Mối liên hệ giữa chất liệu và bố cục trong điêu khắc công cộng thành phố Hồ Chí Minh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

TẠP CHÍ KHOA HỌC

ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Số 66 (6/2019)

SAIGON UNIVERSITY

SCIENTIFIC JOURNAL

OF SAIGON UNIVERSITY

No. 66 (6/2019)

Email: [email protected] ; Website: https://tapchikhoahoc.sgu.edu.vn

MỐI LIÊN HỆ GIỮA CHẤT LIỆU VÀ BỐ CỤC TRONG ĐIÊU KHẮC

CÔNG CỘNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

The relationship between material and structure

in public sculpture in Ho Chi Minh City

ThS. Phạm Tấn Phước

Trường Đại học Thủ Dầu Một

TÓM TẮT

Điêu khắc công cộng Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng nhiều về số lượng lẫn chất lượng, góp một

phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng thẩm mỹ. Bên cạnh những thành quả đạt được, vẫn còn

không ít tác phẩm bị “thô”, đi vào lối mòn và thiếu sót về mối quan hệ chất liệu - bố cục. Mỗi chất liệu

có tính vật lý, biểu cảm khác nhau nên phù hợp với từng dạng bố cục khác nhau. Bố cục được tư duy

dựa trên nội dung của đề tài, một phương pháp làm việc mang ý đồ chiến lược của tác giả cho việc xây

dựng một hình tượng nghệ thuật. Đối tượng chính được ngắm nhìn là tác phẩm điêu khắc nhưng để có

được sự hoàn mỹ cần một tổng thể các yếu tố kết hợp một cách logic. Chất liệu – bố cục trong điêu khắc

công cộng là một tổng thể, có mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau để tạo nên một tác phẩm trường tồn cùng

năm tháng.

Từ khóa: bố cục, chất liệu, điêu khắc

ABSTRACT

Public sculpture in Ho Chi Minh city has increasingly grown in both quality and quantity, which makes

a significant contribution to aesthetic education. Besides some achievements, there are several crude

sculptures stuck in a rut and poor in the material-structure relationship. Each material has its own

texture and expression that suits a different structure. The structure is thought based on the theme,

which is a strategic method of sculptors for building an artistic image. The main object is the sculpture

itself, yet to achieve perfection requires a logical composition of elements. Material- structure in public

sculpture is such composition with a mutual relationship serving a lasting piece of work.

Keywords: structure, material, sculpture

trí tưởng tượng bay cao, bay xa cùng với

dòng cảm xúc của mình nhưng khi thể hiện

tác phẩm thực tế thì cần phải có một giải

pháp hiện thực và thực hiện được. Từ khi

hình thành ý tưởng đến lúc thể hiện ở dạng

phác thảo, tác giả phải tư duy để tìm ra một

phương án hoàn hảo về chất liệu mà không

vi phạm các quy luật thông thường của chất

liệu. Chất liệu thể hiện trước tiên là về tính

1. Giới thiệu tổng quan về chất liệu,

bố cục trong điêu khắc và điêu khắc

công cộng

1.1. Khái niệm chất liệu

“Chất liệu (danh từ): cái dùng làm vật

liệu, tư liệu để sáng tạo nên tác phẩm nghệ

thuật” (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn

Khang, Vũ Quang Hào, Phan Xuân Thành,

2013, tr. 248). Một nhà điêu khắc có thể cho

85

Email: [email protected]n

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 66 (6/2019)

vật lý của chất liệu. Khả năng chịu lực, tiến

hành chọn chất liệu nào có cấu trúc, kết cấu

phù hợp nhất để khi thể hiện ra thực tế

nhằm đạt được hiệu quả tối ưu với bố cục.

Chất liệu đó phải phù hợp với không gian

đặt tác phẩm và phải bền vững cùng thời

gian. Cấu trúc phân tử của bề mặt chất liệu

không chỉ mang yếu tố vật lý bền vững mà

còn có một khả năng khác là năng lực biểu

cảm bằng ngôn ngữ riêng (“chất” của chất

liệu).

tròn) hoặc 2 chiều (chạm khắc, chạm nổi)

bằng cách gọt, đẽo, gò, đắp, gắn… những

khối vật liệu rắn chắc như gỗ, đá, kim

loại… Điêu khắc còn là nghệ thuật nặn

tượng hoặc tạc tượng bằng đôi bàn tay

khéo léo của người nghệ sĩ…” (Nguyễn

Thị Hiên, 2008, tr. 11).

“Công cộng (tính từ): chung cho hoặc

thuộc về mọi người” (Nguyễn v.v., 2013,

tr. 454). Điêu khắc công cộng là tác phẩm

điêu khắc được sáng tạo nhằm mục đích đặt

để trong một không gian công cộng (ngoài

trời hay trong nhà). Điêu khắc ngoài trời là

một loại hình điêu khắc gắn bó mật thiết với

kiến trúc cảnh quan, một yếu tố tô điểm cho

đô thị. Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước

phương Tây, Mỹ… đô thị được trang trí

bằng rất nhiều công trình điêu khắc.

1.2. Khái niệm bố cục

“Bố cục là phương pháp tìm tòi, xác

định cách biểu đạt thích hợp nhất cho một

nội dung” (Đàm Luyện, 2011, tr. 5). “Bố

cục: 1. Tổ chức, sắp xếp một cách hợp lí

giữa các phần để tạo thành một tác phẩm

hoàn chỉnh; bố cục lại cho chặt chẽ hơn. 2.

Sự sắp xếp bố trí các phần trong một chỉnh

thể” (Nguyễn v.v., 2013, tr. 138) hay “bố

cục là sự sắp xếp (sắp đặt) các yếu tố tạo

hình sao cho hợp lí, logic và đạt được hiệu

quả cao nhất trong một tác phẩm mĩ thuật”

(Tạ Phương Thảo, 1998, tr. 61). Bố cục

trong điêu khắc là sự sắp đặt hợp lí nhằm

nêu bật được nội dung chủ đề mà tác giả

cần truyền đạt đến công chúng một cách

hiệu quả nhất, thông qua một phương pháp

tìm tòi, tự rèn luyện bằng nhận thức và cả

thực hành. Quá trình làm việc, nghiên cứu,

sáng tạo… kể cả yếu tố kỹ năng và kỹ

thuật nhằm xác định cách biểu đạt thích

hợp nhất cho một tác phẩm theo đúng ý đồ

tác giả. Bố cục còn là phương pháp làm

việc mang tính ý đồ chiến lược, suy tính và

hình dung trước các bước cho việc xây

dựng nên một hình tượng nghệ thuật.

2. Nội dung

2.1. Thực trạng các công trình điêu

khắc công cộng thành phố Hồ Chí Minh

trong việc kết hợp chất liệu – bố cục

2.1.1. Chất liệu - bố cục của tác phẩm

điêu khắc đặt ở công viên - vườn hoa

Thành phố Hồ Chí Minh

Trong khuôn viên Công viên Lê Văn

Tám, tác phẩm Đuốc sống với chất liệu bê

tông, sơn màu và kết hợp với hồ nước phía

sau. Qua năm tháng, Tác phẩm chịu tác

động của nhiệt độ và độ ẩm đã gây ra hiện

tượng lớp sơn bị bong, tróc, nứt chân

chim… làm mất thẩm mỹ và phản cảm.

Bức tượng nếu được thi công bởi chất liệu

đá hay đồng thì giá trị thẩm mỹ sẽ tăng lên

gấp nhiều lần. Bố cục tác phẩm kết hợp với

quy hoạch không gian tạo nên một thể

thống nhất, một bức tranh phong cảnh hài

hòa. Tượng gồm nhóm thiếu nhi bay lên

cùng “ngọn lửa bất diệt”, thể hiện bằng

những hình khối chắc khỏe, tính trang trí

cao, nhẹ nhàng tươi trẻ.

1.3. Khái niệm điêu khắc công cộng

Từ điển Mĩ thuật phổ thông định nghĩa

điêu khắc là “Nghệ thuật thực hiện những

tác phẩm có không gian 3 chiều (tượng

86

PHẠM TẤN PHƯỚC

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

(tác giả Nguyễn Thành Thi, chất liệu đồng)

đặt trong khuôn viên của Nhà hát Thành

phố Hồ Chí Minh.

Hình 1: Phan Gia Hương – Đuốc Sống –

Bê tông – 8m – 1985

Tượng trang trí như voi, mục đồng

chăn trâu… được các nghệ nhân đắp trực

tiếp bằng xi măng, sơn màu lên, đặt ở công

viên Phú Nhuận nhằm trang trí nhưng chỉ

đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ tức thời,

không có độ bền vững với thời gian và

nâng tầm nhận thức thẩm mỹ của cộng

đồng. Tác phẩm điêu khắc bày trí trong

công viên – vườn hoa, đề tài nhẹ nhàng

nhưng vẫn có sự kết hợp, tương tác giữa

chất liệu - bố cục để tạo nên “điểm dừng”

thị giác hay “điểm nhấn” trọng tâm của

không gian. Việc kết hợp đạt được hiệu

quả cụ thể ở các tác phẩm như tác phẩm

Bác Hồ với thiếu nhi ở khuôn viên Nhà

Thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh rất đẹp,

ấn tượng, hài hòa và bền vững. Tượng voi

bằng đồng đặt ở Thảo Cầm Viên (vua Thái

Lan Paramindr Maha Prajadhipok tặng

Việt Nam, năm 1935, cao 1,5m), hai bức

tượng Người chơi đàn và Người thổi sáo

Hình 2: Diệp Minh Châu - Bác Hồ với

thiếu nhi – Đồng – 3,5m – 1993

Phù điêu tưởng niệm đồng chí Trần

Phú được xây dựng tại Công viên văn hóa

Lê Thị Riêng bằng chất liệu đá hoa cương,

chân dung được tạc nổi trên khối phù điêu

mang hình cờ Đảng cùng câu nói “Hãy giữ

vững chí khí chiến đấu”. Chất liệu đá góp

phần tạo nên thành công của tác phẩm khi

làm rõ hơn nội dung của đề tài về ý chí

chiến đấu, nhưng bố cục nặng về tính

tưởng niệm hơn là trang trí của một tác

phẩm điêu khắc công viên. Bố cục được

xây dựng mang tính kể chuyện, dàn trải từ

chân dung nhân vật đến lá cờ đỏ búa liềm

và câu nói cổ động, thể hiện tính vững

vàng về con đường cách mạng tạo nên

thành công của tác phẩm với đề tài.

87

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 66 (6/2019)

Hình 3: Võ Công Chiến, Nguyễn Trung Tín

– Trần Phú – đá granite – 40m²– 2005

Ở công viên Tao Đàn, mặc dù các tác

phẩm còn bị hạn chế về không gian nhưng

chất liệu của tác phẩm đã có thành công

nhất định khi sử dụng chất liệu đá granite,

đá vôi. Màu trắng tự nhiên của đá vôi làm

cho tác phẩm tương phản với màu xanh

của cỏ cây, tạo nên sự chú ý về thị giác.

2.1.2. Chất liệu - bố cục của tác phẩm

điêu khắc đặt trước công trình kiến trúc

Thành phố Hồ Chí Minh

Chất liệu đồng được sử dụng cho hai

khối tượng Bưu điện thời kỳ kháng chiến

và Bưu điện thời kỳ hiện đại là một thành

công khi tác phẩm được đặt ngoài trời.

Đồng có khả năng diễn tả “chất”, khối chi

tiết, có độ bền vững với thời gian, màu của

chất liệu đồng ấm nóng, đậm nổi lên trên

màu nền của tòa nhà tạo một sự tương phản

hòa hợp. Đặc biệt chất liệu đồng rất phù

hợp với chi tiết quả cầu kết nối trong tương

lai ở nhóm tượng bên phải vì chỉ có chất

liệu đồng mới có thể thể hiện tốt và bền

vững.

Hình 4: Nguyễn Xuân Tiên – Bưu điện thời

kỳ kháng chiến – Đồng – 5m – 2000, 2001

Tác giả đã xây dựng bố cục Bưu điện

thời kỳ kháng chiến với hình ảnh hai nhân

vật trong tư thế hiên ngang, kiên cường của

người chiến sĩ cách mạng. Tác phẩm sử

dụng hình ảnh điển hình của “Lực lượng

Giao bưu - Thông tin” là cô gái Giao liên

với chiếc “nón tay bèo”, vai khoác súng

Carbine và hình tượng người nam chiến sĩ

Thông tin vai mang máy vô tuyến. Bố cục

theo hình chữ nhật nhằm thể hiện cái khỏe

khoắn, kiên cường của hai nhân vật thể

hiện ở dáng đứng, bước đi. Tác giả rất

khéo khi chọn bố cục, phong cách thể hiện

theo dạng Tân cổ điển để có được mô típ

hài hòa với hình khối tổng thể của công

trình kiến trúc. Đối với nhóm tượng Bưu

điện thời kỳ hiện đại, tác giả thay đổi bố

cục với mục đích tránh sự lặp lại gây cảm

giác nhàm chán cho người xem và để phù

hợp với nội dung tác phẩm. Hai nhân vật

cùng đưa tay cao lên hướng đến hội nhập,

88

PHẠM TẤN PHƯỚC

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

chi tiết quả cầu bay vào tương lai được đưa

vào hợp lý, nói lên được tính toàn cầu hóa,

hội nhập, phát triển.

đồng là một thành công của tác giả khi khai

thác và phát huy được đặc tính của chất

liệu đồng. Đó là sự dẻo dai, nhẹ nhàng hơn

so với chất liệu bê tông nặng trĩu, sự căng

tròn của các khối cơ được phát huy tối đa,

tạo nên một sự rắn chắc, khỏe khoắn của

ngựa đua.

Chất liệu thép trắng (inox) cũng được

tác giả Phan Nhất Phương sử dụng rất

thành công ở tác phẩm Gia đình. Tính cách

điệu, trang trí và bố cục phù hợp với chất

liệu inox, khối tượng được hàn ghép từ các

mảng phẳng của những mảnh thép dày 2

mm diễn tả một gia đình đang đi mua sắm

trong siêu thị. Có hồ nước bao quanh, nên

tác giả sử dụng chất liệu inox rất phù hợp

vì chất liệu này kém bị ôxy hóa. Tác phẩm

không chỉ đạt được sự phù hợp về tính vật

lý của chất liệu mà cả về tính thẩm mỹ, sự

hài hòa của chất liệu inox với chất liệu

công trình kiến trúc.

Bố cục hình chữ nhật được thay bằng

hình mũi tên tạo nên bởi hình ảnh hai cánh

tay vươn lên tạo thành đường dẫn thị giác,

hướng mắt người xem đi từ bố cục bên trái

là quá khứ đến bên phải là hiện đại, kế tiếp

là sự hòa nhập toàn cầu. Ý đồ bố cục tác

phẩm ở đây rất rõ ràng và đạt hiệu quả

thẩm mỹ khi kết hợp với tòa nhà Bưu điện,

bởi với bố cục đó nếu kết hợp với công

trình kiến trúc khác thì hiệu quả thẩm mỹ

của tác phẩm không thể đạt được tối đa mà

đôi khi là có hiệu quả ngược lại.

Tại khuôn viên Trường Đoàn Lý Tự

Trọng, nhóm tượng Thiếu nhi được tác giả

Phan Gia Hương chọn hình thức bố cục với

bàn tay nâng thiếu nhi bay lên, hình khối

mang tính trang trí nêu lên sự quan tâm

chăm sóc đến thế hệ tương lai. Tác giả đã

xử lý khoảng trống khá hợp lý tạo cho tác

phẩm sự thanh thoát, nhẹ nhàng, bay bổng

như chủ đề của tác phẩm.

2.1.3. Chất liệu - bố cục của công

trình điêu khắc hoành tráng Thành phố Hồ

Chí Minh

Nhiều công trình điêu khắc đã được

xây dựng trong lửa đạn chiến tranh, nhưng

do nền kinh tế của đất nước thời kỳ đó bị

ảnh hưởng nặng của chiến tranh nên phần

lớn các công trình không được thể hiện

bằng chất liệu quý hiếm, đắt tiền, bền

vững… Đất nước được giải phóng, hoàn

toàn thống nhất thì điêu khắc hoành tráng

Hình 5: Nguyễn Xuân Tiên – Bưu điện thời

kỳ hiện đại – Đồng – 5m – 2000, 2001

Trên cổng Trường đua Phú Thọ, bức

tượng một chú ngựa đua làm “điểm nhấn”

cho công trình kiến trúc. Vì đặc điểm đó

của bức tượng, nên việc lựa chọn chất liệu

89

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 66 (6/2019)

vẫn phát triển nhưng vấn đề chất liệu chưa

đáp ứng đủ sức sáng tạo của các nghệ sĩ.

Điều kiện kinh tế nhiều khó khăn, chịu ảnh

hưởng nặng nề của lối sống bao cấp nên

“với nguồn kinh phí hạn hẹp không cho

phép các tác giả sử dụng những chất liệu

quý hiếm, đắt tiền, bền vững… do đó các

công trình hầu hết được làm bằng bê tông

cốt thép” (Nguyễn Xuân Tiên, 2009,

tr. 226). Sự phát triển của khoa học kỹ

thuật đã tạo ra những vật liệu trong kiến

trúc phát triển nhanh chóng đã làm cho

chất liệu của điêu khắc không còn phù hợp

với không gian đô thị.

Các công trình điêu khắc hoành tráng

thường được thể hiện bằng chất liệu bền

vững nhưng đa số tượng đài xây dựng

trước năm 1975 ở Thành phố Hồ Chí Minh

đều được xây dựng bằng chất liệu bê tông

cốt thép, do đó qua năm tháng tượng đài đã

xuống cấp. Đáng chú ý hơn là tượng Thánh

Gióng đã bị bong xi măng, làm giảm giá trị

thẩm mỹ và ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị.

Mặc dù kinh tế còn khó khăn nhưng

cũng đã có một số công trình điêu khắc

hoành tráng được tác giả chuyển sang chất

liệu bền vững như đồng, đá, hợp kim. Khi

tác phẩm được chuyển ra chất liệu thì lại

xuất hiện vấn đề là tác phẩm có sự thay đổi

so với phác thảo ban đầu, “thậm chí có

công trình chỉ đạt được 60 - 70 % so với

phác thảo ban đầu” (Nguyễn Xuân Tiên,

2009, tr. 226).

tác phẩm nên khi thực hiện việc chuyển

chất liệu đã dẫn đến sai lệch ý tưởng, dẫn

đến chất lượng thẩm mỹ kém. Trong khuôn

viên nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí

Minh, bức tượng Mẹ Tổ Quốc nằm ở trung

tâm trong quần thể tượng tưởng niệm, đây

là tượng đài mang hình tượng người mẹ

Việt Nam cao nhất tại Thành phố Hồ Chí

Minh hiện nay. Mẫu phác thảo ban đầu

được nhà điêu khắc Nguyễn Hải bố cục

khá đẹp và hoàn chỉnh, nhưng đến giai

đoạn thi công và hoàn thiện thì “đã để xảy

ra tình trạng chỉnh sửa mẫu phác thảo… vô

tình đã phá hủy toàn bộ cấu trúc và ngôn

ngữ mạnh mẽ” (Nguyễn Hoàng Ánh, 2006,

tr. 43) khi bức tượng được dựng lên từ

1400 viên đá nhỏ.

Một phần là do việc “khoán trắng” cho

những người thợ làm nghề hoặc là tác giả

không có đủ kinh nghiệm về kỹ thuật chất

liệu để có thể quán xuyến được công đoạn

này. Việc đấu thầu để chọn những nhà thầu

có đủ điều kiện thực hiện và lúc này người

trúng thầu đã không phải là tác giả, không

là cha đẻ của tác phẩm, không hiểu hết về

Hình 6: Nguyễn Hải - Mẹ Tổ quốc – Đá

granite – 25m – 1990

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một số

công trình tượng đài được thực hiện trước

90

PHẠM TẤN PHƯỚC

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

năm 1975, chủ đề ca ngợi các vị anh hùng

dân tộc có công với đất nước. Tuy nhiên, về

mặt bố cục, bút pháp và hình thức thể hiện

thì các tác phẩm chưa thể hiện được chất

hoành tráng khi “hình thức thể hiện, bố cục,

bút pháp quá nghèo nàn, tay nghề chuyên

môn yếu, thậm chí sai cả tỷ lệ cơ bản của

cấu tạo con người” (Nguyễn Xuân Tiên,

2009, tr. 218), dẫn đến sự bức xúc của

người dân về tượng đài và có người đã ví

các tác phẩm đó như là một trong những tác

nhân gây ô nhiễm môi trường sống ở đô thị.

Điêu khắc hoành tráng ngoài trời

thường thể hiện đề tài lớn về lịch sử, tinh

thần thời đại. Tượng hoành tráng được xây

dựng những năm trước khi đất nước thống

nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn

nguyên giá trị về mặt tinh thần nhưng hình

thức bên ngoài đã không có được mối liên

hệ chặt chẽ giữa chất liệu – bố cục làm cho

tính thẩm mỹ còn rất thấp và gây nên phản

cảm cho người xem. Những công trình

điêu khắc hoành tráng được xây dựng từ

khi đất nước thống nhất đến nay đã có

những bước tiến xa về bố cục, sử dụng chất

liệu bền vững như: tượng Mẹ Tổ Quốc,

Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt trước

trụ sở Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân

dân Thành phố Hồ Chí Minh.

bề mặt như thế nào để phát huy tối ưu hiệu

quả, bộc lộ khả năng biểu cảm cho tác

phẩm” (Nguyễn Xuân Vinh, 2004, tr. 39).

Tác giả cần phải hiểu, cảm nhận được từng

chất liệu như lạnh, nặng, xù xì, nhẵn, của

đá; trầm, ấm, xù xì, nhẵn và có tính chất

ánh kim của đồng; mộc mạc, nhẵn, xốp của

gốm; trong suốt, phản quang, nhẵn, bóng

của thủy tinh. Mỗi chất liệu có sự kết hợp

hoàn hảo với một hình thức bố cục riêng

nhằm nêu lên được nội dung, chủ đề tác

phẩm. Khi tư duy bố cục cần tránh sự vội

vàng, ảo tưởng về ý tưởng hay đi theo lối

mòn của một hình thức bố cục đã thành

công trước đó.

Các nhà điêu khắc không chỉ tham

khảo trên sách vở mà cần học hỏi trực

quan kinh nghiệm của các nước trong khu

vực và thế giới thông qua các hoạt động

như Trại sáng tác, triển lãm, hội thảo

chuyên đề, trao đổi học thuật, giúp cho

nghệ sĩ Việt Nam có cơ hội được làm việc,

học hỏi và trao đổi kinh nghiệm chuyên

môn với các chuyên gia nước ngoài giúp

nâng cao năng lực và tư duy sáng tác, “các

nhà điêu khắc tiếp cận, chà sát với môi

trường điêu khắc hiện đại trong khu vực,

trên thế giới để tiếp cận những cái mới”

(Nguyễn Xuân Tiên, Trịnh Dũng, Hoàng

Minh Phúc, Trần Ngọc Vân, Phạm Thị

Yến, 2014, tr. 159).

2.2. Giải pháp

“Khái niệm Điêu khắc mới được dùng

phổ thông trong thế kỷ 20 ở Việt Nam”

(Phan Cẩm Thượng, 1997, tr. 5). Loại hình

nghệ thuật này, đặc biệt là điêu khắc công

cộng mới chỉ “chập chững” những bức đi

đầu tiên trong nền điêu khắc Việt Nam. Để

có được những bước tiến về giá trị nghệ

thuật cũng như mối liên hệ giữa chất liệu

và bố cục trong tác phẩm điêu khắc công

cộng thì “người nghệ sĩ phải hoạch định

cho tác phẩm là sử dụng chất liệu gì, xử lý

3. Kết luận

Điêu khắc công cộng Thành phố Hồ

Chí Minh trải qua một chặng đường tuy

không gọi là dài nhưng cũng đủ để thấy

được những thành tựu đáng kể cần phát

huy. Đó là một quá trình phát triển, để lại

dấu ấn và hình ảnh đẹp trong lòng người

dân thành phố. Sự góp mặt của điêu khắc

công cộng ngày càng nhiều về số lượng lẫn

chất lượng là thành quả lao động của các

91

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 66 (6/2019)

nhà điêu khắc, góp một phần không nhỏ

vào việc giáo dục tư tưởng thẩm mỹ không

chỉ dành riêng cho giới yêu nghệ thuật mà

dành cho tất cả mọi người có thể tiếp xúc

và cảm thụ thẩm mỹ. Sự hưởng ứng và

tham gia nhiệt tình của các nhà điêu khắc

là một điều đáng được khích lệ. Bên cạnh

những thành quả đạt được, song song đó

vẫn còn không ít tác phẩm bị “thô”, đi vào

lối mòn và thiếu sót về mối quan hệ chất

liệu - bố cục. Tác phẩm được sáng tạo nên

từ sự dâng trào cảm xúc của tác giả nhưng

sự thành công của tác phẩm không phải là

một sự “ăn may” mà nó là sản phẩm có sự

tính toán từ trước tới từng chi tiết, sự kết

hợp giữa tâm hồn của một thi sĩ và khối óc

của một kỹ sư. Phải có ý đồ, sự tính toán

nhằm mục đích dẫn mắt người xem (nghệ

thuật thị giác) đi đúng với những gì tác giả

đã dự toán trước.

Chọn chất liệu cho tác phẩm ít được

các nhà điêu khắc quan tâm mà chỉ tập

trung vào việc sáng tạo nên một tác phẩm

thật hoàn hảo, điều đó đã làm cho tác phẩm

không thể phát huy được giá trị thẩm mỹ

khi kết hợp ý tưởng sáng tạo với một chất

liệu kém. Nghệ sĩ chính là người có tri thức

hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật chứ

không phải đơn thuần là thể hiện kỹ năng

nghề nghiệp, cần có một sự tính toán trên

cơ sở khoa học chứ không phải là dựa trên

cảm hứng tùy ý. Mỗi chất liệu có tính vật

lý, biểu cảm khác nhau nên phù hợp với

từng dạng bố cục khác nhau. Bố cục được

tư duy dựa trên nội dung của đề tài, một

phương pháp làm việc mang ý đồ chiến

lược của tác giả cho việc xây dựng một

hình tượng nghệ thuật. Nó không chỉ mang

yếu tố kỹ năng, kỹ thuật còn là sự suy tính

và hình dung trước các bước, quá trình

sáng tạo ra một hình thức gắn chặt với nội

dung của chủ đề tác phẩm. Cùng một đề tài

nhưng sử dụng các dạng bố cục khác nhau

sẽ đưa đến một thông điệp khác nhau. Vì

bố cục là vấn đề cốt yếu nhất của tác phẩm

nghệ thuật, nó được coi như bộ khung

xương của tác phẩm. Đặc trưng quan trọng

của phong cách cá nhân, thậm chí còn được

đánh giá như đặc điểm sống còn của một

trường phái hay trào lưu nghệ thuật.

Khi công chúng cảm thụ tác phẩm, đó

là thành quả của một quá trình làm việc,

học tập và nghiên cứu. Tác phẩm nghệ

thuật và người xem giống như là cây và

đất, tác phẩm có sống được và ngày càng

mới lạ ngày càng phong phú là nhờ còn có

người xem còn có người chiêm ngưỡng và

cảm thụ nơi trái tim của người tạo ra và

người đón nhận. Trong cuộc sống, bất cứ ai

đều cũng có những rung động về tình yêu,

những cung bậc cảm xúc và đôi mắt chiêm

ngưỡng nghệ thuật chính vì vậy mà người

xem rất cần những tác phẩm có giá trị

nhân văn và nghệ thuật để vun đắp đời

sống tinh thần, nuôi dưỡng những ước mơ.

Đối tượng chính được ngắm nhìn là tác

phẩm điêu khắc nhưng để có được sự hoàn

mỹ cần một tổng thể các yếu tố kết hợp

một cách logic. Chất liệu – bố cục trong

điêu khắc công cộng là một tổng thể, có

mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau để tạo nên

một tác phẩm trường tồn cùng năm tháng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Hoàng Ánh (2006). Hiệu ứng ngôn ngữ chất liệu điêu khắc tại Thành phố Hồ Chí

Minh, Mỹ thuật tạo hình. Hồ Chí Minh: Trường Đại Học Mỹ Thuật thành phố Hồ

Chí Minh.

92

PHẠM TẤN PHƯỚC

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Nguyễn Thị Hiên (2008). Điêu khắc. Hà Nội: NXB Đại học Sư Phạm.

Đàm Luyện (2011). Giáo trình bố cục. Hà Nội: NXB Đại học Sư Phạm.

Tạ Phương Thảo (1998). Ký họa và bố cục. Hà Nội: NXB Giáo Dục.

Phan Cẩm Thượng (1997). Điêu khắc cổ Việt Nam. Hà Nội: NXB Mỹ thuật.

Nguyễn Xuân Tiên (2009). Điêu khắc hoành tráng Việt Nam thế kỷ XX thành tựu và vấn

đề. Hà Nội: NXB Mỹ Thuật.

Nguyễn Xuân Tiên (Chủ nhiệm đề tài), Trịnh Dũng, Hoàng Minh Phúc, Trần Ngọc Vân,

Phạm Thị Yến (2014). Điêu khắc trong không gian văn hóa đô thị ở Nam Bộ. Báo

cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu khoa học đề tài cấp Bộ - Trường Đại học Mỹ thuật

Thành phố Hồ Chí Minh, trang 159.

Nguyễn Xuân Vinh (2004). Một vài suy nghĩ về sử lý bề mặt chất liệu trong điêu khắc. Tạp

chí Nghiên cứu Mỹ thuật Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội – Viện Mỹ thuật”, số 3

(10-2004), tr.37-42.

Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Vũ Quang Hào, Phan Xuân Thành (2013). Đại từ điển

Tiếng Việt. Hồ Chí Minh: NXB Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày nhận bài: 08/3/2019

Biên tập xong: 15/6/2019

Duyệt đăng: 20/6/2019

93