Tài liệu Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng
tài liệu số 1
Phục hồi chức năng
sau tai biến mạch máu não
Ban Biên soạn BộTài liệu PhụC hổi ChứC năng dựaVào Cộng đồng
(Theo quyết định số 1149/QĐ – BYT ngày 01 tháng 4 năm 2008)
Trưởng ban
TS. Nguyễn Thị Xuyên
Thứ trưởng Bộ Y tế
Phó trưởng ban
PGS.TS Trần Trọng Hải
TS. Trần Qúy Tường
Vụ trưởng Vụ hợp tác Quốc tế, Bộ Y tế
Phó cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh, Bộ Y tế
Các ủy viên
PGS.TS. Cao Minh Châu
TS. Trần Văn Chương
TS. Phạm Thị Nhuyên
BSCK. II Trần Quốc Khánh
Chủ nhiệm Bộ môn PHCN Trường Đại học Y Hà Nội
Giám đốc Trung tâm PHCN, Bệnh viện Bạch Mai
Chủ nhiệm Bộ môn PHCN Trường Đại học kỹ thuật Y tế Hải Dương
Trưởng khoa Vật lý trị liệu - PHCN, Bệnh viện Trung ương Huế
ThS. Nguyễn Thị Thanh Bình Trưởng khoa Vật lý trị liệu - PHCN, Bệnh viện C Đà Nẵng
PGS.TS Vũ Thị Bích Hạnh
TS. Trần Thị Thu Hà
Phó chủ nhiệm Bộ môn PHCN Trường Đại học Y Hà Nội
Phó trưởng khoa Vật lý trị liệu - PHCN Bệnh viện Nhi Trung ương
Phó chủ nhiệm Bộ môn PHCN Trường Đại học Y tế công cộng
Hiệu trưởng Trường Trung học Y tế tỉnh Bến Tre
TS. Nguyễn Thị Minh Thuỷ
ThS. Nguyễn Quốc Thới
ThS. Phạm Dũng
Điều phối viên chương trình Uỷ ban Y tế Hà Lan - Việt Nam
Chuyên viên Cục Quản lý khám, chữa bệnh - Bộ Y tế
ThS. Trần Ngọc Nghị
Với sự tham gia của chuyên gia quốc tế về phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng
TS. Maya Thomas
Chuyên gia tư vấn về PHCNDVCĐ
ThS. Anneke Maarse
Cố vấn chương trình Uỷ ban Y tế Hà Lan - Việt Nam
MụC LụC
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não (tbmmn)
5
1. Biểu hiện của tai biến mạch máu não
1.1 Di chuyển / cử động
1.2 Co cứng / co rút / biến dạng
1.3 Giao tiếp
5
5
6
7
7
7
7
8
1.4 Hoạt động hàng ngày
1.5 Công việc
1.6 Cuộc sống gia đình và xã hội
1.7 Tâm lý
2. nguyên nhân và đề phòng
3. Phát hiện
8
8
4. Can thiệp
9
9
4.1 Phục hồi chức năng Y học
4.2 Xã hội
23
24
25
25
4.3 Thay đổi xây dựng tại nhà/ môi trường xung quanh
4.4 Hỗ trợ về tâm lý
4.5 Giáo dục bệnh nhân và gia đình
5. Các câu hỏi thường gặp
25
26
6. nơi cung cấp dịch vụ
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não
3
LỜI GIỚI THIỆU
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (PHCNDVCĐ) đã được triển khai ở Việt
Nam từ năm 1987. Bộ Y tế đã rất quan tâm chỉ đạo và hướng dẫn thực hiện công
tác PHCNDVCĐ ở các địa phương. Được sự phối hợp của Bộ Lao động, Thương
binh & Xã hội, Bộ Giáo dục & Đào tạo và các Bộ, Ngành liên quan khác, cũng
như sự chỉ đạo, đầu tư của chính quyền các cấp, sự giúp đỡ có hiệu của các tổ
chức quốc tế, công tác PHCNDVCĐ ở nước ta trong thời gian qua đã giành được
một số kết quả bước đầu rất đáng khích lệ. Nhiều cấp lãnh đạo Bộ, Ngành, địa
phương đã thấy rõ tầm quan trọng của PHCNDVCĐ đối với việc trợ giúp người
khuyết tật nhằm giảm tỷ lệ tàn tật, giúp họ tái hòa nhập cộng đồng, nâng cao
chất lượng cuộc sống. Về tổ chức, đến nay đã hình thành mạng lưới các bệnh viện
Điều dưỡng – PHCN, các trung tâm PHCN, các khoa Vật lý trị liệu – PHCN với nhiều
thày thuốc được đào tạo chuyên khoa sâu về PHCN, tham gia triển khai thực hiện
kỹ thuật PHCN ở các địa phương.
Nhằm đẩy mạnh chương trình PHCNDVCĐ ở Việt Nam, yêu cầu về tài liệu hướng
dẫn PHCNDVCĐ để sử dụng trong toàn quốc là rất cấp thiết và hữu ích. Với sự
giúp đỡ kỹ thuật của chuyên gia của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sự tài trợ, chia
sẻ kinh nghiệm có hiệu quả của Ủy ban Y tế Hà Lan – Việt Nam (MCNV), từ năm
2006, Bộ Y tế đã bắt đầu tiến hành tổ chức biên soạn bộ tài liệu để sử dụng thống
nhất trong chương trình PHCNDVCĐ trên toàn quốc. Sau nhiều lần Hội thảo, xin
ý kiến đóng góp của các chuyên gia Y học trong nước và nước ngoài, đến nay, Bộ
tài liệu về PHCNDVCĐ đã hoàn thành và đã được Bộ Y tế phê duyệt. Bộ tài liệu
này bao gồm:
n
Tài liệu “Hướng dẫn quản lý và thực hiện PHCNDVCĐ” dành cho cán bộ quản
lý và lập kế hoạch hoạt động PHCNVCĐ.
n
Tài liệu “Đào tạo nhân lực PHCNDVCĐ” dành cho các tập huấn viên về
PHCNDVCĐ.
n
n
n
Tài liệu “Hướng dẫn cán bộ PHCN cộng đồng và Cộng tác viên về PHCNDVCĐ”.
Tài liệu “Hướng dẫn người khuyết tật và gia đình về PHCNDVCĐ”.
20 cuốn tài liệu hướng dẫn thực hành về PHCN theo các dạng tật thường gặp.
Nội dung của bộ tài liệu được xây dựng dựa trên những tài liệu sẵn có về phục
hồi chức năng và PHNCDVCĐ của WHO và được điều chỉnh cho phù hợp với thực
tế tại Việt Nam.
Cuốn “Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não” này là một trong 20 cuốn
hướng dẫn thực hành về phục hồi chức năng các dạng tật thường gặp nói trên.
Đối tượng sử dụng của tài liệu này là cán bộ PHCN cộng đồng, cộng tác viên
PHCNDVCĐ, gia đình người khuyết tật. Nội dung cuốn sách bao gồm những kiến
thức cơ bản nhất về khái niệm, triệu chứng, cách phát hiện và các biện pháp
PHCN cho người bị tai biến mạch máu não. Ngoài ra, tài liệu cũng cung cấp một
số thông tin cơ bản về những nơi có thể cung cấp dịch vụ cần thiết mà người bị
tai biến mạch mãu não và gia đình có thể tham khảo.
Tài liệu hướng dẫn này đã được soạn thảo công phu của một nhóm các tác giả
là chuyên gia PHCN và PHCNDVCĐ của Bộ Y tế, các bệnh viện trực thuộc trung
ương, các trường Đại học Y và Y tế công cộng, trong đó TS. Trần Văn Chương là tác
giả chính biên tập nội dung.
Trong quá trình soạn thảo bộ tài liệu, Cục quản lý khám chữa bệnh đã nhận được
sự hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính của Uỷ ban Y tế Hà Lan Việt Nam (MCNV), trong
khuôn khổ chương trình hợp tác với Bộ Y tế về tăng cường năng lực PHCNDVCĐ
giai đoạn 2004-2007. Một lần nữa, chúng tôi trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ quý
báu này của MCNV. Ban biên soạn trân trọng cảm ơn những góp ý rất giá trị của
các chuyên gia PHCN trong nước và các chuyên gia nước ngoài về nội dung, hình
thức cuốn tài liệu.
Trong lần đầu tiên xuất bản, mặc dù nhóm biên soạn đã hết sức cố gắng nhưng
chắc chắn vẫn còn nhiều thiếu sót. Mong bạn đọc gửi những nhận xét, phản hồi
cho chúng tôi về bộ tài liệu này, để lần tái bản sau, tài liệu được hoàn chỉnh hơn.
Mọi thông tin xin gửi về: Cục Quản lý khám chữa bệnh, Bộ Y tế, 138A Giảng Võ,
Ba Đình, Hà Nội.
Trân trọng cảm ơn.
TM. BAN BIÊN SOẠN
TRƯỞNG BAN
TS. Nguyễn Thị Xuyên
Thứ trưởng Bộ Y tế
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não
5
Phục hồi chức năng sau
tai biến mạch máu não (tbmmn)
1. biểu hiện của tai biến mạch máu não
Tai biến mạch máu não gồm những biểu hiện bệnh lý đột ngột, cấp tính
có tính chất khu trú của hệ thần kinh trung ương do giảm cung cấp máu
tới não. Chẳng hạn như: liệt nửa người và mặt cùng bên, tê bì hay rối loạn
cảm giác nửa thân, nói khó, hoặc nhìn khó; có thể kèm theo hôn mê hoặc
rối loạn tri giác.
Bệnh thường xảy ra đột ngột, có hoặc không có dấu hiệu báo trước như đau
đầu, buồn nôn... Trong vài phút hoặc vài giờ, người bệnh có thể bị liệt hoàn
toàn nửa người (gồm cả mặt, tay và chân cùng bên). Liệt nửa người là dấu
hiệu thường gặp nhất; ngoài ra có thể gặp các dấu hiệu khác như nói ngọng,
tê bì nửa người, lẫn lộn, đại tiểu tiện không tự chủ...
bị liệt mặt,
n cùng bên
Bệnh có thường gặp không?
Ở các nước phát triển, tai biến mạch máu não là nguyên nhân gây tử vong
thứ 3 sau bệnh ung thư và tim mạch. Ở Hoa kỳ, cứ 100.000 dân thì có 794
người bị, còn ở Pháp, trong 1000 dân có 60 người bị tai biến mạch não.
Thống kê ở Việt Nam năm 1994 cứ 100.000 người dân thì 115 người bị.
Theo số liệu của Khoa phục hồi chức năng, Bệnh viện Bạch mai (1999),
22,41% bệnh nhân điều trị nội trú tại khoa là bệnh nhân liệt nửa người do
tai biến mạch máu não.
Những khó khăn mà người bị TBMMN gặp phải và cũng là
dấu hiệu của TBMMN bao gồm:
1.1 Di chuyển / cử động
− Do yếu hoặc bị liệt một bên nửa người, người bệnh sẽ bị khó khăn khi
lăn trở ở giường; khó thay đổi tư thế. Kể cả khi nửa người không liệt hẳn
6
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
thì đi lại vẫn gặp khó khăn do rối loạn thăng bằng hoặc mất cảm giác
nửa người bên liệt...
− Khó lăn sang hai bên, nhất là lăn sang bên lành.
− Khó ngồi dậy và ngồi cho vững.
− Khó đứng dậy và đi lại.
− Ngoài khó khăn khi di chuyển, người bệnh còn khó thực hiện các
hoạt động trong sinh hoạt hàng ngày do cử động tay và thân mình
khó. Các hoạt động bao gồm: ăn uống, rửa mặt đánh răng, thay quần
áo, tắm giặt...
1.2 Co cứng / co rút / biến dạng
n
Co cứng: Là các cơ bị cứng kể cả khi nghỉ ngơi, cản trở vận động bình
thường. Nắn bắp cơ thấy rắn chắc hơn bình thường. Bệnh nhân bị liệt nửa
người sau một thời gian vài tháng thường bị co cứng cơ. Khi cử động chi
bên liệt thấy cử động bị cứng, bị khó như bị cản lại. Tất cả các bệnh nhân
đều bị co cứng theo một kiểu như nhau nên người ta gọi đây là mẫu co
cứng của người liệt nửa người.
− Các cơ ở nửa người bên liệt co cứng và
co ngắn hơn so với bên lành, nên cổ
bị ngả sang bên liệt, thân mình cũng
nghiêng sang bên liệt.
− Tay liệt: do bị co cứng các cơ gập,
khép và xoay trong; nên khớp vai,
khớp khuỷu và cổ tay, bàn tay bị gập
và khép và xoay trong.
− Hông bên liệt khi đi bị kéo cao hơn
bên lành.
− Khớp háng, khớp gối và cổ chân bị
duỗi nên khi đi chân liệt có cảm giác
dài hơn chân lành, hông bên liệt buộc
phải nhấc cao hơn.
n
n
Co rút cơ: Tất cả những cơ bị co cứng một thời gian dài sau đó dễ chuyển
thành co rút. Cơ và mô mềm co ngắn lại gây hạn chế vận động của khớp,
đau khi cử động. Các cơ gấp ở tay và cơ duỗi ở chân hay bị co rút.
Cứng khớp / biến dạng khớp: Cơ bị co cứng rồi co rút, làm hạn chế vận
động của khớp. Tình trạng này kéo dài sẽ dẫn đến cứng khớp. Các khớp bị
cứng đầu tiên là khớp vai, khớp háng và khớp cổ chân ở bên liệt. Cứng các
khớp khác xuất hiện muộn hơn.
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não
7
và cánh tay bị khép chặt vào thân
đau khi cử động lên phía trên đầu.
gấp mặt lòng,
ười bệnh đứng và
ót.
Cổ chân bị cứng và biến dạ
ôi đau . . .
1.3 Giao tiếp
Khoảng 25-30% người bị liệt nửa người có nguy cơ bị khó khăn về giao tiếp.
Đó là nói khó, nói không rõ tiếng hoặc thất ngôn.
n
n
n
Hiểu lời nói kém: phải nói đi nói lại nhiều lần.
Diễn đạt bằng lời nói kém.
Đọc và viết kém: người bị TBMMN tự viết mấy dòng hoặc đọc thành tiếng
một đoạn khó.
(Tham khảo thêm ở chương các khó khăn về giao tiếp)
1.4 Hoạt động hàng ngày
Các hoạt động: ăn uống, chải đầu, đánh răng, tắm giặt, thay quần áo, đi vệ
sinh... có thể không tự làm một mình. Người bị TBMMN có thể cần trợ giúp
bằng dụng cụ hoặc sự giúp đỡ của người khác.
1.5 Công việc
Phần lớn người bị tai biến mạch máu não đều đang ở tuổi lao động hoặc
mới nghỉ hưu. Sau khi hồi phục, cần quan tâm tới việc làm tạo thu nhập để
người bệnh có thể sống một cách độc lập.
1.6 Cuộc sống gia đình và xã hội
Cứ 3 người bị tai biến mạch máu não thì có 2 người là đàn ông. Bị bệnh,
vai trò gánh vác việc gia đình, chăm sóc con cái bị thay đổi. Trách nhiệm đó
dồn lên vai người vợ. Do vậy, việc hỗ trợ tâm lý cho gia đình và cho người
khuyết tật là cần thiết.
8
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
1.7 Tâm lý
Hầu hết những người sau khi bị TBMMN, đều trở nên trầm cảm, lo âu về
bệnh tật, sợ bệnh tái phát. Số khác thì ì trệ, không tham gia vào tập luyện;
còn những người khác lại ỉ lại, chờ đợi sự chăm sóc, phục vụ của gia đình
và người thân... Bản thân gia đình họ cũng lo lắng, không biết phải hỗ trợ
như thế nào. Do vậy, nhân viên phục hồi chức năng cần chăm sóc và hướng
dẫn gia đình họ cùng tập luyện, tự làm các hoạt động tự chăm sóc; động
viên người bệnh...
2. nguyên nhân và đề Phòng
TT nguyên nhân/ yếu tố nguy cơ đề phòng
1
Bệnh tim
Phát hiện và điều trị bệnh tim: hẹp van hai lá, điều trị
rung nhĩ, huyết khối...
2
3
4
5
Tăng huyết áp
Hút thuốc lá
Kiểm soát huyết áp
Bỏ hoặc giảm hút
Nghiện rượu
Đái tháo đường
Bỏ hoặc giảm lượng rượu
Phát hiện sớm và điều trị bệnh. Theo dõi các biến
chứng của đái tháo đường
6
Béo phì
Điều chỉnh chế độ ăn cho hợp lý: giảm mỡ, tăng thịt
nạc, rau xanh. Không nhịn, ăn điều độ.
7
8
9
Căng thẳng/ áp lực
Thuốc tránh thai
Thói quen ăn uống
Điều chỉnh công việc/ nghỉ ngơi hợp lý
Tư vấn của thày thuốc/ thay đổi thuốc
Giảm muối, thịt mỡ và thức ăn giàu cholesterol...
3. Phát hiện
Dấu hiệu và triệu chứng
n
n
n
n
n
n
n
Yếu hoặc liệt nửa người một bên.
Mất hoặc rối loạn cảm giác của một bên nửa người.
Cơ nửa người co cứng hoặc mềm nhẽo.
Rối loạn ngôn ngữ do hiểu kém hoặc diễn đạt kém.
Mất các cử động quen thuộc: chải đầu, mặc áo... vụng về, khó khăn.
Rối loạn về nói: nói ngọng, nói lắp hoặc nói to quá, nhanh quá...
Rối loạn về nuốt: nuốt nghẹn, uống sặc...
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não
9
4. can thiệP
Điều trị tại bệnh viện
Trong đợt điều trị cấp cứu của tai biến mạch não, người bệnh cần được nằm
và theo dõi tại bệnh viện. Dấu hiệu cấp cứu là hôn mê đi kèm với liệt nửa
người, đại tiểu tiện không tự chủ. Ở bệnh viện, tình trạng sức khoẻ và tri giác
của người bệnh được theo dõi và điều chỉnh. Các thuốc thường được dùng
ở giai đoạn này là thuốc tăng cường tuần hoàn não (cerebrolysin, gliatilin,
citicholin..), thuốc làm thức tỉnh tế bào não (nootropyl, ginko biloba... )
Ngay sau khi xảy ra tai biến, người bệnh cần được chăm sóc cẩn thận để
phòng ngừa loét do đè ép, nhiễm trùng ở phổi hoặc nhiễm trùng đường
tiết niệu.
Phẫu thuật
Một số trường hợp cần được điều trị bằng phẫu thuật như: xuất huyết não
- màng não, máu tụ nội sọ... Chỉ định phẫu thuật do thầy thuốc phẫu thuật
thần kinh đưa ra. Can thiệp phẫu thuật để mở hộp sọ lấy máu tụ, đặt cầu
nối động mạch khi có động mạch bị tắc hoặc kẹp đoạn mạch bị vỡ... Những
phẫu thuật này được thực hiện ở bệnh viện tuyến Trung ương hoặc Tỉnh.
4.1 Phục hồi chức năng Y học
Một số điểm cần lưu ý:
n
Cần loại bỏ các yếu tố nguy cơ gây tai biến mạch máu não, ngăn ngừa tái
phát của bệnh: hút thuốc, tăng huyết áp, thói quen ăn mặn...
Điều trị các bệnh có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gây tai biến mạch máu
não như: tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng mỡ máu...
n
Việc phục hồi chức năng cần toàn diện, sớm và tuỳ thuộc vào giai đoạn tiến
triển của bệnh. Ở giai đoạn cấp của bệnh, việc chăm sóc chiếm vị trí quan
trọng, phục hồi chức năng cũng đồng thời phải tiến hành ngay. Nội dung các
hoạt động này bao gồm: giữ tư thế tốt và đúng để tránh cứng khớp và biến
dạng khớp, tập luyện để duy trì và tăng cường sức mạnh cơ, giúp người bệnh
độc lập tối đa trong sinh hoạt hàng ngày nhờ dụng cụ trợ giúp.
n
Vị trí đặt giường bệnh trong phòng: Giường bệnh được kê ở trong phòng.
Sao cho, phía thân bị liệt của người bệnh được hướng ra giữa phòng. Như
vậy, mọi tiếp xúc, tác động tới người bệnh đều đến từ phía bên liệt. Điều
này khiến họ vận động bên đó nhiều hơn và đỡ bỏ quên nửa thân bị liệt.
10 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
n
Khi cho người TBMMN tập các
bài tập phục hồi chức năng cần
chú ý quan sát sắc thái của họ.
Khi thấy người bệnh toát mồ
hôi và tỏ ra mệt mỏi, cộng tác
viên hoặc người nhà cần cho
họ nghỉ ngơi ngay.
Vị trí nằm của
người TBMMn
Bên liệt
Đặt tư thế người TBMMN
Người bệnh cần được đặt ở tư thế đúng để giảm bớt mẫu co cứng, đề
phòng biến dạng khớp. Có các tư thế đặt bệnh nhân sau:
n
Nằm ngửa
Vai và hông bên liệt được kê gối mềm,
khớp gối gập nhẹ; cổ chân được kê
vuông góc với cẳng chân để tránh
biến dạng gập bàn chân về phía lòng
bàn chân.
Tư thế bệnh nhân
khi nằm ngửa
Nằm nghiêng sang bên liệt
Vai bên liệt gập, cánh tay duỗi vuông góc với
thân, thân mình nửa ngửa, chân liệt duỗi.
Tay lành để trên thân hoặc gối đỡ phía lưng.
Chân lành gập ở háng và gối.
Tư thế nằm nghiêng
sang bên liệt
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 11
n
Nằm nghiêng sang bên lành
Vai và cánh tay bên lành để tự do.
Chân lành để duỗi.
Thân mình vuông góc với mặt giường.
Tay liệt có gối đỡ để vuông góc với thâ
Chân liệt có gối đỡ ở tư thế gập hán
và gối.
Tư thế nằm nghiêng
sang bên lành
Cách lăn trở người bị TBMMN
Nên hướng dẫn để người bệnh tự lăn trở, nếu khó khăn trong giai đoạn đầu
người nhà có thể hỗ trợ người bệnh lăn trở, cách hỗ trợ như sau:
n
Lăn sang bên liệt
Nâng tay và chân lành lên.
Đưa chân và tay lành về phía
Xoay thân mình sang bên liệ
Cách lăn sang bên liệt
Bên liệt
n
Lăn sang bên lành: làm các động tác theo trình tự sau đây
Cài tay lành vào tay liệt.
Giúp người bệnh, gập gối và háng bên liệt.
Dùng tay lành kéo t
sang phía tay lành.
Đẩy hông người bện
sang bên lành.
Bên liệt
Cách lăn sang bên lành
12 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
n
Ngồi dậy từ tư thế nằm ngửa
Người nhà ngồi bên cạnh người bệnh.
Người bệnh bám hai tay vào
cánh tay của người thân.
Một tay người nhà quàng
và đỡ vai người bệnh.
Đỡ người bệnh ngồi dậy
từ từ.
n
Ngồi dậy từ tư thế nằm nghiêng
− Cách thứ nhất
Người bệnh nằm nghiê
chân trên gập.
Người nhà ngồi phía sa
tay đỡ vai dưới, tay kia đ
người bệnh.
Người bệnh chống tay
khoẻ để ngồi lên, trong
khi người nhà nâng
người bệnh nhân dậy.
− Cách thứ hai
Người bệnh nằm nghiêng bên l
Chân lành luồn dưới gót chân li
ngoài mép giường.
Thả cả hai chân xuống dưới cạnh
Chống khuỷu tay lành lên mặt
duỗi tay lành để đẩy thân mình
Khi đó người nhà đỡ vai dưới
để hỗ trợ bệnh nhân ngồi
dậy.
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 13
Tập hoạt động, sinh hoạt hàng ngày
Gia đình cần hỗ trợ để người bệnh tự làm các hoạt động chăm sóc bản thân
như: ăn uống, vệ sinh: chải đầu, đánh răng, rửa mặt, thay quần áo, tắm rửa,
đi vệ sinh... Trong đó, cần biết cách hỗ trợ người bệnh di chuyển từ giường
sang xe lăn và ngược lại.
n
Thay quần áo
− Cởi áo (quần)
Theo thứ tự cởi tay áo (ống quần)
bên lành trước, bên liệt sau.
Cởi nốt tay kia
− Mặc quần (áo
Làm theo thứ
lại với khi c
quần (tay áo
vào trước, ké
ống quần (ta
lành vào sau.
Xỏ chân bên liệt trước
Xỏ nốt chân kia
14 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
− Cài khuy áo, buộc dây giày, dép
Nếu cài khuy áo khó khăn, có thể thay các khuy áo bằng băng dán,
móc gài...
Tương tự như vậy có thể thay giây buộc giày, dép bằng móc cài hoặc
băng dán.
n
Di chuyển từ giường sang ghế (xe lăn) và ngược lại
Để người bị liệt ngồi ở mép giường. Xe lăn để sát cạnh ghế về phía bên liệt.
Mặt giường chỉ cao bằng ghế (xe lăn).
Giúp bệnh nhân nâng mông lên khỏi mặt giường xoay sang phía bên liệt
để ngồi xuống xe lăn hoặc ghế.
Nâng người bệnh đứng dậy
Xoay người
Đặt xuống ghế
Cách giúp người bệnh chuyển từ giường vào xe lăn
n
Đứng dậy
Khi mới tập đứng dậy
từ tư thế ngồi, người
bệnh thường có xu
hướng đứng lên bằng
chân lành, khi ấy chân
liệt đưa ra phía trước.
Do vậy, cần chú ý
sửa sao cho khi đứng
dậy, người bệnh phải
dồn trọng lượng đều
xuống cả hai chân.
đặt hai mũi chân bằng nhau
đứng dậy
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 15
Người bệnh cũng có thể đứng
dậy bằng nạng.
Tuy nhiên, trước khi sử
dụng nạng, người
bị liệt cần tập
đứng vững
trong thanh
song song
trước.
đặt hai mũi chân bằng nhau
đứng dậy
Nếu người bệnh không tự đứng dậy một
mình, người nhà cần hỗ trợ họ:
Chuẩn bị:
− Để hai bàn tay người bệnh đặt lên vai
người nhà.
− Hai tay người nhà đặt ngang thắt lưng
người bệnh.
− Hai mũi bàn chân người nhà đặt đối
diện mũi bàn chân người bệnh.
− Hai gối người nhà tỳ vào hai gối người
bệnh, giữ cho chúng duỗi
− Yêu cầu bệnh nhân cúi người về phía
trước sau đó đứng lên với sự đỡ giúp
của người nhà.
16 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
− Trong động tác này người bệnh phải
phối hợp cùng người giúp đỡ để đứng
lên.
n
Tập thăng bằng đứng
Để người bệnh đi được họ cần đứng vững. Để cho họ đứng càng nhiều
càng tốt. Trước tiên, để cho người bệnh tập đứng trong thanh song
song trước.
Để họ đứng vững hơn, nên cho họ tập lần lượt với tay sang hai bên, rồi cúi
nhặt vật dưới đất. Mỗi bên làm 10 lần. Bằng cách đó hàng ngày có thể tập
để người bệnh đứng vững hơn.
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 17
n
Đi trong thanh song song
Khi người bệnh đã đứng vững, có thể
cho họ tập đi. Lúc đầu nên tập đi trong
thanh song song. Cách đo, cách làm và
cách sử dụng thanh song song để tập đi
có thể tham khảo thêm bài các dụng cụ
phục hồi chức năng. Có thể đi theo kiểu
ba điểm hoặc bốn điểm (tham khảo phần
các dụng cụ trợ giúp di chuyển).
Tập theo tầm vận động khớp
Để đề phòng co cứng và biến dạng các
khớp, người bệnh cần được động viên
thực hiện các bài tập thụ động theo tầm
vận động khớp (xem thêm tài liệu Bài tập
phục hồi chức năng phòng ngừa thương tật thứ phát). Người bệnh tự làm
hoặc có người nhà giúp. Bài tập này nên làm hàng ngày. Mỗi động tác nên
thực hiện từ 10 - 15 lần.
Các động tác người bệnh tự tập
Các bài tự tập này sẽ giúp người bệnh dễ dàng di chuyển và đề phòng các
di chứng cứng khớp... bao gồm các động tác sau:
n
Nâng hông lên khỏi mặt giường
Người bệnh nằm ngửa, hai tay đặt dọc thân mình, hai chân gấp, đặt hai
chân sát nhau.
Nâng hông lên khỏi mặt giường, càng cao càng tốt, và càng lâu càng tốt.
Để người bệnh đếm1,2,3,4... đến 15-20 hãy đặt hông xuống giường.
Làm lại khoảng 10 lần.
18 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
n
Tập cài hai tay đưa lên phía đầu
Tay lành cài vào các ngón tay bên liệt, đưa hai tay duỗi thẳng về phía đầu.
Cố gắng đưa khuỷu tay hai bên ngang tai. Sau đó,
Hạ hai tay về vị trí cũ.
Làm lại 10 - 15 lần.
Giai đoạn sau, khi người TBMMN bắt đầu cử động được trở lại, các cơ bị co
cứng, việc phục hồi chức năng ngoài những nội dung đã thực hiện kể trên,
cần thực hiện thêm các bài tập phục hồi cơ.
Tập phục hồi các cơ bên liệt
Chú ý rằng trước khi tập các bài tập cho người bệnh cần đảm bảo giải
phóng họ khỏi tình trạng co cứng trước, đối với các trường hợp liệt cứng và
có tăng trương lực cơ.
Có thể áp dụng các cách đơn giản sau để ức chế trương lực cơ ở tay và chân.
n
n
Kiểm soát trương lực cơ ở tay: để người bệnh ngồi, tay bị liệt duỗi thẳng
(khuỷu duỗi), bàn tay và các ngón tay mở xòe ra đặt trên mặt giường, chống
tay cạnh thân mình. Giữ ở tư thế đó 5 – 10 phút.
Kiểm soát trương lực cơ chân: để người bệnh ở tư thế ngồi, gối chân liệt
vuông góc, bàn chân liệt đặt sát trên nền nhà. Bảo người bệnh bắt chéo
chân lành sang bên chân liệt, cẳng chân bên lành tì đầu gối chân bên liệt
xuống. Nếu người bệnh không làm được thì người giúp đỡ có thể dùng tay
của mình để tì ấn gối bên liệt của người bệnh xuống. Giữ tư thế đó 5-10 phút
hoặc tới khi chân liệt của người bệnh không run, giật nữa thì ngừng lại.
Để nửa người bên liệt có thể cử động và phục hồi trở lại, người TBMMN cần
cố gắng vận động càng nhiều càng tốt. Việc tập luyện để tăng sức mạnh cơ
bên liệt được tiến hành như tập mạnh cơ trong các bệnh khớp. (xem thêm
tài liệu Bài tập phục hồi chức năng phòng ngừa thương tật thứ phát). Nên tập
chân để người bệnh có thể đi lại được.
Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 19
n
Tập gấp háng sẽ giúp người bệ
được chân lên để đi lại
Người TBMMN ngồi thẳng, khớ
vuông góc, tay của cộng tác v
đặt lên gối người bệnh, chống
cử động rung giật chân và nh
gối lên của người bệnh.
n
Tập mạnh cơ duỗi gối giúp đứng vững
Người bệnh ngồi sâu vào ghế, cẳng chân
duỗi thẳng, gối duỗi.
Một tay của người nhà tỳ vào cổ chân,
chống lại cử động của người bệnh.
Khi bắt đầu đi lại được, nên tập nhiều hơn các cơ ở tay. Bắt đầu bằng cách
tập cơ ở vai, rồi khuỷu tay và bàn tay.
Hai tay giơ gậy lên quá đầu rồi hạ xuống, làm lại 20 lần.
20 Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng / Tài liệu số 1
Tải về để xem bản đầy đủ
30 trang
16880
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_phuc_hoi_chuc_nang_sau_tai_bien_mach_mau_nao.pdf
