Bài giảng Môi trường và con người - Chương 2: Môi trường, sinh thái và tài nguyên

Chương 2

MÔI TRƯỜNG, SINH THÁI VÀ

TÀI NGUYÊN

Tổng quan về môi trường

Khái niệm về sinh thái

Khái niệm về tài nguyên thiên nhiên

1

2.1 TỔNG QUAN VỀ MÔI TRƯỜNG

2.1.1 Định nghĩa

“Môi trường là tập hợp (aggregate) các vật thể (things),

điều kiện (conditions) và ảnh hưởng (influences) bao

quanh một đối tượng nào đó” (The Random House College

Dictionary-USA).

Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất

nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời

sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và

sinh vật. (Điều 3, Luật BVMT Việt Nam, 2005).

2

2.1.2 Chức năng chủ yếu của môi trường

Không gian sống

Nơi chứa đựng các

của con người và

nguồn tài nguyên

các loài sinh vật

MÔI

TRƯỜNG

Nơi chứa đựng các

Nơi lưu trữ và cung

phế thải do con

cấp các nguồn

người tạo ra trong

thông tin

cuộc sống

3

2.1.3 Thành phần môi trường

 Môi trường tự nhiên: bao gồm các nhân tố thiên nhiên

như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của

con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con

người.

 Môi trường xã hội: là tổng thể các quan hệ giữa người

với người. Môi trường xã hội định hướng hoạt động của

con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức

mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc

sống của con người khác với các sinh vật khác

 Môi trường nhân tạo: bao gồm tất cả các nhân tố do

con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc

sống

4

Các quyển trên trái đất

- Khí quyển (Atmosphere) - Sinh quyển (Biosphere)

- Thạch quyển (Lithosphere) - Thủy quyển(Hydrosphere)

5

Khí quyển (Atmosphere)

Tầng ngoại quyển (Exosphere): > 500 km, phân tử

không khí loãng phân hủy thành các ion dẫn điện,

các điện tử tự do, nhiệt độ cao và thay đổi theo thời

gian trong ngày.

Tầng nhiệt lưu (Thermosphere): 90 – 500 km,

nhiệt độ tăng dần theo độ cao, từ -92^oC đến +1200^oC

Nhiệt độ thay đổi theo thời gian, ban ngày thường rất

cao và ban đêm thấp

Tầng trung lưu (Mesosphere): 50-90 km.

Nhiệt độ giảm dần .

Tầng bình lưu (Stratosphere): 10-50 km.

ở độ cao 25km tồn tại lớp kk giàu ozôn-tầng ozôn

Tầng đối lưu (Troposphere): 0-10km.

Nhiệt độ và áp suất giảm theo chiều cao.

6

Thành phần không khí của khí quyển

 Phần lớn khối lượng 5.10⁵tấn của toàn bộ khí quyển

tập trung ở các tầng thấp: tầng đối lưu và tầng bình

lưu.

 Thành phần không khí của khí quyển thay đổi theo

thời gian địa chất, cho đến nay khá ổn định bao gồm

chủ yếu là nitơ, oxi và một số loại khí trơ.

 Mật độ của không khí thay đổi mạnh theo chiều cao,

trong khi tỷ lệ các thành phần chính của không khí

không thay đổi

7

Bảng: Hàm lượng trung bình của không khí

Chất khí %thể tích

%khối lượng

Khối lượng

(n.10¹⁰tấn)

386.480

118.410

6.550

233

N₂

O₂

78,08

20,91

75,51

23,15

Ar

0,93

1,28

CO₂

Ne

0,035

0,005

0,0018

0,0005

0,00017

0,00014

0,00005

0,00006

0,000009

0,00012

0,000007

0,000009

0,000029

0,000008

0,0000035

0,000008

0,00000036

6,36

He

0,37

CH₄

Kr

0,43

1,46

N₂O

H₂

0,4

0,02

O₃

0,35

8

Xe

0,18

Vai trò của khí quyển

 Cung cấp oxy (cần thiết cho sự sống trên trái đất),

 Cung cấp CO₂(cần thiết cho quá trình quang hợp

của thực vật),

 Cung cấp nitơ cho vi khuẩn cố định nitơ và các nhà

máy sản xuất amôniac để tạo các hợp chất chứa nitơ

cần cho sự sống.

 Khí quyển là phương tiện vận chuyển nước hết sức

quan trọng từ các đại dương tới đất liền như một phần

của chu trình tuần hoàn nước.

9

Vai trò của khí quyển

 Khí quyển có nhiệm vụ duy trì và bảo vệ sự sống

trên trái đất. Nhờ có khí quyển hấp thụ mà hầu hết các

tia vũ trụ và phần lớn bức xạ điện từ của mặt trời

không tới được mặt đất.

10

Ozone khí quyển

Tầng ozôn có chức năng như một phần lá chắn của khí

quyển, bảo vệ trái đất khỏi những ảnh hưởng độc hại của

tia tử ngoại từ mặt trời chiếu xuống.

Tại sao như vậy???

 Các tia tử ngoại có bước sóng dưới 28m rất nguy hiểm

đối với động và thực vật, bị lớp ozôn ở tầng bình lưu hấp

phụ.

 Cơ chế hấp phụ tia tử ngoại của tầng ozôn có thể trình

bày theo các PTPƯ sau: (các phản ứng liên tục xảy ra)

O₂+ Bức xạ tia tử ngoại  O + O

O + O₂

 O₃

11

O₃+ Bức xạ tử ngoại  O₂+ O

Chất CFC

 CFC (ChloroFluoroCarbon)

 Cơ chế tác động của CFC:

Tia tử ngoại

CFC + O₃

ClO + O₃

Cl + O₃

O₂+ ClO

O₂+ Cl

ClO + O₂

12

Thủy quyển (Hydrosphere)

 Khoảng 71% với 361 triệu km²bề mặt trái đất được

bao phủ bởi mặt nước.

 Thủy quyển: nước ở đại dương, biển, các sông, hồ,

băng tuyết, nước dưới đất, hơi nước. Trong đó:

- 97% là nước mặn, có hàm lượng muối cao, không

thích hợp cho sự sống của con người;

- 2% dưới dạng băng đá ở hai đầu cực;

- 1% nước ngọt nhưng lượng nước ngọt cho phép con

người sử dụng chỉ chiếm một phần rất nhỏ bé

(<1/100.000)

13

Vai trò của nước

 Nước là tài nguyên vật liệu quan trọng nhất của loài

người và sinh vật trên trái đất. Con người mỗi ngày cần

250 lít nước cho sinh hoạt, 1.500 lít nước cho hoạt động

công nghiệp và 2.000 lít cho hoạt động nông nghiệp.

 Ngoài chức năng tham gia vào chu trình sống, nước còn

là chất mang năng lượng (hải triều, thuỷ năng), chất

mang vật liệu và tác nhân điều hoà khí hậu, thực hiện các

chu trình tuần hoàn vật chất trong tự nhiên.

 Có thể nói sự sống của con người và mọi sinh vật trên

trái đất phụ thuộc vào nước.

14

Thạch quyển (Lithosphere)

 Cấu trúc của trái đất

TĐ bao gồm nhiều lớp khác nhau tùy thuộc vào độ sâu

và đặc điểm địa chất, có các lớp sau:

- Nhân (core): đường kính khoảng 7000 km và ở tâm

trái đất.

- Manti (mantle): bao phủ xung quanh nhân và có chiều

dày khoảng 2900 km.

- Vỏ trái đất: có cấu tạo thành phần phức tạp, có thành

phần không đồng nhất

15

Cấu trúc trái đất

16

Cấu trúc trái đất

 Vỏ TĐ chia làm 2 kiểu: vỏ lục địa và vỏ đại dương

17

Cấu trúc trái đất

 Vỏ lục địa có cả 3 lớp: trầm tích, granit và bazan

Vỏ lục địa phân bố ở lục địa và một số đảo ven rìa đại

dương

 Vỏ đại dương phân bố trong phạm vi của các đáy đại

dương và được cấu tạo bởi hai lớp trầm tích và bazan.

Vỏ chuyển tiếp: là vỏ trái đất ở thềm lục địa, tương tự

như vỏ lục địa.

18

Thạch quyển

 Thạch quyển, còn gọi là môi trường đất, bao gồm lớp

vỏ trái đất có độ dày khoảng 60-70 km trên mặt đất

và 2-8 km dưới đáy biển.

 Đất là một hỗn hợp phức tạp của các hợp chất vô cơ,

hữu cơ, không khí, nước, và là một bộ phận quan

trọng nhất của thạch quyển.

 Thành phần vật lý và tính chất hóa học của thạch

quyển nhìn chung là tương đối ổn định và có ảnh

hưởng lớn đến sự sống trên mặt địa cầu.

19

Sinh quyển (biosphere)

Sinh quyển là nơi có sự

sống tồn tại, bao gồm các

phần của thạch quyển có độ

dày 2-3 km kể từ mặt đất,

toàn bộ thủy quyển và khí

quyển tới độ cao 10 km (đến

tầng ozone).

20