Tóm tắt Luận văn Cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Tiến trình thơ Việt Nam hiện đại được tạo nên bởi những
thế hệ nhà thơ kế tiếp. Bắt đầu từ thế hệ nổi tiếng trong Phong trào
Thơ Mới (1930-1945) như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy
Cận, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính,..; đến thế hệ xuất hiện và trưởng
thành trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954) như Nguyễn Đình
Thi, Quang Dũng, Hoàng Cầm, Chính Hữu, Hoàng Trung Thông, ....
Đặc biệt, bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và chống Mỹ,
cứu nước (1955-1975) đã ra đời một thế hệ các nhà thơ trẻ, sớm bộc
lộ tài năng và cá tính sáng tạo, có mặt ở khắp cả hai miền đất nước.
Đó là Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Vũ
Quần Phương, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo,
Nguyễn Duy,v.v. Và không thể không kể đến Bằng Việt “một trong
những trụ cột của thời thơ này” góp phần "kiến tạo lên cái toà đại
bảo tháp của thi ca thế hệ chống Mỹ, cứu nước thế kỷ XX" [36].
Cho đến nay, trước yêu cầu đổi mới và hội nhập, Bằng Việt
vẫn xứng danh là một trong những nhà thơ khẳng định được vị trí
hàng đầu của mình trong nền thơ Việt Nam đương đại.
1.2. Hơn nửa thế kỷ lao động nghệ thuật, Bằng Việt đã in 8 tập
thơ và 3 tuyển tập, với trên 300 bài thơ đã công bố; đó là chưa kể đến
số lượng thơ dịch của mấy chục nhà thơ nổi tiếng của thế giới mà
Bằng Việt đã giới thiệu với bạn đọc Việt Nam.
Với công sức sáng tạo ấy, Bằng Việt đã được tặng nhiều giải
thưởng trong và ngoài nước: Giải nhất về thơ của Hội Văn học Nghệ
thuật Hà Nội (1968), Giải thưởng về Dịch thuật Quốc tế của Quỹ Hòa
bình Liên Xô (1983), Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật
2
(2003)… Những kết quả ấy đã khẳng định đóng góp rất đáng ghi
nhận của Bằng Việt vào nền văn học của thủ đô Hà Nội nói riêng
và nền văn học cả nước nói chung. Vì vậy, đi sâu tìm hiểu Cái tôi trữ
tình trong thơ Bằng Việt không chỉ để hiểu thêm một phong cách thơ,
mà qua đó còn cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của một thời thơ, một
thế hệ nhà thơ trưởng thành từ trong khói lửa của cuộc chiến tranh vệ
quốc. Thiết nghĩ việc làm này cũng sẽ đem lại bài học bổ ích góp
phần định hướng cho sự phát triển của nền thơ nước ta trước công
cuộc đổi mới và hội nhập đang diễn ra hiện nay.
1.3. Đồng thời, Bằng Việt còn là một tác giả có tác phẩm được
tuyển chọn đưa vào dạy và học trong chương trình Ngữ Văn ở nhà
trường phổ thông. Thực hiện đề tài này không chỉ giúp người học,
người nghiên cứu hiểu sâu về thơ Bằng Việt mà còn hiểu hơn về thơ
ca hiện đại Việt Nam.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Những bài viết cảm nhận chung về Bằng Việt và thơ
Bằng Việt
- G.S Lê Đình Kỵ: Hương cây- Bếp lửa- Đất nước và đời ta
nêu nhận xét Bằng Việt là "Một tâm hồn nhiều suy nghĩ và
rung động tinh tế.
- G.S Nguyễn Văn Hạnh Đọc thơ Bằng Việt cho rằng: "Phong
cách thơ Bằng Việt hình thành từ sớm”.
- Năm 1984, trong công trình Nhà thơ Việt Nam hiện đại, G.S
Nguyễn Xuân Nam nêu cảm nhận: “Bằng Việt có tiếng nói riêng sâu
lắng và trong sáng của lớp thanh niên trí thức mới … Cảm giác gần
gũi, thân thiết ấy là một nét hấp dẫn trong thơ Bằng Việt.”
3
- Nhà thơ Anh Ngọc khẳng định vị trí của Bằng Việt: “có một vị
trí quan trọng trong nền thơ chống Mỹ” trong bài viết Hồn thơ thế kỷ
- Năm 2010, nhà thơ Dương Kiều Minh trong bài viết Nhà thơ
Bằng Việt và cái nhìn hiện thực bằng “ánh mắt xanh ngăn ngắt” của
thi sĩ, khẳng định “Bằng Việt là trụ cột của thế hệ nhà thơ trưởng
thành trong kháng chiến chống Mỹ”
- Chứng minh cho việc làm mới để “không chịu “lưu ban” trở
thành một Bằng Việt của thế kỉ mới” là ý kiến của nhà thơ Nguyễn
Thụy Kha trong Bằng Việt “Bếp lửa” còn ấm mãi
- Nhà phê bình Phạm Khải nêu những nét cơ bản vừa ổn định
vừa phát triển trong thơ Bằng Việt: "cách diễn đạt trang nhã, kín
đáo, không ồn ào"; "Sau đổi mới vẫn là mạch suy tưởng” trong bài
Giọt nước sôi trên tay không cùng màu song bể”
Các bài viết về thơ Bằng Việt ở trên, chúng ta có thể nhận thấy
các tác giả chủ yếu tập trung theo hai hướng tiếp cận: một là điểm
một số nét độc đáo trong một/ một vài tập thơ; hai là điểm một số
phương diện nội dung và nghệ thuật có tính ổn định và chuyển biến
trong các tập thơ. Đây là những gợi ý quý báu cho đề tài mà tác giả
luận văn sẽ thực hiện.
2.2. Những bài viết liên quan trực tiếp đến đề tài luận văn
- Năm 2001, Đỗ Thuận An trong luận văn thạc sĩ Thế giới
nghệ thuật trong thơ Bằng Việt đã đóng góp một suy nghĩ mang tính
chất nhận xét chung: "Được sáng tạo theo những nguyên tắc tư tưởng
riêng của chủ thể trữ tình, thế giới thơ Bằng Việt là một thế giới mới
mẻ thống nhất”.
- Luận văn Phong cách nghệ thuật thơ Bằng Việt của Nguyễn
Bạch Linh. Tác giả luận văn đã chứng minh sự thống nhất ổn định
của thơ Bằng Việt về quan niệm thẩm mỹ, hệ thống hình tượng và
4
những phương tiện biểu hiện.
- Năm 2011, trong luận văn thạc sĩ Đặc điểm thơ Bằng Việt
của Mai Ngọc Lệ có nhận xét: "... những cảm hứng sâu sắc về đất
nước, con người, thế sự, tình yêu đó đã cho ta hình dung một cái tôi
trữ tình Bằng Việt tài hoa, nhạy cảm, giàu tình yêu thương và có
trách nhiệm với cuộc sống, với thơ ca".
Với những mức độ và hướng tiếp cận khác nhau, các tác giả
luận văn đã trực tiếp chọn những đặc điểm tư tưởng và nghệ thuật
của thơ Bằng Việt để nghiên cứu. Tuy vậy, qua tìm hiểu chúng tôi
được biết cho đến nay vẫn chưa có một luận văn nào tập trung nghiên
cứu đặc điểm cái tôi trữ tình và phương thức biểu hiện cái tôi trữ tình
trong thơ Bằng Việt.
Tiếp thu và kế thừa ý kiến của những người đi trước, chúng
tôi thực hiện luận văn với ý nghĩ: "không chiếm lĩnh được những
đặc điểm của cái tôi trữ tình" thì "rất khó đột phá vào thế giới
sáng tạo của thơ ca".
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn tập trung đi sâu tìm hiểu đặc điểm cái tôi trữ tình
trong thơ Bằng Việt.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Các tập thơ của Bằng Việt, đặc biệt tập trung vào tập thơ tuyển
Bằng Việt - Tác phẩm chọn lọc, NXB Hội Nhà văn, 2010.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp: Phương pháp
tiếp cận hệ thống, phương pháp so sánh, phương pháp khảo sát, phân
loại, phương pháp phân tích, tổng hợp ...
5
5. Đóng góp của luận văn
- Qua thơ Bằng Việt hiểu thêm về nhà thơ và cả một thế hệ
nhà thơ đến nay vẫn chưa đánh giá hết.
- Nghiên cứu chân dung tâm hồn của nhà thơ Bằng Việt góp
phần định hướng cho thơ trẻ và sự phát triển thơ ca hiện nay.
- Đề tài cung cấp thêm tư liệu có ý nghĩa thiết thực, hữu ích
trong việc giảng dạy tác phẩm văn học ở trường phổ thông.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn được chia thành các
chương như sau:
Chương 1. Nhìn lại hành trình sáng tác của Bằng Việt
Chương 2. Khái niệm “Cái tôi trữ tình” và những nét nổi bật
của cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt.
Chương 3. Nghệ thuật biểu hiện cái tôi trữ tình trong thơ
Bằng Việt
CHƢƠNG 1
NHÌN LẠI HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA BẰNG VIỆT
1.1. ĐÔI NÉT TIỂU SỬ
Bằng Việt sinh ngày 15 tháng 6 năm 1941 tại thành phố Huế,
nguyên quán xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội.
Tuổi thơ Bằng Việt vang động những sự kiện của cuộc Cách mạng
tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp. Học xong bậc trung
học tại Hà Nội và được cử đi học Đại học Luật ở Liên Xô là điều
kiện để Bằng Việt mở rộng tầm nhìn và được tiếp xúc tích lũy vốn
kiến thức của nhiều danh nhân văn hóa trên thế giới. Hoàn cảnh sống
và học tập đã ảnh hưởng rất lớn đến phong cách sáng tác và dịch
thuật của nhà thơ.
6
Năm 1965 tốt nghiệp khoa Pháp lý, Bằng Việt về nước và công
tác tại Viện Luật học thuộc Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam. Năm
1968, sau khi tập thơ đầu tay Hương cây – Bếp lửa in chung cùng Lưu
Quang Vũ ra đời. Năm 1969, Bằng Việt chuyển sang làm công việc
biên tập tại nhà xuất bản Tác phẩm mới của Hội Nhà văn Việt Nam.
Năm 1970 và năm 1973, hai lần tác giả được vào công tác tại chiến
trường Bình Trị Thiên. Thực tế chiến trường là những trải nghiệm quý
báu cho nhà thơ về cuộc chiến của dân tộc, đồng thời khơi sâu mạch
suy nghiệm cho hồn thơ.
Sau chiến tranh, Bằng Việt đảm trách những vị trí quan trọng
ở Hội Văn nghệ Hà Nội, Hội Liên hiệp Văn học- Nghệ thuật Hà Nội.
1.2. HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC
Bằng Việt xuất hiện lần đầu trong thơ vào năm 1961 với bài
Qua Trường Sa. Cũng từ đó, thơ Bằng Việt đi cùng với tiến trình thơ
Việt Nam hiện đại. Để đi đến nhận diện cái tôi trữ tình trong thơ
Bằng Việt, trước hết ta cần tìm hiểu những chặng đường sáng tác của
thơ ông trên hành trình phát triển của nền thơ Việt Nam hiện đại.
1.2.1. “Những rung động đầu đời” (1959-1964)
Gồm một số bài thơ của Bằng Việt đã in chung với Lưu Quang
Vũ trong tập thơ đầu lòng: Hương cây-Bếp lửa. Đó là những rung
động đầu đời về thiên nhiên, đất nước, con người và tình yêu của tuổi
hoa niên.
Với đất nước “Đường giải phóng mới đi một nửa” (Tố Hữu),
Bằng Việt vui mừng, hân hoan trước sự hồi sinh của cuộc sống hòa
bình xây dựng trên miền Bắc nhưng cũng không quên nhắc bạn và
cũng tự nhắc mình phải có trách nhiệm với non sông đất nước, phải
biết căm phẫn tội ác trong thế kỉ bạo tàn. Khát được nghìn lần ra
trận- Trả thù cho nơi lơ đãng đi qua! là khát vọng của nhà thơ khi
7
đang ở giảng đường đại học.
Những rung động tinh tế trước cảnh sắc thiên nhiên của làng
quê đất Bắc; những rung động đầu đời với bao cảm xúc hiện hữu
thành kỷ niệm về tuổi thơ đi học, về cảm xúc bạn bè, về tiếng lòng
của chính mình của “thuở đầu lưu luyến ấy” là những khúc nhạc lòng
bằng thơ đầu đời của Bằng Việt .
Bằng Việt- một hồn thơ tinh tế, dạt dào cảm xúc đã mãi mang
theo những rung động đầu đời để đón nhận và tin yêu cuộc sống.
Những cảm xúc này đã hình thành nên thể chất thơ Bằng Việt mà sau
này dù có nỗi buồn, có xót xa trước sự đổi thay của con người của
cuộc đời thì nhà thơ vẫn không ngừng khát khao và tin yêu cuộc đời.
1.2.2. “Tột cùng gian truân, tột cùng hạnh phúc” (1964-
1973)
Những năm tháng Tột cùng gian truân, tột cùng hạnh phúc đã
được Bằng Việt ghi lại trong hai tập thơ Những gương mặt, những
khoảng trời và Đất sau mưa.
Những bài thơ ra đời trong thời kì này không chỉ đã ghi lại
“chứng tích một thời”, mà còn biểu hiện được những cung bậc tình
cảm, xúc động mãnh liệt và sâu lắng của tâm hồn nhà thơ trước sức
chịu đựng “tột cùng gian truân” mà cũng “tột cùng hạnh phúc” của
đất nước và nhân dân anh hùng.
Sức sống bình thản đến kỳ lạ của nhân dân và tuổi trẻ đất nước
trước sự hủy diệt khủng khiếp của quân thù đã làm nên sức mạnh hồi
sinh kỳ diệu hàn gắn vết thương chiến tranh. Đó là chiều sâu cảm
xúc, phản ánh hiện thực để đi đến nhận định khái quát: “tột cùng gian
truân” mà “tột cùng hạnh phúc” của nhân dân và đất nước của tác giả.
Chặng đường này, Bằng Việt còn đan xen nhiều khúc tình ca
với nhiều cách biểu đạt bất ngờ, sâu lắng hòa quyện tình cảm và trí
8
tuệ làm xao xuyến người đọc. Tình cảm ấy thể hiện hình ảnh cái tôi
trữ tình hòa quyện riêng chung của cả một thế hệ, nối tiếp những
rung động đầu đời nhưng đã trưởng thành qua một “thời lá đỏ” và
“trải nghiệm’ trong hành trình thơ Bằng Việt.
1.2.3. “Thơ tình viết muộn”- “Những trải nghiệm” (1973-
2008)
Gồm những bài thơ được tuyển chọn từ tập Đất sau mưa đến
tập Nheo mắt nhìn ra thế giới.
Trước hết, thơ Bằng Việt đã biểu hiện niềm vui hồi sinh của đất
nước sau chiến thắng, những rung động buổi chiều trong hoàn cảnh đất
nước thanh bình được đi thăm nhiều vùng đất một “thời lá đỏ”. Những
vần thơ viết trong hoàn cảnh này gây xúc động cho người đọc.
Nhận ra, cả nước sau niềm vui lại phải đang bước vào cuộc
chiến không kém phần cam go đó là cuộc chiến với cái đói, cái
nghèo, cái lạc hậu để đem lại no ấm, hạnh phúc cho mỗi phận người.
Người đọc dễ dàng bắt gặp trong thơ Bằng Việt ở chặng đường này
những trăn trở, băn khoăn, âu lo đầy trách nhiệm về cuộc đời để tự
nhắc mình về trách nhiệm của thơ ca, và nhắc bạn đọc về cách nghĩ,
cách xử sự trước cuộc sống đầy phức tạp của buổi giao thời
“Đọc lại Nguyễn Du”, “Nhớ Trịnh” trong “Lặng lẽ”, thơ Bằng
Việt vẫn thủy chung với vẻ đẹp nhân văn và ngày càng sâu lắng với
những tầm nhìn, tầm nghĩ mới đầy trách nhiệm trước cuộc đời và con
người. Hòa vào thế giới “tiềm thức” ấy người đọc sẽ càng hiểu thêm
những suy ngẫm của nhà thơ về đất nước, về cuộc đời, về tình yêu và
ý nghĩa của sự sống, về sáng tạo nghệ thuật và thơ ca trong đời sống
của con người.
9
TIỂU KẾT CHƢƠNG 1
Tóm lại, đi cùng đời thơ của Bằng Việt từ tập Hương cây- Bếp
lửa đến tập Nheo mắt nhìn ra thế giới chúng ta dễ nhận ra hành
trình sáng tác của nhà thơ trong tiến trình vận động của lịch sử, văn
học. Giai đoạn đầu là những rung động đầu đời về đất nước, trước
thiên nhiên và những cảm xúc về tuổi thơ, tình yêu. Giai đoạn thứ
hai cho thấy một hồn thơ Bằng Việt điềm tĩnh, sâu sắc khi hiểu sức
sống trầm tĩnh, sức mạnh phi thường của nhân dân trong cuộc chiến
tranh ác liệt chống giặc Mỹ để đúc rút chân lí “tột cùng gian truân-
tột cùng hạnh phúc” của dân tộc, đất nước. Sau chiến tranh là sự
đúc kết những suy ngẫm trải nghiệm đậm chất triết lí nhân văn của
nhà thơ về cuộc đời, về chính mình và nghệ thuật. Đó là một hành
trình thơ “được coi là chứng tích và trải nghiệm cho cả một một
thời và một đời của người sáng tác và cũng là lời tự bạch của một
con người đặt trong mối quan hệ tương hỗ với mọi người xung
quanh” [79, tr. 14] mà Bằng Việt những mong muốn gửi đến bạn
đọc “của tin gọi một chút này làm ghi”.
Tiếp cận hành trình lao động sáng tạo nghệ thuật thi ca hơn
nửa thế kỷ qua các tập thơ của Bằng Việt đã xuất bản, người đọc sẽ
cảm nhận được những đặc điểm nổi bật của cái tôi trữ tình trong thơ
Bằng Việt và những đóng góp đáng ghi nhận của thơ Bằng Việt vào
nền thơ hiện đại Việt Nam.
10
CHƢƠNG 2
KHÁI NIỆM “CÁI TÔI TRỮ TÌNH” VÀ NHỮNG NÉT
NỔI BẬT CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ
BẰNG VIỆT
2.1. KHÁI NIỆM CÁI TÔI TRỮ TÌNH
Cái tôi trữ tình là “sự thể hiện một cách nhận thức và cảm xúc
đối với thế giới và con người thông qua lăng kính cá nhân của chủ
thể và thông qua việc tổ chức các phương tiện của thơ trữ tình, tạo ra
một thế giới tinh thần riêng biệt, độc đáo, mang tính thẩm mỹ...". Cái
tôi trữ tình "vừa là một cách thế nhìn và cảm nhạn thế giới của chủ
thể, lại vừa chính là một điểm nhìn nghệ thuật của chủ thể" [3, tr. 36-
39]
Hơn bất kì thể loại văn học nào khác, thơ biểu lộ đậm nét tính
chủ quan của người nghệ sĩ, thông qua ngôn từ, người đọc dễ dàng
nhận ra cái tôi chủ thể của nhà thơ.
Cái tôi trữ tình trong thơ thường được thể hiện ở 3 dạng thức:
tác giả trực tiếp thể hiện cái tôi của chính mình; cái tôi trữ tình xuất
hiện gián tiếp, nhà thơ mượn sự việc, cảnh vật, nhân vật trong thơ để
biểu hiện cảm xúc của tâm hồn mình; cái tôi trữ tình nhập vai, nhà
thơ không xuất hiện trực tiếp mà thông qua một nhân vật khác để bày
tỏ thái độ, cảm xúc của chính mình- là sự vận dụng quy luật điển
hình hóa trong sáng tạo nghệ thuật.
2.2. NHỮNG NÉT NỔI BẬT CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH
TRONG THƠ BẰNG VIỆT
2.2.1. Cái tôi trữ tình thống nhất, hài hòa riêng chung
Khác với cái tôi trữ tình ở những thời kì văn học trước, sự hòa
quyện giữa riêng và chung, giữa cái tôi và cái ta là một đặc điểm nổi
11
bật biểu hiện vẻ đẹp tâm hồn của thế hệ nhà thơ Việt Nam xuất hiện
và trưởng thành trong những năm chống Mỹ, cứu nước (1955-1975).
Ngay từ bài thơ đầu tiên trình làng- Qua Trường Sa, Bằng Việt
đã thể hiện ý thức hòa quyện một cách rất tự nhiên giữa cái tôi và cái
ta mà vẫn giữ được nét riêng của mình; Tư thế sẵn sàng ra trận: Thôi
từ giã tuổi thơ!/ Xốc hành lý lên vai/ Ta tính nốt những chặng đường
đánh Mỹ (Từ giã tuổi thơ) là gương mặt tâm hồn và phẩm chất cùng
chung lí tưởng của Bằng Việt hòa cùng dàn đồng ca thế hệ.
Cái tôi trữ tình trong những kỉ niệm tuổi thơ, tình cảm riêng tư
về gia đình nhỏ luôn đặt trong hoàn cảnh đất nước. Kể cả khi tâm sự
cùng con, nhà thơ cũng không quên nhắc nhở con về ý thức trách
nhiệm với Tổ quốc. Vì thế, cái tôi cá thể của nhà thơ đã gắn bó hữu
cơ với hơi thở, nhịp sống của đất nước.
Từ tình cảm gia đình gắn bó mật thiết với cộng đồng tạo nên
sự kết hợp giữa cái tôi trữ tình riêng tư và cái tôi sử thi là một đặc
điểm thống nhất trong thơ Bằng Việt. Cái tôi trữ tình này tiếp tục
được thể hiện ở những kỉ niệm của người trí thức trẻ tuổi yêu nước
trong chiến tranh chống Mỹ. Đọc những vần thơ về tuổi trẻ của nhà
thơ, ta khó có thể nhận ra đâu là kỉ niệm của riêng nhà thơ bởi cái tôi
riêng của tác giả đã hòa vào cái tôi thế hệ- cái tôi tuổi trẻ cả nước
trong kháng chiến chống Mỹ.
Trang thơ viết về tình yêu của Bằng Việt cũng là minh chứng
cho cái tôi hòa trong cái ta. Không chỉ là tình yêu, khỏe khoắn, giàu
niềm tin yêu của những người cùng lí tưởng, cùng đi trên một con
đường mà độc đáo hơn tình yêu đó luôn gắn với cộng đồng- từ không
gian gặp gỡ, thời gian xa cách và cả biểu hiện của tình yêu.
Như vậy, đi cùng trang thơ của Bằng Việt chúng ta có được
nhiều kỉ niệm về tuổi thơ, gia đình, tuổi trẻ và tình yêu của nhà thơ
12
nhưng tất cả đều gắn kết, hài hòa cùng nhịp sống, cuộc đấu tranh của
đất nước
2.2.2. Cái tôi trữ tình thiên hƣớng chính luận mà sâu
lắng cảm xúc
Ngay từ tập thơ đầu tay Hương cây- Bếp lửa ( in chung với thơ
Lưu Quang Vũ) thơ Bằng Việt đã đã hình thành cái tôi trữ tình thiên
hướng chính luận và sâu lắng cảm xúc.
Trước hết là những cảm xúc và suy tư, chiêm nghiệm về đất
nước, con người. Cùng viết về đề tài Tổ quốc, nhân dân trong chặng
đường lịch sử 1955- 1975, Bằng Việt có cách khám phá riêng để
khẳng định vị trí, phong cách của mình. Từ thực tế chiến trường phải
hứng chịu ngàn vạn tấn bom tàn phá của kẻ thù nhưng vẫn hồi sinh,
phát triển, vươn mình đón nhận ánh sáng, sự sống nhà thơ suy tư,
khái quát về đất nước: Đất nước ủ trong mình lòng kiên nhẫn bền
lâu/ Làm đằm lại hết mọi điều dữ dội... (Đất nước).
Viết về nhân dân- những con người làm nên gương mặt đất
nước “chẳng đăm chiêu” “sau nhiều từng trải”, nhà thơ không chuyên
về những “người anh hùng” mà viết về những con người “không ai
nhớ mặt đặt tên”. Đó là những người lính “băng qua khắp đất nước
hầm hào”, những cô giao liên “chạy hậm hà hậm hụi”, những người
mẹ “âm thầm lặng lẽ”, những em thơ “biết đưa em xuống hầm” và
“mỗi năm lên một lớp”. Họ anh dũng, kiên tâm, bản lĩnh, bền bỉ, hồn
hậu trong cuộc chiến đấu khốc liệt, đầy cam go, gian khó. Cũng như
viết về đất nước, tả, kể không phải là chủ ý hướng tới của nhà thơ mà
cái đích là chiêm nghiệm, suy tư và tâm tình. Suy tư về những con
người làm nên lịch sử, Bằng Việt đã nói lên cảm xúc chân thành của
mình: Mỗi gương mặt bình thường, sau nghìn lần sống chết/ Rọi ánh
sáng vào tôi, cùng những khoảng trời cao! (Những gương mặt,
13
những khoảng trời). Từ trải nghiệm, suy ngẫm về đất nước, nhân
dân, cái tôi trữ tình Bằng Việt đi đến khái quát, triết lí: Tột cùng gian
truân, tột cùng hạnh phúc!
“Vẫn tiếp tục mạch suy tưởng- vốn là thế mạnh của thơ anh
thời trẻ”, sau đổi mới, cái tôi trữ tình nhà thơ tiếp mạch cảm xúc đã
cho ra đời những vần thơ suy tư về thế sự- nhân sinh, về nghệ thuật
thơ ca. Sâu lắng nhưng không tránh khỏi sự xót xa trước thế thái
nhân tình “Mọi giá trị thuở xưa, quen đo bằng sống chết/ Thì hôm
nay gắn chặt với giàu nghèo”!, trước xu hướng thơ trẻ “Nhiều sexy,
ít nghĩ về hạnh phúc, nhà thơ tâm sự với người mà cũng nói với
mình, điểm xuất phát đầu tiên cũng là cái đích cần đến của mọi nền
nghệ thuật đấy là nói “ thân phận con người”. Thật là một tình cảm
lớn lao, một lí tưởng cao đẹp!
Không chỉ suy tư, triết luận về cuộc đời, về con người và nghệ
thuật mà nhà thơ còn cảm nhận và suy tư, chiệm nghiệm về chính
mình. Ở dạng thức cái tôi trữ tình trực tiếp khi tự bạch về tuổi trẻ, tình
yêu Bằng Việt không dừng lại ở kỉ niệm, ở lưu dấu hình ảnh những nơi
đã đi qua mà còn có ý thức nhìn nhận, suy ngẫm về sự nhận thức của
chính bản thân ở từng thời điểm. Từ giã từ tuổi thơ thấy dung mạo như
còn giống nhưng tầm cao đã khác rồi, qua nhận thức đã qua trải
nghiệm cuộc đời chưa bao giờ tôi trải hết cuộc đời/Chỉ càng lớn tôi
càng chăm chút nó đến “ngày đã đứng trưa” thức nhận Cát đã qua lò
nay hóa thủy tinh cho thấy cái tôi trữ tình thiên hướng chính luận mà
dạt dào, sâu lắng cảm xúc trong thơ Bằng Việt.
Những nhân tố nào góp phần làm nên đặc điểm cái tôi trữ tình
thiên hướng chính luận mà sâu lắng cảm xúc ở Bằng Việt? Đó chính
là thể chất thơ, tri thức kiến văn và kiến thức luật học.
2.2.3. Cái tôi trữ tình của một hồn thơ giàu vẻ đẹp kiến văn
14
Đọc thơ Bằng Việt, giới nghiên cứu- phê bình có người đã
nhận xét rằng, Bằng Việt đã làm nên một giọng thơ riêng “có học và
sang trọng”, “tài hoa và lịch lãm” với nhiều dấu ấn của tri thức sách
vở khá rõ nét.
Điều ấy trước hết biểu hiện ở niềm tự hào về lịch sử, sự nâng
niu giá trị văn hóa truyền thống dân tộc được vận dụng vào thơ rất
nhuần nhị. Viết về nhân dân, đất nước trong chiến tranh chống Mỹ,
cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt đã cất lên tiếng thơ tự hào gợi dậy
truyền thống đánh giặc ngoại xâm của Thăng Long- Hà Nội anh
hùng, về công sức của bao thế hệ đã làm nên lịch sử. Nhà thơ còn
đưa người đọc về với cội nguồn, nếp sống, nếp nghĩ, và cả phong tục
tập quán của dân tộc lam làm, thảo lảo bao đời mà phải rầu lòng,
mím môi phẫn nộ sau những phút bao dung. Nhưng dù hoàn cảnh
nào, con người Việt Nam vẫn giữ sắc đỏ tươi của nghĩa tình thắm đỏ.
Sự gặp gỡ, đồng điệu trong cảm xúc và tư duy thơ trữ tình –
chính luận về đất nước từ chiều sâu văn hóa lịch sử là một đóng góp
đáng ghi nhận của cái tôi trữ tình Bằng Việt trong dàn đồng ca thế hệ.
Nhìn sự vật, con người từ góc độ văn hóa và cũng từ góc nhìn ấy bản
sắc văn hóa Việt hiện lên với vẻ đẹp giao hòa giữa truyền thống và
hiện đại. Qua thơ người đọc cũng có thể biết được nhà thơ đã đi đến và
am hiểu phong tục tập quán của nhiều miền quê trên đất nước, và
chính vẻ đẹp văn hóa của mỗi vùng quê mà tác giả nâng niu ấy đã tạo
nên nguồn chất liệu đầy cảm hứng cho thơ.
Chính vì mang trong mình sự trân trọng nâng niu bao giá trị
văn hóa nên khi đất nước chuyển mình sang thiên niên kỉ mới đầy
biến động, cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt không giấu được nỗi
buồn trước những vẻ đẹp truyền thống bị phôi pha.Trân trọng, nâng
niu giá trị văn hóa- lịch sử, nhìn nhận văn hóa ở nhiều góc độ đã tạo
15
nên chiều sâu tri thức cho hồn thơ Bằng Việt.
Cùng với niềm say mê, tự hào với vẻ đẹp của truyền thống văn
hóa dân tộc, cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt cũng rộng mở đón
nhận đầy ắp những giá trị văn hóa văn minh tinh thần của nhân loại.
Một ấn tượng độc đáo nhưng đồng thời cũng là khoảng cách
nhất định khi người đọc tiếp thơ Bằng Việt đấy chính là những hình
ảnh cảm xúc thơ được gợi hứng từ nhiều nghệ sỹ, nhiều địa danh trên
thế giới. Nhưng nếu lắng mình nghe tiếng lòng của tác giả về những
đối tượng mới mẻ này thì chúng ta sẽ thấy được cái hay của văn
chương, cái sang của hồn thơ Bằng Việt
Lấy văn của “nhà văn bị đóng đinh trên cây thánh giá của văn
xuôi”- Pautopxki, nhạc Beethoven, nghệ thuật múa Ba lê và rất nhiều
địa danh, đất nước, con người văn hóa- lịch sử trên thế giới làm nền
mạch cảm xúc, cho cảm hứng thơ ca và đối tượng trữ tình cho thấy
Bằng Việt có vốn văn hóa sâu rộng về nhiều lĩnh vực.
Sự hiểu biết sâu rộng về lịch sử, văn hóa, văn học không chỉ ở
trong nước mà còn ở nhiều nước trên thế giới làm nên nét nổi bật của
cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt.
TIỂU KẾT CHƢƠNG 2
Truyền thống văn hóa lịch sử dân tộc và những giá trị văn hóa
tinh thần của nhân loại trong thơ Bằng Việt không chỉ làm nên cái tôi
trữ tình “sang trọng, lịch lãm” cho nhà thơ mà còn tạo sự phong phú
cho đời sống văn học dân tộc. Vốn là một người giàu cảm xúc, có tài
năng thiên bẩm về thơ, lại có điều kiện giao lưu, học tập ở nước
ngoài nên Bằng Việt có được một năng lượng tinh thần đặc biệt trong
sáng tác thơ ca. Cùng với hồn thơ giàu vẻ đẹp kiến văn, cái tôi trữ
tình hài hòa thống nhất riêng- chung; triết lí, khái quát mà vẫn sâu
16
lắng trong cảm xúc đã làm nên chân dung tinh thần tự họa của nhà
thơ. Thơ Bằng Việt sẽ sống mãi cùng thời gian bởi những giá trị về
văn hóa, thái độ sống, lí tưởng sống và ý thức nghề nghiệp… mang ý
nghĩa nhân sinh sâu sắc.
CHƢƠNG 3
NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CÁI TÔI TRỮ TÌNH
TRONG THƠ BẰNG VIỆT
3.1. CẤU TỨ THƠ
Cấu tứ là một phương diện quan trọng của hoạt động sáng tác
văn học. Nó thể hiện quá trình suy ngẫm của tác giả để định hình, tổ
chức cả hai mặt nội dung và nghệ thuật một tác phẩm. Nó đóng vai
trò tạo nên phong cách nghệ thuật, biểu hiện tư tưởng, quan niệm
nghệ thuật về con người và cuộc sống của nhà văn.
3.2.1. Cấu tứ dựa trên dòng suy tƣởng
Cấu tứ dựa trên dòng suy tưởng là cấu tứ theo mạch "toàn bài
xuất phát từ một cảm xúc chung, một ấn tượng chung rồi dẫn dắt ra
những dòng suy nghĩ, liên tưởng, tưởng tượng [57, tr. 286].
Đây là lối kết cấu phổ biến trong thơ Bằng Việt. Bài thơ
thường được bắt đầu bằng một ấn tượng, một sự kiện hay một tâm
trạng cụ thể để mở ra dòng suy tưởng, cuối cùng nêu lên một ý khái
quát, triết lí. Có thể kể đến các bài thơ: Beethoven và âm vang hai
thế kỷ, Những gương mặt- những khoảng trời, Đích, Giao hưởng số
9, Mẹ, Đỉnh Prômêtê, Đất nước...
Ở lối kết cấu này có những bài, xuất phát từ một ấn tượng,
một sự kiện, một sự gợi ý, theo dòng suy tưởng, nhà thơ đi ngược
thời gian để liên hệ về quá khứ và cuối cùng quay về hiện tại,
17
khẳng định hiện tại. Nghe trong trưa Bát Tràng, Những điều giản
dị, Gương mặt, Đất này, Thăng Long- Hà Nội... là những minh
chứng.
Được bắt nguồn từ những vấn đề mà người viết đã trải
nghiệm từ chính cuộc sống của đất nước, của dân tộc nên quá trình
suy tưởng trong thơ của Bằng Việt có chiều sâu và để lại ấn tượng
đối với độc giả.
3.2.2. Cấu tứ theo mạch song song
Cấu tứ theo mạch song song là cách triển khai mạch thơ theo
mối quan hệ tương quan nhằm làm nổi bật đối tượng được nói đến.
Quan hệ tương quan ở đây có thể được kết cấu theo lối đối
sánh những vấn đề đối lập, theo mối quan hệ tương đồng hoặc có thể
là những tương quan về mô hình câu có cấu trúc song hành, điệp cấu
trúc trong bài thơ.
Bằng Việt thường thể hiện mối tương quan giữa: gian truân và
hạnh phúc, tình yêu và đất nước, xưa và nay, sự vật- hiện tượng với
con người để đi đến chủ đề tư tưởng tác phẩm. Nhiều bài thơ triển
khai mạch thơ này như: Tột cùng gian truân tột cùng hạnh phúc, tình
yêu và báo động, Cổ rồi, Ừ thì, Tiếng ru và ngọn gió....
“Nghệ thuật cấu tứ phản ánh quá trình tư duy, tài năng, sáng
tạo của người nghệ sĩ” [52, trg. 286], nhận định này thật thỏa đáng
khi đánh giá trường hợp thơ Bằng Việt.
3.2. NGÔN NGỮ THƠ
Ngôn ngữ thơ bao giờ cũng là hóa công của người
nghệ sĩ. Mỗi chữ trong thơ đều là sự vang vọng từ tâm hồn
thi nhân. Khi làm thơ, nhà thơ phải mượn ngôn ngữ để cụ thể hóa
cảm xúc, suy nghĩ của mình.
3.2.1. Ngôn ngữ trong sáng, giàu cảm xúc
18
Ấn tượng đầu tiên của người đọc khi tiếp xúc với ngôn từ thơ
Bằng Việt đấy là ngôn ngữ dịu nhẹ, trong sáng, lắng sâu trong suy
nghĩ. Chính điều này đã tạo sức hấp dẫn, cuốn hút và giữ sức sống
tươi xanh, lâu bền cho thơ Bằng Việt. Đặc điểm này thể hiện ở các
yếu tố: cách sử dụng từ ngữ sống động; sử dụng biện pháp so sánh,
nhân hóa sáng tạo và cách sử dụng các cặp từ- mệnh đề tương phản.
Với lớp ngôn ngữ trong sáng, mượt mà được dùng một cách tự
nhiên, phù hợp với đường nét vốn có của sự vật, hiện tượng đã đem
đến cái tươi non, cái nhựa sống trong những bài thơ viết về đất nước,
con người và cả chính mình của nhà thơ Bằng Việt.
Dùng từ láy chỉ tâm trạng, sử dụng biện pháp so sánh, nhân
hóa khi ghi lại những sắc thái tình cảm, những rung động xốn xang
trước sức sống kì diệu của sự sống và cách đặt mệnh đề tương phản ở
nhan đề, trong câu thơ, ý thơ nhằm chuyển tải tư tưởng bài thơ là một
phương thức biểu hiện cái tôi trữ tình và chính luận trong thơ Bằng
Việt.
Như vậy, sử dụng từ ngữ nhẹ nhàng, hài hòa với màu sắc
đường nét của sự vật hiện tượng đến, cách đặt các mệnh đề đối lập
trong mối quan hệ tương quan đến các biện pháp tu từ đã làm nên sắc
thái ngôn ngữ thơ Bằng Việt trong sáng, nhẹ nhàng, lắng sâu, thấm
đẫm chất trữ tình.
3.2.2. Sự tiếp nhận yếu tố tự sự vào thơ
Sử dụng ngôn ngữ cụ thể, chân xác, sống động của chính
đời sống làm ngôn ngữ thơ là một đặc điểm trong ngôn ngữ thơ
Bằng Việt. Không chỉ viết về hiện thực chiến trường nóng bỏng ác
liệt mà sau chiến tranh, để phản ánh cuộc sống khó khăn và sự thay
đổi nhiều giá trị trong đời sống, nhà thơ cũng dùng lớp ngôn ngữ này.
Ngôn ngữ đời thường đã đưa Bằng Việt về gần hơn với cuộc sống,
Tải về để xem bản đầy đủ
26 trang
20920
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tóm tắt Luận văn Cái tôi trữ tình trong thơ Bằng Việt", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_van_cai_toi_tru_tinh_trong_tho_bang_viet.pdf
