
3.3. Chỉ số KGX đô thị và những
44,30%. Diện tích phân bố thấp nhất tìm thấy hệ quả của việc giảm mảng xanh
ở hai quận: Quận 4 với chỉ 9,16% và quận 6
với tỷ lệ 9,97%. Ngược lại, quận Bình Thạnh
có diện tích phân bố KGX chiếm tỷ lệ cao
nhất với 32,40%, tiếp đó là các quận Tân
Bình và quận 8 với tỷ lệ lần lượt là 31,81%
và 29,72%. Các quận còn lại chiếm tỷ lệ chủ
yếu từ 10% - 20%.
3.3.1.Tính toán chỉ số KGX đô thị
Chỉ số KGX trên đầu người đã được sử
dụng như một chỉ số đánh giá chất lượng môi
trường và quy hoạch không gian đô thị tại
các nước trên thế giới. Theo đó, nghiên cứu
này đã đánh giá chất lượng KGX đô thị tại
TPHCM đầu năm 2017 thông qua chỉ số diện
Riêng ở khu vực 6 quận mới, do được tích cây xanh trên đầu người.
chuyển từ huyện lên quận và tách đơn vị
hành chánh không lâu và chính sách phát
triển của Thành phố đã bắt đầu có chú trọng
đến cân bằng môi trường sinh thái đô thị nên
thảm thực vật chiếm diện tích đáng kể. Phần
lớn các quận mới đều có tỷ lệ diện tích KGX
trên 40%. Đặc biệt, quận 9 với diện tích thảm
thực vật lớn nhất, chiếm tỷ lệ cao nhất là
57,87%. Tiếp đó là quận 12 với tỷ lệ 50,35%,
quận 2 với tỷ lệ 46,21% và quận Thủ Đức
với tỷ lệ 41,28%. Thấp nhất là hai quận:
Quận 7 với tỷ lệ 33,56% và quận Bình Tân là
37,66%. Tuy vậy, tỷ lệ này của quận 7 và
quận Bình Tân vẫn cao hơn tỷ lệ trung bình
của khu vực 13 quận nội thành cũ. Dù chưa
được phát triển nhiều song việc mở rộng khu
Theo thống kê, dân số 19 quận TPHCM
(không tính 5 huyện) năm 2015 là 6.616.684
người [4] (do số liệu thống kê cuối năm 2016
chưa được công bố, nên nghiên cứu này đã
sử dụng số liệu thống kê của cuối năm 2015).
Kết quả tính toán chỉ số mảng xanh đô thị
trên đầu người khu vực TPHCM đầu năm
2017 chỉ đạt trung bình với tổng chỉ số là
30,06 m2/người. Tuy nhiên, con số này chủ
yếu do sự góp phần của tỷ lệ mảng xanh khu
vực 6 quận mới, còn khu nội thành cũ chỉ số
đều dưới 15m2/người. Theo tiêu chuẩn thiết
kế quy hoạch cây xanh sử dụng trong các đô
thị của nước ta TCVN 9257:2012 [9] thì tỷ lệ
tiêu chuẩn diện tích đất cây xanh sử dụng
công cộng cho đô thị đặc biệt dao động trong
61
TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI, SỐ 29-08/2018
khoảng 12-15 m2/người. Như vậy, tính trên phân ngưỡng này một phần dựa vào quyết
19 quận TPHCM thì tiêu chuẩn mảng xanh định 24/QĐ-TTg năm 2010 [8] với các
đô thị trên đầu người đều vượt TCVN nhóm: 0-2; 2-7; 7-12; 12-25; 25-50; >50
9257:2012. Tuy nhiên, phân tích cho từng m2/người. Theo Quyết định này, chỉ tiêu
quận thì điều này lại hoàn toàn khác.
dành cho 13 quận nội thành cũ với đất cây
xanh chỉ là 2,4 m2/người, còn chỉ tiêu của 6
quận nội thành mới là 7,1 m2/người. Như
vậy, tính tới thời điểm hiện tại, chỉ số KGX
trên người của khu vực 6 quận mới đều đạt
chỉ tiêu của Quyết định, thậm chí vượt gấp
nhiều lần. Còn đối với khu vực nội thành cũ,
chỉ có quận 4 với chỉ số 2,05 m2/người là
dưới 2,4 m2/người, còn lại 12 quận đều đạt
chỉ tiêu theo quy hoạch của thành phố. Tuy
nhiên, đây vẫn là con số quá nhỏ và không đủ
để bảo đảm môi trường trong lành cần thiết
để cho cuộc sống. Trong khi trên thế giới,
tiêu chuẩn KGX đô thị quy định cho cuộc
sống trong lành và an toàn phải đạt 20 -
25m2/người.
Kết quả tính toán trong bảng 3 cho thấy:
6 quận nội thành mới có tổng diện tích tự
nhiên là 166.763.100 m2, lớn gấp năm lần
khu nội thành cũ nhưng dân số lại ít
(2.473.179 người), chiếm chỉ số mảng xanh
rất cao với trung bình cả khu vực lên tới
67,43 m2/người. Cao nhất là quận 9 với
227,01 m2/người và quận 2 với 156,18
m2/người. Thấp nhất là quận Bình Tân với
28,46 m2/người. Các quận còn lại đều có chỉ
số nằm trong khoảng từ 35-50 m2/người.
Như vậy, cả 6 quận mới của TPHCM đều có
chỉ số mảng xanh vượt chuẩn so với TCVN
9257:2012.
Trong khi đó, 13 quận nội thành cũ với
diện tích 3.214,74 ha nhưng dân số lại đông
gấp đôi so với 6 quận mới (4.143.505 người),
chiếm chỉ số mảng xanh rất thấp, trung bình
chỉ 7,76 m2/người. Cao nhất trong khu vực là
quận Tân Bình với 15,51 m2/người. Tiếp đến
là quận Bình Thạnh với 13,78 m2/người và
quận 8 với 13,19 m2/người. Đáng chú ý, các
quận ở khu đô thị trung tâm như quận 4,
quận 6, quận 11 đều dưới 3 m2/người: quận 4
chiếm chỉ số thấp nhất khu vực với chỉ 2,05
m2/người, quận 6 là 2,77 m2/người và quận
11 là 2,84 m2/người. Các quận còn lại chỉ
dao động trong khoảng từ 3-10 m2/người.
Với chỉ số thống kê như trên, khu vực 13
quận nội thành cũ của TPHCM đang thiếu
diện tích cây xanh trầm trọng. So sánh với
tiêu chuẩn trong TCVN 9257:2012, chỉ có 3
quận có chỉ số cao nhất (quận Tân Bình,
quận Bình Thạnh và quận 8) là đáp ứng được
ngưỡng quy định 12-15 m2/người, trong đó
quận Tân Bình có chỉ số vượt ngưỡng là nhờ
đất cây xanh thuộc sân golf sân bay Tân Sơn
Nhất, trong khi đó, ở khu vực dân cư thì cũng
thiếu trầm trọng đất cây xanh [8].
Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, cây
xanh đô thị đóng một vai trò rất quan trọng
trong việc mang lại lợi ích cho con người, xã
hội và môi trường trong đô thị. Cây xanh đô
thị có tác dụng hấp thụ bức xạ nhiệt của mặt
trời, làm giảm các “đảo nhiệt”; hấp thụ CO2
và các khí độc hại trong môi trường, tạo ra
các KGX nhằm duy trì cảnh quan xanh cho
thành phố. Cây xanh, mặt nước trong đô thị
có thể làm giảm nhiệt độ không khí từ 3,3oC
đến 3,9oC khi diện tích đất cây xanh đạt 20%
đến 50% diện tích đất đô thị. Hiệu quả tổng
hợp của bóng mát và bay hơi có thể làm giảm
đi 17% đến 57% năng lượng cần thiết cho hệ
thống điều hòa không khí khi tăng 25% diện
tích che phủ thảm thực vật. Cây xanh đô thị
có thể hấp thụ từ 40% đến 50% cường độ
bức xạ mặt trời. Đặc biệt, cây xanh hai bên
đường phố có thể giảm lượng bụi trong
không khí đối với những tầng trên của nhà
cao tầng từ 30 - 60%. Trung bình 1 ha rừng
hay vườn cây rậm rạp có thể hấp thụ 1.000kg
CO2 và thải ra 730 kg O2 mỗi ngày. Như
vậy, mỗi người dân đô thị cần diện tích
khoảng 10m² cây xanh hoặc 25m² thảm cỏ để
đảm bảo không khí trong lành cho cuộc sống.
Để thấy rõ vị trí phân bố mảng xanh,
nghiên cứu phân chia kết quả thống kê chỉ số
đã tính toán ở bảng 3 thành 6 ngưỡng phân
loại theo giá trị từ thấp lên cao và thành lập
bản đồ phân bố chỉ số KGX theo đơn vị hành
chính cho 19 quận TPHCM (Hình 3). Cơ sở
62
Journal of Transportation Science and Technology, Vol 29, Aug 2018
điểm tiêu biểu về ô nhiễm không khí của
thành phố cho thấy 89% mẫu kiểm tra không
khí không đạt tiêu chuẩn cho phép, luôn ở
mức nguy hại cao cho sức khỏe con người,
trong đó luợng bụi lơ lửng sinh ra từ khói,
bụi đang là nhân tố gây ô nhiễm nghiêm
trọng hàng đầu trên địa bàn. Nhất là tại khu
vực xung quanh ngã tư An Sương, nơi mà chỉ
số đo tại mọi thời điểm trong ngày đều không
đạt yêu cầu, có thời điểm vượt chuẩn gấp 5
lần. Bên cạnh đó, tình trạng ô nhiễm không
khí do chì cũng gia tăng nhanh chóng, cao
nhất thành phố là xung quanh ngã sáu Gò
Vấp. Ngoài ra, nồng độ NO2 đo được tại các
trạm quan trắc cũng vượt tiêu chuẩn cho
phép và đang có biểu hiện gia tăng tần suất
[3].
Hình 3. Bản đồ phân bố chỉ số KGX theo đơn vị hành
chính 19 quận TPHCM.
3.3.2.Hệ quả của việc giảm mảng xanh
đô thị tại TPHCM
Đô thị hóa ở TPHCM với tốc độ mở
rộng của Thành phố là 4% hằng năm, đây là
tốc độ tăng trưởng nhanh hơn nhiều so với
các khu đô thị khác của Việt Nam. Tại nhiều
vùng đô thị hóa nhanh, những vành đai xanh
bảo vệ môi trường không được quy hoạch và
bảo vệ. Chỉ tiêu đất để trồng cây xanh trong
các đô thị quá thấp, mới đạt khoảng 2
m2/người, đặc biệt là TPHCM, không đạt quy
chuẩn và chỉ bằng 1/10 chỉ tiêu cây xanh của
các thành phố tiên tiến trên thế giới [2].
Thiếu KGX còn ảnh hưởng đến sức khỏe
của người dân như ngạt do suy hô hấp, nhiễm
độc máu, thậm chí tử vong. Bệnh về đường
hô hấp có tỷ lệ người mắc cao nhất (17.3%)
trong cơ cấu năm 2015 bệnh tật tại Việt Nam
(gồm: Bệnh hô hấp, sinh đẻ, bệnh hệ tuần
hoàn, bệnh hệ tiêu hóa, bệnh nhiễm khuẩn và
ký sinh) và có tỷ lệ tử vong đứng thứ 2
(16.9%) sau bệnh hệ tuần hoàn [1].
Hệ quả là, không khí ngột ngạt, nóng
bức sẽ tạo điều kiện cho hiện tượng đảo nhiệt
xảy ra, kéo theo những cơn mưa ngày càng
lớn và làm gia tăng số lượng cơn bão đến
Thành phố. Mùa mưa kéo dài những năm gần
đây của Thành phố và kỷ lục 20 cơn bão
trong nước năm 2017 vừa qua là minh chứng
rõ nhất cho hậu quả của hiện tượng này.
Những cơn mưa này là hậu quả từ suy giảm
mảng xanh đô thị, nhưng cũng chính nó là
tác động trực tiếp gây ra những tai nạn ảnh
hưởng đến cây đường phố và ngập lụt đô thị.
Việc suy giảm cây xanh tại TPHCM là đô thị
vốn đã dễ ngập lụt vào mùa mưa, giờ sẽ càng
trầm trọng hơn. Bởi khi mưa xuống cành cây,
lá cây, rễ cây sẽ giúp tích nước, làm chậm
quá trình nước đổ ào xuống. Khi cây lâu năm
bị mất, cây mới trồng chưa kịp ra tán, sẽ
không còn gì chắn giữ nên mưa cứ ào ào trút
thẳng xuống và thoát không kịp.
3.4. Hướng giải pháp
Nhằm giải quyết và khắc phục tình trạng
ngày càng thu hẹp của không gian xanh,
Thành phố cần thực hiện các biện pháp nhằm
củng cố, mở rộng và phát triển hệ thống công
viên và cây xanh, phục vụ ngày càng tốt hơn
đời sống tinh thần của người dân. Các giải
pháp dựa trên yếu tố lâu dài và tức thời,
nghiên cứu đặt ra xây dựng theo bốn công cụ
quản lý môi trường bao gồm:
• Công cụ pháp lý;
• Công cụ truyền thông, giáo dục;
• Công cụ kỹ thuật;
• Công cụ kinh tế.
Như vậy, có thể thấy được vai trò rất
quan trọng và không thể thiếu của KGX
trong đời sống của cư dân đô thị. Tuy nhiên,
để hình thành được hệ thống KGX đạt chuẩn
trong đô thị theo quy hoạch, cần phải có
quyết tâm chính trị rất lớn của chính quyền
và sự đồng thuận của cộng đồng dân cư đô
thị. Ngoài việc bảo tồn, phát triển không gian
xanh, chính quyền Thành phố cần phải hoàn
Hiện nay, tình hình ô nhiễm không khí
trên địa bàn Thành phố đang diễn biến ngày
càng phức tạp. Cụ thể qua kết quả đo đạc tại
sáu trạm quan trắc không khí đặt tại các địa
63
TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI, SỐ 29-08/2018
thiện hơn nữa các quy định, chính sách về nay cũng như nhằm kiểm soát quá trình phát
quản lý quy hoạch - kiến trúc, phát triển hệ triển đô thị xanh tại TPHCM
thống công viên cây xanh. Nhà nước cần có
các chính sách về tài chính để khuyến khích
nhà đầu tư thực hiện các dự án KGX theo
quy hoạch. Ngoài ra, cần tăng cường công
tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của
người dân về vai trò và tầm quan trọng của
công viên cây xanh trong đô thị. Khi đó
chính quyền Thành phố không chỉ nhận được
sự đồng thuận cao của người dân và doanh
nghiệp trong quá trình triển khai thực hiện
quy hoạch KGX, mà còn đảm bảo cho sự
phát triển đô thị một cách bền vững, hướng
đến mục tiêu trở thành Thành phố sống tốt,
văn minh, hiện đại, nghĩa tình.
Tài liệu tham khảo
[1] Báo Nhân Dân (2017), “Ô nhiễm không khí
nghiêm trọng đe dọa sức khỏe con người,”,
Available:
2202-o-nhiem-khong-khi-nghiem-trong-de-doa-
suc-khoe-con-nguoi.html. [truy cập 01 July
2017]
[2] Bộ Tài nguyên Môi Trường (2017), Báo cáo hiện
trạng môi trường quốc gia 2016, Bộ Tài nguyên
Môi Trường. Hà Nội, 196 trang.
[3] Chi cục BVMT TPHCM (2017), “TP.Hồ Chí
Minh: 89% mẫu kiểm tra chất luợng không khí
vuợt tiêu chuẩn quy định”,
d=252&subcatid=0&newsid=235&langid=0,
[truy cập 01 July 2017]
Giải pháp ưu tiên cụ thể là: (1) Tăng
cường mảng xanh đô thị bằng cách: Trồng
bồn hoa, vệ cỏ, trồng cây trên dải phân
cách…; (2) Sử dụng nguồn lực từ Nhà nước:
xây dựng các công trình xanh, công viên cây
xanh…; (3) Kêu gọi sự tham gia từ người
dân: Trồng các mảng xanh di động, mảng
xanh treo tường, mảng xanh trên mái nhà….
[4] Cục Thống kê TPHCM (2015), “Báo cáo Tình
hình kinh tế - xã hội TP. Hồ Chí Minh năm
2015”,
niengiamthongke-nam2015, [truy cập 15-11-
2017]
[5] Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam
(2013), “Quy hoạch phát triển đô thị xanh ở Việt
Nam”,
hoach-do-thi/9463-quy-hoach-phat-trien-do-thi-
xanh-o-viet-nam.html [truy cập 01 July 2017]
[6] Maman Poshesh, A.R (2007), Evaluation
Revealed that the Spatial Landscape of Isfahan in
both 1386 and 1302 Period by Satellite Images
and GIS. In Proceedings of the 3th National
Conference of Urban Green Space and
Landscape, Tehran, Iran, 10–12 June 2007
[7] Hoàng Xuân Thành (2009), Thành lập bản đồ
thảm thực vật trên cơ sở phân tích, xử lý ảnh
viễn thám. Tạp chí khoa học kỹ thuật thủy lợi và
môi trường, 29 (6/2010), 27-33.
[8] Thủ tướng chính phủ (2010). Quyết định Phê
duyệt điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng
thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025. Thủ
tướng chính phủ, số 24/QĐ-TTg. Hà Nội.
[9] Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9257 : 2012 (2012),
Quy hoạch cây xanh sử dụng công cộng trong
các đô thị - tiêu chuẩn thiết kế
[10] Đặng Trung Tú và cộng sự (2015), “Sử dụng ảnh
LANDSAT đa thời nghiên cứu diễn biến đô thị
hóa của thành phố Đà Nẵng phục vụ quy hoạch
bảo vệ môi trường đô thị” (online),
4. Kết luận
Quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ
nhanh ở TPHCM, kéo theo đó là sự thu hẹp
mảng xanh và gia tăng diện tích đất đô thị đã
dẫn đến những hệ quả khó lường cho chất
lượng sống của người dân và chất lượng môi
trường. Nghiên cứu đã sử dụng phép toán
phân loại từ công cụ viễn thám, đánh giá bốn
đối tượng thực phủ chính của Thành phố
gồm: Thực vật; mặt nước; mặt không thấm
của đất đô thị và đất trống cho 19 quận nội
thành thành phố (13 quận nội thành cũ và 6
quận mới). Kết quả thống kê lớp phủ bề mặt
và tính toán chỉ số KGX cho thấy việc phân
bố KGX của TPHCM không đồng đều. Mảng
xanh đô thị tập trung nhiều tại 6 quận mới, là
khu vực chưa bị đô thị hóa nhiều. Trong khi
đó, khu vực 13 quận nội thành cũ chiếm chỉ
số KGX rất thấp. Việc không đáp ứng đủ tiêu
chuẩn mảng xanh gây ảnh hưởng đến
TPHCM một số hệ quả như mùa mưa hàng
năm kéo dài, bão lũ gia tăng kéo theo ngập
lụt, ngã đổ cây xanh,… đã gây thiệt hại về
người và của. Do đó, từ kết quả và hệ quả
trên, nghiên cứu đã đưa ra một số hướng
khắc phục tình trạng thiếu hụt cây xanh hiện
Ngày nhận bài: 21/5/2018
Ngày chuyển phản biện: 23/5/2018
Ngày hoàn thành sửa bài: 13/6/2018
Ngày chấp nhận đăng: 20/6/2018
8 trang
16640
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đánh giá thực trạng không gian xanh - thước đo chất lượng môi trường hướng đến phát triển đô thị xanh cho thành phố Hồ Chí Minh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- danh_gia_thuc_trang_khong_gian_xanh_thuoc_do_chat_luong_moi.pdf
