Giáo trình mô đun Nuôi cá và đặc sản nước ngọt (Phần 2)

BÀI 5: NUÔI ĐẶC SẢN NƯỚC NGỌT

Mã bài: MĐ17 - 05

Giới thiệu:

Nuôi đặc sản nước ngọt giới thiệu đến người học đặc điểm sinh học các đối

tượng đặc sản nước ngọt phổ biến hiện nay, hình nuôi đặc sản đang được áp dụng phổ

biến trong thực tiễn. Bài học có thời gian 12 giờ trong đó lý thuyết 5 giờ, thực hành 7

giờ. Bài học này mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành. Trong từng

nội dung bài đều có các câu hỏi, bài tập tình huống để sinh viên áp dụng vào trong

thực tế xản xuất.

Mục tiêu:

- Hiểu được đặc điểm sinh học của một số đối tượng đặc sản;

- Nêu được yêu cầu kỹ thuật về điều kiện nơi nuôi, chất lượng giống; kỹ thuật

thả giống và chăm sóc, quản lý một số đối tượng đặc sản;

- Nhận biết được một số đối tượng đặc sản, chuẩn bị được nơi nuôi; chọn, thả

giống và thu hoạch được các đối tượng nuôi.

Nội dung chính

1. Sản xuất giống và nuôi ba ba thương phẩm

1.1. Đặc điểm sinh học

1.1.1. Phân loại ba ba.

- Ba ba là một loài động vật dưỡng mô thuộc có hệ thống phân loại như sau:

Lớp bò sát Reptilia

Bộ rùa Testudiata

Họ ba ba Trionychidae

Loài Trionyx sinensis (ba ba hoa)

Trionyx steinachderi (ba ba gai)

Trionyx catilagineus (cu đinh, phân bố ở miền Nam)

- Ba ba hoa (ba ba trơn): phân bố tự nhiên trong các thủy vực nước ngọt ở đồng

bằng sông Hồng. Đặc điểm nhận biết: ba ba trơn lúc nhỏ da bụng có màu đỏ, khi lớn

lên màu đỏ nhạt dần, khi đạt cỡ 2kg chuyển sang màu trắng. Trên nền da bụng điểm

khoảng trên dưới 10 chấm đen to và đậm, vị trí từng chấm tương đối cố định, các

chấm đen này loang to nhưng nhạt dần khi ba ba lớn, khi đạt tới cỡ 2kg phải quan sát

kỹ mới nhận thấy. Trên mai trơn nhẵn và có các đốm xen kẽ như hoa gấm.

- Ba ba gai: phân bố tự nhiên trong các sông suối ở các tỉnh miền núi phía Bắc

như: Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Lai Châu, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam, Đà

Nẵng... da bụng có mà xám trắng, trên điểm nhiều chấm đen nhỏ, lúc nhỏ da bụng có

màu xám đen, khi lớn chuyển sang màu xám trắng. Trên mai ba ba có các nốt sần như

gai và đường gân nổi nên rất rõ ở chính giữa.

- Ba ba miền nam: da bụng màu trắng không có chấm đen.

1.1.2. Phân bố

57

- Trên thế giới ba ba phân bố tương đối rộng, từ Trung Quốc cho tới Xiberi, từ

Triều Tiên cho tới Nhật Bản

- Ở Việt Nam ba ba phân bố chủ yếu ở đồng bằng Bắc bộ và Bắc Trung bộ, chỉ

có một giống phân bố ở miền Nam.

1.1.3. Hình thái cấu tạo

- Ba ba có dạng hình ovan, mặt bụng phẳng, lưng hình vòng cung, trên lưng có

mai. Trên mai có những đường vân tạo bởi gai. Mắt nhỏ ở trên đầu, mõm nhọn, đầu

nhỏ có khả năng cơ động tốt phù hợp với việc bắt mồi. Hàm trên và dưới không có

răng nhưng có những phiến sừng dùng để nghiền thức ăn. Chân có móng nhọn bằng

sừng, giữa các móng chân có màng giúp cho việc bơi lội của ba ba.

- Ba ba sống dưới nước nhưng thở bằng phổi, có hai lá phổi xốp nằm dọc hai

bên cơ thể.

1.1.4. Đặc điểm sinh trưởng

- Ba ba là loài động vật biến nhiệt, nhiệt độ môi trường ảnh hưởng rất lớn tới

đời sống của ba ba, chính vì đặc điểm này mà có thể thấy ba ba hầu như không tăng

trọng vào mùa đông, ngược lại vào mùa hè tăng trọng rất nhanh (có thể tới 28 g/tháng)

- Tốc độ tăng trưởng của ba ba phụ thuộc rất lớn vào cỡ vào giai đoạn phát

triển, ba ba càng nhỏ tốc độ tăng trưởng càng nhanh. Tốc độ tăng trưởng còn phụ

thuộc vào mật độ thả nuôi, mật độ càng dày tốc độ tăng trưởng càng chậm và ngược

lại.

1.1.5. Đặc điểm dinh dưỡng

- Ba ba ăn động vật là chủ yếu, tuy nhiên cũng có thể sử dụng thực vật làm thức

ăn. Trong tự nhiên ba ba ăn ốc, hến, trai, tôm con..., trong ao nuôi ba ba có ăn hầu hết

các loại thức ăn do con người cung cấp.

- Ba ba là loài sống cả trên cạn và dưới nước, nhưng chỉ bắt mồi trong nước,

không kiếm mồi trên bờ.

- Ảnh hưởng của nhiệt độ tới tốc độ tiêu hoá thức ăn của ba ba (thấp dưới 12^oC

và trên 35^oC ba ba bỏ ăn). Nhiệt độ thích hợp nhất cho ba ba bắt mồi 25 -30^oC.

- Khẩu phần ăn: vào những ngày nhiệt độ tăng cao thích hợp cho sự phát triển

ba ba ăn nhiều 8 - 10%, những ngày trời rét lượng thức ăn chỉ 3 - 5% trọng lượng thân.

- Thức ăn nuôi ba ba: Thức ăn ưa thích nhất của ba ba là cá mè trộn với các

thành phần khác như ốc, giun băm nhỏ trộn đều. Ngoài ra cũng có thể sử dụng hỗn hợp

thức ăn: bột cá 30%, bột ngũ cốc 70%

1.1.6. Đặc điểm sinh sản

- Ba ba là loài động vật phân tính đực, cái rõ rệt, thụ tinh trong, làm ổ và đẻ

trứng trên cạn nhưng không ấp trứng, quá trình phát triển của ba ba con hoàn toàn dựa

vào tự nhiên.

- Ba ba cái có trọng lượng > 100 g đã bắt đầu xuất hiện trứng trong buồng

trứng.

58

- Phân biệt đực cái, có thể tiến hành phân loại ngay trong quá trình nuôi dựa

vào:

+ Con đực thường có đuôi dài vượt thân.

+ Thân con cái thường không có hình ovan như con đực.

+ Mùa sinh sản ba ba cái có bề dày thân tăng so với ngoài mùa sinh sản.

+ Khoảng cách giữa hai chân sau ba ba cái rộng hơn ba ba đực.

+ Trong tự nhiên khi thành thục, kích thước ba ba đực bao giờ cũng lớn hơn ba

ba cái.

- Mùa sinh sản: kéo dài từ giữa tháng 3 tới đầu tháng 10 dương lịch.

+ Trong mùa sinh sản, khi nhiệt độ nước trên 20⁰C ba ba đã thành thục sinh dục

có biểu hiện tìm kiếm nhau, dượt đuổi và giao phối.

+ Hoạt động giao phối thường diễn ra vào ban đêm, có thể đúng vào thời gian

đẻ trứng hoặc trước khi đẻ trứng.

- Ba ba là động vật dưỡng mô thụ tinh trong, đặc biệt có khả năng lưu giữ tinh

trùng tới sáu tháng. Khi trứng chín tự di chuyển ra khỏi buồng trứng và đi vào phần

ống dẫn trứng, tại đây nếu gặp tinh trùng thì trứng sẽ thụ tinh.

- Số lần tham gia sinh sản phụ thuộc vào trọng lượng con cái, chế độ và điều

kiện dinh dưỡng. Điều này cần phải chú ý khi lựachọn ba ba bố mẹ.

1.2. Sản xuất ba ba giống

Đối tượng và phạm vi áp dụng:

- Qui trình này qui định nội dung và những yêu cầu kỹ thuật chủ yếu để sản

xuất ba ba giống đối với loài ba ba hoa (Trionyx sinensi).

- Áp dụng cho các cơ sở nuôi ba ba có qui mô diện tích ao nuôi từ 50 - 300m².

- Có thể vận dụng qui trình này cho loài ba ba gai (T. steinachderi)

1.2.1. Mùa vụ sản xuất

- Các tỉnh phía Nam (Đà Nẵng trở vào): có thể sản xuất giống quanh năm.

- Các tỉnh phía Bắc (Thừa Thiên Huế trở ra): sản xuất giống từ tháng 3 đến

tháng 11.

1.2.2. Nuôi vỗ ba ba bố mẹ

* Điều kiện ao nuôi:

- Vị trí, địa điểm: cần chọn nơi yên tĩnh, dễ bảo vệ, không bị cớm rợp và úng

ngập, có điều kiện cấp, tiêu nước thuận lợi, không gây nhiễm bẩn và lây lan bệnh cho

môi trường xung quanh.

- Hình dạng ao: hình dạng ao tuỳ thuộc vào địa hình nơi xây dựng, nhưng tốt

nhất nên có hình chữ nhật, để thuận tiện cho việc quản lí và thu hoạch.

- Diện tích ao: diện tích ao nuôi phù hợp nhất 100- 200m². Diện tích ao nuôi lớn

nhất không nên quá 300 m². Nếu là bể xây, diện tích từ 20- 50 m². Một cơ sở nuôi với

qui mô bình thường có 1- 3 ao, hoặc bể xây. Cơ sở nuôi với qui mô lớn, có số lượng

ao, bể khoảng 3- 5.

59

- Độ sâu ao: ao hoặc bể nuôi thường có độ sâu 1,5- 2,0 m để đảm bảo giữ được

mức nước thường xuyên 1,0- 1,5 m. Nơi đất trũng khó tiêu nước, đáy ao nên có độ sâu

vừa phải để có thể tháo cạn được khi cần cải tạo, hoặc thu hoạch.

- Chất đất và nền đáy ao:

+ Ao được xây dựng trên nền đất thịt, hoặc thịt pha cát, hoặc thịt pha sét để đảm

bảo có khả năng giữ được nước, đất không bị chua.

+ Nền đáy ao phải có độ nghiêng về phía cống tiêu để có thể tháo cạn được

nước dễ dàng.

+ Ao nuôi tốt nhất là đảm bảo khoảng 20- 30% diện tích đáy được phủ một lớp

bùn pha cát, hoặc cát mịn sạch dày 0,15- 0,20 m để tạo chỗ cho ba ba trú ẩn, nghỉ ngơi.

- Nguồn nước:

+ Nguồn nước để nuôi vỗ ba ba bố mẹ là nguồn nước ngọt như: nước sông,

suối, hồ, kênh mương, giếng khoan, giếng đào... Vùng gần biển, độ mặn của nguồn

nước để nuôi không được quá 8‰.

- Môi trường nước phải đảm bảo thường xuyên sạch sẽ (có thể dùng cho sinh

hoạt bình thường được). Độ pH khoảng 7- 8.

- Bờ ao:

Bờ ao cần được xây gạch đảm bảo chắc chắn, không bị lún, hoặc nứt vỡ để bảo

vệ được ba ba trong ao. Nếu không có điều kiện xây, có thể đắp bờ đất, nhưng phải

chắc chắn, không bị hang hốc và rò rỉ, cỏ mọc rậm rạp.

Bờ ao xây, hoặc đắp đất phải cao hơn mặt nước 0,4- 0,5 m. Trên đỉnh bờ, cần

xây gờ rộng 5- 10 cm nghiêng về phía lòng ao để ngăn không cho ba ba leo. Bờ ao

phải có nền đất lưu không, được trồng cỏ hoặc rải sỏi để ba ba không đào được ổ đẻ.

- Tạo chỗ cho ba ba nghỉ ngơi và phơi nắng:

+ Chọn phía ao yên tĩnh, làm một trong các công trình phụ sau đây để tạo lối

cho ba ba hoạt động lên xuống thuận lợi.

+ Xây từ 1 đến 2 bậc thềm ở rìa ao.

+ Đắp đáy ao cao, không để ngập nước, hoặc đắp ụ nổi trong ao.

+ Thả bè tre, bè gỗ hoặc phên tre, phên nhựa trong ao.

+ Thả bèo tây trong khung cố định ở một góc ao để ba ba có thể leo lên được

- Bè nuôi ba ba con:

+ Chọn một góc ao sạch, gần cống tiêu nước, đáy được lát nhẵn, hoặc đổ cát

sạch làm chỗ cố định cho ba ba ăn. Ao nhỏ, có thể cho ba ba ăn tại một vị trí cố định.

Ao lớn có thể cho ăn tại 2 -3 vị trí cố định.

+ Những nơi có điều kiện, nên xây máng ăn cho ba ba. Máng ăn cần để ngập

dưới nước khoảng 60 cm.

+ Đặt phên ở rìa mép nước để ba ba leo lên ăn (chỉ áp dụng đối với ba ba đã

được luyện thuần).

- Cống và các công trình bảo vệ:

60

Mỗi ao tốt nhất cần có 2 cống cấp và tiêu nước riêng. Cống tiêu nước nên đặt ở

vị trí thấp nhất của đáy ao để dễ tháo cạn khi thay nước và thu hoạch.

- Cửa cống cấp và tiêu nước thường xuyên phải chắn lưới sắt để giữ ba ba trong

ao.

Nếu có điều kiện, nên xây tường hoặc làm hàng rào bao quanh khu vực nuôi, có

chòi canh và chòi bảo vệ. Không dùng cây có gai, cây có chất độc làm rào dấp bảo vệ

ao.

- Tạo chỗ cố định cho ba ba đẻ trứng:

+ Làm nhà đẻ, và bãi đẻ cho ba ba. Diện tích chỗ đẻ của ba ba khoảng 1 -6 m²

(tuỳ thuộc vào số lượng ba ba mẹ nhiều hay ít). Cứ 1 m², có thể trồng cây để có bóng

mát trong những ngày nắng nóng.

+ Đổ cát mịn và sạch dày khoảng 0,2 -0,3 m trên nền bãi đẻ. Mặt lớp cát cao

hơn mặt nước ao khoảng 0,4 - 0,5 m, đảm bảo trứng không bị ngập nước khi có mưa to

đột xuất.

* Kỹ thuật nuôi vỗ:

- Thời gian nuôi vỗ:

+ Nuôi cho đẻ lần đầu, có thể nuôi vỗ ba ba bố mẹ từ tháng 9 năm trước đến

tháng 3, tháng 4 năm sau.

+ Nuôi cho đẻ từ lần thứ 2 trở đi, có thể nuôi vỗ ba ba bố mẹ quanh năm.

- Tiêu chuẩn để chọn ba ba bố mẹ để nuôi vỗ:

+ Khối lượng cá thể 0,8 - 1,5 kg (con lớn nhất không nên quá 3,0 kg).

+ Tuổi cá thể từ 18 tháng đến 5 năm.

+ Ba ba phải khoẻ mạnh, không có thương tật hoặc dị hình, không bị bệnh.

- Tỷ lệ đực: cái nuôi vỗ và cho đẻ từ 1/2 đến 1/ 4 (1 con đực nuôi ghép với 2 - 4

con cái), nhưng thường là 1/3.

- Mật độ nuôi vỗ: 0,5 - 1,0 con/ m²hoặc 0,5 - 1,0 kg/ m²(cao nhất không được

quá 2,0kg/m²). Cần chú ý trong một ao, chỉ nên nuôi ba ba cùng một cỡ để tránh tình

trạng con lớn cắn con bé.

- Chuẩn bị ao: Trước khi nuôi vỗ ba ba bố mẹ, ao phải được tháo cạn nước, tẩy

dọn đáy sạch sẽ. Ao có nhiều bùn bẩn, phải được dọn sạch rồi dùng vôi bột để diệt hết

mầm bệnh. sau đó, lấy nước sạch vào ao tới độ sâu 1,0 - 1,5 m.

- Cho ăn:

+ Loại thức ăn:

Tốt nhất là sử dụng loại thức ăn gồm: cá, tôm, giun đất, nhộng tằm, thịt hến, ốc

đồng, ốc sên, ếch, nhái và thịt các động vật rẻ tiền khác.

Thức ăn khô nhạt chỉ sử dụng khi thiếu thức ăn tươi, thường là cá, tép khô...

Nơi có điều kiện, có thể sử dụng thức ăn hỗn hợp có hàm lượng protein 45%

(hệ số thức ăn hỗn hợp từ 1,4 - 1,8). Loại thức ăn này thường chỉ được sử dụng để nuôi

theo phương thức công nghiệp.

61

+ Lượng cho ăn và cách cho ăn:

Lượng thức ăn tươi cho ăn hàng ngày bằng 3 - 8% khối lượng ba ba nuôi trong

ao. Thức ăn phải đảm bảo sạch sẽ, không bị ươn thối. Cho ăn mỗi ngày 2 lần.

Nếu sử dụng thức ăn khô nhạt, lượng thức ăn mỗi ngày bằng 1,5 - 2,0% khối

lượng ba ba nuôi trong ao. Không được sử dụng thức ăn khô mặn cho ba ba ăn.

Ba ba ăn khoẻ ở nhiệt độ 25 - 30⁰C. ở nhiệt độ dưới 20^oC và trên 32^oC, ba ba

thường kém ăn. Ba ba ngừng ăn ở nhiệt độ dưới 18^oC và trên 34^oC. Do đó trong quá

trình nuôi phải chú ý theo dõi nhiệt độ, nhất là vào những tháng mùa hè và mùa đông.

- Chăm sóc và quản lý:

+ Kiểm tra ao:

Hàng ngày phải kiểm tra theo dõi để phát hiện kịp thời các nơi bờ ao rò rỉ, ở

cửa cống và các nơi ba ba có thể bò đi khỏi ao, các dấu vết khả nghi bị mất trộm ba ba.

Theo dõi và xử lý kịp thời các động vật vào khu vực nuôi gây hại cho ba ba

như: chó, mèo, chuột, rắn, rái cá...

+ Thay nước cho ao:

Thay nước để giữ môi trường ao luôn sạch sẽ. Về mùa hè đối với những bể

hoặc ao nuôi diện tích nhỏ, mật độ nuôi dày, mỗi ngày phải thay 20 - 50% lượng nước

trong ao.

Khoảng 15 ngày, thay toàn bộ nước trong ao một lần và làm vệ sinh đáy ao. Khi

cấp, phải cho nước chảy nhẹ nhàng để ba ba không sợ hãi mà bỏ đi, ao rộng, nước sâu,

nuôi với mật độ thưa thì không cần phải thay nước thường xuyên cho ao nuôi.

Mùa đông (khu vực phía Bắc), mỗi tháng chỉ cần thay nước 1 lần. Vào những

ngày rét đậm nếu có điều kiện nên tháo bớt nước lạnh, bổ sung nước ấm vào ao, hoặc

bể nuôi.

+ Vệ sinh ao:

Hàng ngày phải vớt bỏ thức ăn thừa trong ao đảm bảo cho môi trường luôn

thường xuyên sạch, không gây ra dịch bệnh cho ba ba.

Đầu mùa đông (khu vực phía Bắc), nếu ao nuôi với mật độ dày, phải tháo cạn

toàn bộ nước và làm vệ sinh lớp bùn cát ở đáy ao. Sau đó, dùng vôi bột để khử trùng

đáy ao. Nếu lớp bùn cát ở đáy ao bị nhiễm bẩn nhiều thì phải thay toàn bộ.

+ Chống nóng và chống rét cho ba ba:

Chống nóng: Khi nhiệt độ nước ao lên tới trên 30⁰C, cần có biện pháp chống

nóng cho ba ba bằng cách làm giàn che, trồng cây tạo bóng mát, thả nhiều bèo trên mặt

nước, tăng cường thay nước mới, giữ mức nước sâu cho ao.

Chống rét (khu vực phía Bắc): mùa đông, cần phải che chắn cho ao, hoặc bể

nuôi để tránh được gió mùa đông bắc.

+ Phát hiện bệnh:

Thường xuyên theo dõi để nắm chắc hiện trạng ba ba nuôi trong ao, hoặc trong

bể. Khi phát hiện có ba ba bị bệnh, phải bắt nuôi riêng những cá thể để xác định rõ căn

62

bệnh, có biện pháp chữa trị kịp thời và xử lý phòng bệnh cho tất cả số ba ba còn lại

trong ao.

* Phòng trị bệnh cho ba ba:

Ba ba giống mua về phải có chất lượng tốt; khi đánh bắt, vận chuyển ba ba

không để ba ba bị tổn thương, xây xát; tắm cho ba ba giống trước khi thả vào ao, bể

nuôi bằng dung dịch thuốc tím nồng độ 3 - 5 ppm trong thời gian từ 20- 30 phút.

1) Bệnh đỏ cổ: Là một trong những bệnh thường gặp nhất trong nuôi ba ba.

Triệu chứng: Hoạt động chậm chạp, thỉnh thoảng nổi lên mặt nước, thường bò lên bờ

bờ cỏ, đất bùn, không muốn ăn, cổ bị xung huyết sưng lên có màu đỏ, bụng cũng xung

huyết có màu đỏ và có những khoảng loét đỏ... Gan, tỳ phù thũng, mồm mũi chảy

máu, 2 mắt mờ nhìn không rõ.

Bệnh này rất nguy hiểm, truyền nhiễm rất nhanh, nguyên nhân do vi rút và nấm.

Trị bệnh: dùng Oxytetracylin, trộn vào thức ăn, mỗi kg trộn 0,1-0,2 mg thuốc, cho ăn

liên tục 10 ngày; dùng thuốc (dạng tiêm) tiêm vào bụng, mỗi kg ba ba tiêm trên 10 vạn

đơn vị. Khi phát hiện có bệnh, không nên lấy nước có mùi amôniắc (NH3) cho vào ao

nuôi, để phòng bệnh càng nặng hơn. Cách ly ba ba bệnh. Dùng vôi tẩy ao, thay nước

mới sạch (trước khi thực hiện, bắt hết ba ba ra khỏi ao. Lấy gan, từ ba ba bị bệnh điều

chế vắc xin tiêm cho ba ba lành để phòng bệnh.

2) Đối với bệnh nấm thuỷ mi, bệnh kí sinh đơn bào: bắt ba ba thả vào chậu, tắm

bằng Xanh malachite với liều lượng 2 - 4 ppm trong 1 - 2 giờ (lượng thuốc tắm trong

chậu chỉ ngập lưng để ba ba thở hít không khí bình thường, tránh để thuốc ngấm vào

đường tiêu hoá sẽ gây nhiễm độc cho ba ba) hoặc rắc trực tiếp xuống ao nuôi với liều

lượng 0,05 - 0,1 ppm.

2) Bệnh viêm loét do vi khuẩn:

- Tắm cho ba ba bị nhiễm bệnh bằng các loại thuốc kháng sinh như:

Chloramphenicol, Tetracyline, Furazolidone với liều 20- 50 ppm, trong thời gian 6- 12

giờ một ngày. Tiến hành tắm cho ba ba trong 3- 5 ngày.

- Trong trường hợp vết loét nặng, có kén, phải cậy vẩy và lấy hết kén. Sau đó

lau sạch miệng vết thương, rắc thuốc kháng sinh và bôi thuốc mỡ bên ngoài.

- Phải nhốt ba ba trên cạn càng lâu càng tốt (có thể tới 2- 3 ngày liên tục, tuỳ

theo sức khoẻ của ba ba) nhưng cần luôn giữ độ ẩm và yên tĩnh cho ba ba.

+ Kiểm tra sinh trưởng:

Hàng năm vào đầu mùa đông và đầu vụ sinh sản, cần tiến hành kiểm tra ba ba

trong ao để đánh giá tình hình sinh trưởng, phát dục của ba ba để có biện pháp xử lý

kịp thời (nếu nuôi vỗ với mật độ thưa, hàng ngày đã theo dõi nắm chắc tình hình ba ba

nuôi trong ao, thì có thể không cần đánh bắt kiểm tra).

+ Theo dõi ba ba đẻ:

Đến mùa ba ba sinh sản, phải đảm bảo giữ yên tĩnh cho khu vực ba ba đẻ và

ngăn không cho ba ba đi đẻ ở nơi khác.

Nếu nuôi vỗ tốt, đúng kỹ thuật thì ba ba bố mẹ sẽ béo khoẻ, đẻ trứng sớm, đạt

tỷ lệ đẻ trứng cao, trứng to và đều. Mỗi con mẹ có thể đẻ 3 -5 lứa mỗi vụ. Mỗi lứa có

63

thể thu được 12 -14 trứng/ 1kg ba ba cái. Tỷ lệ trứng thụ tinh có thể đạt 80% vào đầu

vụ và trên 90% vào chính vụ.

* Vận chuyển ba ba bố mẹ:

- Phương thức vận chuyển: ba ba giống, ba ba thịt hoặc ba ba bố mẹ, chỉ được

phép vận chuyển khô (không vận chuyển ba ba trong nước như đối với cá hoặc tôm...).

- Dụng cụ vận chuyển: Dụng cụ vận chuyển khô ba ba gồm có xô, chậu, sọt tre,

khay nhựa, hộp xốp, thùng kim loại... Không nên sử dụng các loại bao để vận chuyển

ba ba, nhất là khi vận chuyển với cự ly xa.

- Các yêu cầu kỹ thuật khi vận chuyển:

+ Khi vận chuyển với cự ly xa không được cho ba ba ăn trước đó nửa ngày.

+ Trên đường vận chuyển, phải luôn luôn giữ cho ba ba không bị khô bằng cách

lót rong cỏ tươi, bèo tươi (hoặc rễ bèo tươi) hoặc rơm ẩm để giữ độ ẩm thích hợp. Có

thể vận chuyển ba ba ở trong cát ẩm.

+ Thùng vận chuyển ba ba có kích thước 18 x 60 x 20cm, có thể chứa khoảng

10- 12 kg ba ba cỡ lớn hoặc 80- 100 con ba ba giống cỡ 100- 150 g/ con.

+ Chỉ xếp không quá 2 lớp ba ba cỡ lớn, tốt nhất cho mỗi con vào túi vải mềm,

có lỗ thông hơi để cho ba ba thở và hạn chế được ba ba cắn nhau trên đường vận

chuyển.

+ Trên đường vận chuyển, phải thường xuyên duy trì nhiệt độ phù hợp cho ba

ba (về mùa hè, không để nhiệt độ vượt quá 32⁰C ). Vận chuyển ba ba trong điều kiện

nhiệt độ quá cao, ba ba dễ bị yếu, tỷ lệ sống đạt thấp.

+ Trong những ngày nắng nóng, nếu vận chuyển bằng đường bộ phải bắt đầu

vào sáng sớm hoặc nửa đêm. Nếu vận chuyển bằng máy bay, thì cần có hợp đồng gửi

và nhận hàng nhanh chóng, không kéo dài thời gian chờ ở sân bay.

+ Thời gian vận chuyển ba ba càng ngắn càng tốt. Mùa hè, thời gian vận chuyển

ba ba giống không được quá 2 ngày, với ba ba thương phẩm không được quá 3 ngày.

Mùa đông (khu vực phía Bắc), đối với ba ba lớn có thể cho phép thời gian vận chuyển

kéo dài tới 5 -6 ngày.

Nếu đảm bảo được các yêu cầu kỹ thuật trên, tỷ lệ sống của ba ba sau khi vận

chuyển có thể đạt 95 -100%.

1.2.3. Thu trứng và ấp trứng ba ba:

* Cách thu và lựa chọn trứng ấp:

+ Thu trứng:

Trong mùa ba ba sinh sản, hàng ngày cần kiểm tra khu vực ba ba đẻ, tìm dấu

vết ổ đẻ để thu trứng. Ba ba thường đẻ vào ban đêm, việc thu trứng tiến hành vào buổi

sáng hôm sau.

Khi bới ổ thu trứng, cần phải nhẹ nhàng tránh làm dập vỡ trứng. Nhặt từng quả,

xếp trứng vào chậu rồi chuyển vào nơi ấp.

+ Chọn trứng đã thụ tinh và trứng tốt để ấp:

64

Trứng đã thụ tinh có màu sáng và có vòng trắng (túi hơi) ở trên, màu phớt hồng

ở dưới.

Trứng không thụ tinh, vòng trắng không rõ, vỏ trứng màu không bình thường.

Trứng tốt là loại trứng to. Trứng của ba ba mẹ cỡ 1,0- 1,5 kg/ con, thường có

đường kính 21- 23 mm, khối lượng 5- 7 g.

Trứng xấu thường nhỏ, không tròn. Trứng của ba ba mẹ cỡ 0,5- 0,7 kg/ con,

thường có đường kính 17- 19mm, khối lượng 3- 4g. Nếu đem ấp, tỷ lệ nở thường thấp,

ba ba con nở ra bé và nuôi chậm lớn.

* Phương pháp ấp trứng ba ba:

+ Dụng cụ ấp:

Ấp bằng khay nhôm, hoặc khay nhựa: kích thước khay lớn hay nhỏ tuỳ thuộc

lượng trứng cho ấp nhiều hay ít. Số lượng trứng ấp một khay từ vài chục đến khoảng

200 trứng.

Ấp bằng chậu nhôm: thường dùng 2 loại là chậu lớn có đường kính 70 - 80cm,

chậu nhỏ đường kính 30 - 40cm. Đáy chậu đục nhiều lỗ thủng để có thể róc nước

được. Một chậu nhôm lớn có thể ấp từ 250 - 300 trứng ba ba.

Ấp bằng bể: diện tích - 1,0m², cao 15 - 20cm, trong bể chứa lớp cát ẩm dày 10-

15cm để vùi trứng ấp. Đáy bể có lỗ thoát nước để tránh đọng nước trong bể ấp. Mỗi bể

có thể ấp được hàng nghìn trứng ba ba.

+ Phương pháp tiến hành:

Dùng cát để ấp trứng ba ba là phổ biến nhất. Khi ấp, đổ lớp cát mịn, ẩm và tơi

xốp dày khoảng 10- 15cm vào dụng cụ ấp.

Xếp trứng vào mặt phẳng lớp cát, mỗi quả cách nhau 2cm. Cứ mỗi lớp trứng,

phủ một lớp cát dày 3- 5cm.

Chú ý: Khi xếp trứng phải xếp đầu có túi hơi hướng lên trên. Không được lắc

hoặc đảo trứng trong quá trình ấp.

Trứng đẻ cùng ngày hoặc cách nhau vài ngày, có thể ấp cùng một lần, trong

cùng một dụng cụ ấp.

Khay, chậu, bể ấp trứng phải có mái che. Nhiệt độ và độ ẩm trong thời gian ấp

trứng phải ổn định. Trong thời gian ấp trứng, nếu thấy cát khô phải phun nước để giữ

độ ẩm.

Trứng ấp ở nhiệt độ 30- 32^oC sau 40- 45 ngày sẽ nở. Nếu nhiệt độ ấp 24- 34^oC

thì sau 55- 60 ngày trứng mới nở. Không được để nhiệt độ xuống dưới 20^oC hoặc cao

trên 30^oC trong thời gian ấp trứng.

Theo dõi nếu thấy trứng sắp nở, phải để một khay với một lớp nước mỏng vào

giữa dụng cụ ấp để ba ba con mới nở có thể tự bò vào. Có thể nhặt trứng vào khay

hoặc chậu nước, sau đó cho nước chảy từ từ để kích thích ba ba nở nhanh và đồng loạt.

Nếu trứng tốt cho ấp đúng kỹ thuật, tỷ lệ trứng nở có thể đạt 90 -100%.

Trong quá trình ấp, phải có biện pháp ngăn chặn một số động vật địch hại như:

rắn, chuột, kiến... có thể ăn trứng và ba ba con.

- Vận chuyển trứng ba ba:

65

Áp dụng biện pháp vận chuyển trứng ba ba mới đẻ hoặc trứng ba ba đang ấp dở

về ấp ở cơ sở nuôi ba ba thịt, sẽ giảm được chi phí về con giống, kỹ thuật vận chuyển

trứng lại đơn giản hơn vận chuyển ba ba giống. Tỷ lệ của trứng sau khi vận chuyển có

thể đạt 90 -100%.

Cách xếp trứng để vận chuyển, giống như cách xếp trứng khi ấp trứng qui định

ở trên.

1.2.4. Ương nuôi ba ba giống

* Ương ba ba giai đoạn 15 ngày tuổi:

- Có thể tiến hành ương ba ba trong bể nhỏ hoặc trong chậu với diện tích 1-

4m², mực nước trong thiết bị ương 20 - 25cm. Nước ương yêu cầu trong sạch, thả bèo

vào 1 góc của thiết bị ương (trong quá trình sinh trưởng ba ba con ưu sống bám trên

các thân bèo).

- Thiết bị ương được đặt ở nơi thoáng mát không có ánh sáng chiếu trực tiếp,

mỗi ngày thay nước cho ba ba 2 lần.

- Mật độ thả 30 - 60con/m²

- Cho ăn: mỗi ngày cho ba ba con ăn 3 lần (sáng, trưa, chiều), thức ăn là lòng

đỏ trứng gà hòa nước té, các loại động vật phù du, giun đỏ, artemia, cá bột hoặc tôm

tép xay nhuyễn.

* Ương ba ba giai đoạn 15 ngày tuổi đến 6 tháng tuổi:

- Dụng cụ ương: trong ao hoặc trong bể có kích thước 10 - 100m², mực nước

0,8 - 1m, đáy đổ cát dày 10 - 20cm, mặt ao thẻ bèo kín 1/3 diện tích.

- Mật độ thả: 20 - 30con/m².

- Cho ăn: giun, giòi, nhộng tằm, cá, thịt động vật băm nhỏ. Thức ăn được cho

cố định vào giàn cho ăn đặt cách mặt nước 10 - 20cm (tập tính sống của ba ba trong

giai đoạn này là sống nổi ưu bám bèo). Thời gian cho ăn 2 lần/ngày vào buổi sáng và

chiều.

- Thay nước: 2 lần/tuần, luôn giữ nước sạch cho ao ương ba ba.

- Kết quả ương: sau 6 tháng nuôi ba ba có thể đạt kích cỡ 30- 60g/ con

* Ương ba ba giống cỡ 100g:

- Chọn ao nuôi có diện tích rộng, mực nước sâu 1 - 1,2m.

- Mật độ thả 10 - 15con/m², cách thức cho ăn và chăm sóc như ở giai đoạn đầu,

thức ăn được thả vào giàn cho ăn ở sát đáy ao, cũng có thể tập cho ba ba ăn ở trên bờ.

Thức ăn ở gian đoạn này là các loại tôm cá tạp xay, ốc, hến băm nhỏ...

Bảng 17.05.01: Các giai đoạn ương nuôi ba ba giống

Yếu tố kỹ thuật

Mức và yêu cầu đạt được

Giai đoạn II

Giai đoạn I

Giai đoạn III

1. Cỡ giống ương (g/con) Cỡ 4 -7 khi mới nở Cỡ 15 -25 ương Cỡ 50 -80 ương thành

ương thành cỡ 15 -25 thành cỡ 50 -80 cỡ 100 -150

25 -30 50 -60 60 -90

2. Thời gian ương (ngày)

3. Diện tích (m²)

66

-Bể ương

-Ao ương

4.Độ sâu ao, bể (m)

1 -10

10 -30

30 - 50

60 -100

0,8 -1,2

0,2 -0,4

0,4 -0,8

5. Tạo chỗ nghỉ cho ba Thả bèo phủ 2/3 diện Rải lớp cát mịn dày Rải lớp cát mịn dày 8 -

ba

tích mặt nước

5 -7 cm ở đáy bể

10 cm ở đáy bể

6. Mật độ ương (con/m²)

- Trung bình

- Cao nhất

30 -40

50 -60

15 - 20

25 -30

7 - 10

10 - 15

7. Thức ăn

-Thức ăn tươi

- Trùng chỉ, giun quế, - Giun, nhộng, cá, - TA như giai đoạn II;

thịt cá nạc

-Chưa dùng

tép... băm nhỏ

- ít dùng

2 -3

cỡ TA lớn hơn.

- ít dùng

1 -2

-Thức ăn công nghiệp

8. Số lần cho ăn 1 ngày

9. Lượng thức ăn tươi (%

TL thân/ ngày)

3 -5

12 -15

8 -12

6 -8

10. Tỷ lệ sống (%)

90 -100

* Thu hoạch ba ba giống:

- Dùng rổ, vợt để vớt ba ba dưới 1 tháng tuổi.

- Tháo cạn nước ao hoặc bể, dùng tay mò bắt từng con đối với ba ba từ 2 tháng

tuổi trở lên. Khi bắt ba ba, cần phải thao tác nhẹ nhàng, tránh làm ba ba bị tổn thương.

1.3. Nuôi ba ba thương phẩm

1.3.1. Xây dựng và chuẩn bị ao nuôi: tương tự với nuôi ba ba bố mẹ

1.3.2. Chọn và thả ba ba giống

* Chọn mua ba ba giống

- Thời điểm mua: nên mua giống vào thời điểm cuối xuân, đầu hạ vì thời điểm

này giá ba ba giống tương đối hạ.

- Khi mua ba ba giống nên chú ý tới nguồn gốc con giống, nếu là giống thu gom

từ tự nhiên không mua những con bị cắn câu, hoặc đánh bắt bằng điện (tỷ lệ hao hụt

cao và chậm lớn). Nên mua ở những hộ gia đình chuyên sản xuất giống ba ba để ương

nuôi (theo kinh nghiệm những người nuôi thì ba ba gai lớn nhanh hơn ba ba trơn; tránh

mua nhầm phải nẹp suối vì nuôi không lớn).

- Kích cỡ giống: 0,1 - 0,2kg/con, với cỡ giống này ba ba lớn nhanh và ít hao

hụt. Trường hợp mua giống cỡ nhỏ (20 - 50g/con) nên thả nuôi tiếp thành cỡ ba ba

0,1kg rồi mới thả nuôi thịt.

- Cách chọn ba ba giống: màu sắc đẹp, mình dầy, cỡ đồng đều không xây xát,

không có dấu hiệu bệnh tật. Khi thả xuống ba ba bò nhanh, cổ rụt hết vào mai, khi bị

lật ngửa sẽ tự lật sấp xuống và bò tìm chỗ trốn. Chỉ nên thả cùng một cỡ giống ba ba.

- Vận chuyển giống: rải một lớp bèo tây xuống dưới thiết bị vận chuyển, sau đó

xếp ba ba giống lên trên sau đó lại phủ một lớp bèo tây để giữ ẩm và tránh để ba ba

cắn nhau

* Mật độ nuôi

67

- Điều kiện bình thường cỡ ba ba giống 0,1- 0,2kg/con, thả với mật độ 10- 15

con/m²

- Cỡ ba ba giống trên 0,2kg/con, thả với mật độ 5- 7 con/m²

- Với những hộ nuôi ít vốn hoặc chưa có điều kiện con giống có thể thả với mật

độ 1- 2con/m², sau đó trong quá trình nuôi tăng dần mật độ.

1.3.3. Chăm sóc, quản lý

* Cho ăn:

- Loại thức ăn: chủ yếu có nguồn gốc từ động vật như tôm, cá tạm, ốc, hến,

cũng có thể nuôi giun làm thức ăn cho ba ba. Ngoài ra cũng có thể dùng các loại phế

phẩm lò mổ, xác động vật chết làm thức ăn cho ba ba.

- Thức ăn nhân công: có thể tập cho ba ba thói quen sử dụng thức ăn nhân công

chế biến với các nguyên liệu như: tôm cá tạp, bột cá, phế phẩm từ các xưởng chế biến

thủy sản, bột cám gạo, cám ngô, vitamin, khoáng… cách thức chế biến thức ăn: dùng

tôm cá tạp phối trộn với khoảng 10 - 15% bột cám ngô, gạo, ngoài ra bổ sung 1%

vitamin và khoáng vào thức ăn.

- Phương pháp cho ăn: ngày cho ăn 1- 2 lần vào buổi sáng sớm và chiều tối,

lượng thức ăn 3- 6% trọng lượng thân. Chú ý theo dõi sức ăn của ba ba để điều chỉnh

lượng thức ăn cho phù hợp.

Khi cho ăn, thức ăn được rải vào sàn cho ăn treo cách mặt nước khoảng 20-

25cm. Cũng có thể chọn một góc sạch rải cát làm chỗ cho ba ba ăn. Ngoài ra có thể tập

cho ba ba thói quen sử dụng thức ăn trên cạn.

Bảng 17.05.02: Lượng thức ăn phụ thuộc vào nhiệt độ nước

Nhiệt độ (⁰C) Lượng thức ăn (% TL thân)

30

10

7 – 8

4 – 5

25 – 29

20 – 25

<20

Ba ba ăn rất ít

Ba ba ngừng ăn

<15

- Hệ số thức ăn: 16 - 18, tốc độ tăng trưởng của ba ba ở các tỉnh phía Bắc tập

trung vào thời điểm từ tháng 4 - 11 dương lịch, vì vậy phải cung cấp đủ lượng thức ăn

cho ba ba.

- Tạo nguồn thức ăn tự nhiên trong ao nuôi ba ba bằng cách thả nuôi ốc vặn

trong ao nuôi ba ba.

* Chăm sóc:

- Quản lý không cho ba ba vượt thoát ra khỏi ao, nhất là vào mùa vụ sinh sản và

những thời điểm yếu tố môi trường thay đổi

- Chú ý trông coi ba ba tránh mất trộm trong quá trình nuôi

- Thay nước cho ao nuôi định kì 5 ngày/lần, mỗi lần thay 25 - 30% lượng nước

trong ao. Khi thay nước nhớ để dòng chảy nhẹ và ngập trong nước tránh làm ba ba sợ

hãi bỏ ăn

68

- Hạn chế đi lại làm việc trong khu vực nuôi ba ba

* Phòng trị bệnh cho ba ba: tương tự trong nuôi ba ba bố mẹ

1.3.4. Thu hoạch và vận chuyển

- Thời điểm thu hoạch: nên chú ý vào nhu cầu thực tế của thị trường, và tính

toán lợi ích của người nuôi.

- Trọng lượng ba ba thu hoạch: 0,6 - 1kg/con

- Mùa vụ thu hoạch: tháng 11đến tháng 1 năm sau

- Phương pháp thu hoạch: thường tiến hành thu bằng tay sau khi tháo cạn nước.

Chú ý không nên thu tỉa quá nhiều lần trong chu kì nuôi để tránh ảnh hưởng đến những

con ba ba khác còn lại trong ao.

- Vận chuyển: Với quãng đường ngắn có thể cho ba ba vào bao tải thưa, chở

bằng xe đạp, xé máy. Nếu vận chuyển quãng đường dài dùng sọt, thùng gỗ thoáng có

lót bèo giữ ẩm để vận chuyển (thùng chia làm nhiều ô, mỗi ô chỉ chứa một con, tránh

để ba ba cắn nhau trong quá trình vận chuyển)

2. Sản xuất giống và nuôi lươn thương phẩm

2.1. Đặc điểm sinh học

2.1.1. Phân bố

Lươn là một loài cá hình rắn, sống trong nước ngọt, gặp ở Ấn Độ, quần đảo Mã

Lai, Đông Dương, nam Trung Quốc và Nhật Bản... miền Bắc Việt Nam có một loài

lươn duy nhất là Fluta albus (Zview). (Nhân dân ta thường phân biệt 2 loài: lươn mận

và lươn vàng. Lươn mận to con, mình có lấm chấm hoa, thường sống ở hồ, ao sâu.

Lươn vàng nhỏ con, thân màu vàng sẫm, thường sống ở chỗ nông hơn lươn mận).

Lươn có thân hình thon, dài hình ống, da trơn, xương sọ rắn... nên dễ chui rúc

trong bùn... thậm chí ở cả những nơi nước bùn thối bẩn, hầu như thiếu ôxy, chúng vẫn

sinh sống được.

2.1.2. Tập tính ăn

Lươn nhỏ ăn phù du động vật trong nước. Mắt lươn bé, kém phát triển, ít có tác

dụng. Thuỳ khứu giác phát triển mạnh, khiến lươn đánh hơi tìm mồi trong bùn, nước

được dễ dàng. Lươn bắt mồi bằng hai cách: bắt mồi thụ động, lươn nhô đầu lên miệng

hang, chờ mồi sa vào miệng rồi đớp lấy. Bắt mồi chủ động: lươn rúc vào bùn tìm bắt

động vật nhỏ: giun nước, ấu trùng côn trùng, tôm, tép, cá con, ốc, hến, cua ...

Lươn còn ăn các chất hữu cơ trong bùn, phân chuồng, các phế thải lò mổ, thức

ăn thừa của người, xác các động vật chết: gà, lợn, chó, chuột, tôm, cá thối ... Ngoài ra,

còn tìm thấy trong ruột của lươn có một số chất lạ như: mùn, đất sét, lá lúa, mảnh rạ...

Lươn là loài ăn tạp, thiên về động vật có chất tanh là chủ yếu, còn thực vật

chúng ăn rất ít và không lựa chọn khắt khe như một số động vật khác.

Cường độ bắt mồi của lươn mạnh nhất vào tháng 5 - 7, vào mùa sinh sản lươn

gần như ngừng ăn hoàn toàn. Vào mùa sinh sản một số lươn chưa thành thục vẫn tiến

hành bắt mồi

2.1.3. Tập tính sinh sống

69

Lươn là loài động vật biến nhiệt, thân nhiệt thay đổi theo nhiệt độ môi trường

xung quanh. Giới hạn nhiệt độ của lươn 15 – 30^oC, thích hợp nhất 24 – 28^oC. Dưới

10^oC lươn chui rúi xuống đáy bùn sống nhờ vào nguồn dinh dưỡng dự trữ, khi nhiệt độ

trên 32^oC lươn giảm ăn.

Do đời sống chui rúc ở bùn, giúp cho lươn chống chịu với môi trường bất lợi.

Dù khó khăn tới đâu, nếu đất còn giữ độ ẩm thì lươn vẫn sống (lươn thở nhờ khoang

họng miệng và ruột). Ban ngày lươn ẩn nấp trong hang, thỉnh thoảng nhô đầu lên để

thở, lươn hoạt động mạnh vào ban đêm. Tuỳ theo chất đất, hang lươn có thể sâu tới

1m. Nếu bùn nhão, thì lươn chui rúc tự do, không đào hang. Hang lươn có 3 ngách:

- Một ngách phụ thường thẳng với góc bờ ruộng hoặc ao để không khí vào hang

cho lươn thở. Ngách này thường có sẵn trong tự nhiên, thông qua các vết nứt của bờ.

- Ngách thứ 2 nằm dưới bùn và thông lên ngách trên. Đây là ngách chính của tổ

đẻ.

- Ngách thứ 3 là ngách từ trên bờ vòng xuống tạo ra chữ U. Ngoài ra, tổ đẻ của

lươn có thể có thêm một ngách phụ thông ra bờ ruộng.

Nếu trong ao nuôi lươn có hang hốc, dòng chảy vào thì toàn bộ lươn sẽ bỏ đi,

đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây thất bại của nghề nuôi lươn. Vì vậy

một trong những vấn đề quan trong khi nuôi lươn là đề phòng lươn bỏ đi.

2.1.4. Sinh trưởng

Nhìn chung, từ khi nở đến khi lớn trong vòng một năm, lươn nặng 200g. Lươn

ở miền Bắc lớn tối đa nặng khoảng 500g (loại này thường ở ao hồ sâu ít người đánh

bắt). Lươn ở miền Nam có cỡ lớn hơn, trọng lượng tối đa đạt 1.050 g/con. Lươn béo

nhất vào tháng 8 - 10. Tháng 2 - 4 mùa sinh sản, lươn ít ra khỏi hang nên gầy. Khi đủ

thức ăn thì lươn béo múp, ngắn con. Thiếu thức ăn, môi trường sống không tốt, lươn

chỉ dài ra mà không lớn. Trung bình chiều dài của lươn 1 tuổi cộng là 24,59 cm; 2 tuổi

cộng là 38,95 cm và 3 tuổi cộng là 55,05 cm. Thời gian hình thành vòng tuổi của lươn

vào sau mùa đẻ (cuối mùa xuân). Lươn lúc đầu, luôn luôn là lươn cái. Sau khi đẻ lươn

cái biến dần thành lươn đực. Càng về sau đuôi lươn càng dài ra. Vì vậy, lươn đực đuôi

dài hơn lươn cái.

Qua giải phẫu, ta thấy năm đầu: tỷ lệ lươn cái là chủ yếu. Tới năm thứ hai lươn

đực, cái xấp xỉ nhau. Tới năm thứ ba lươn đực chiếm đa số. Căn cứ vào số liệu thống

kê:

- Cỡ lươn có chiều dài 26cm, đều là lươn cái.

- Cỡ lươn có chiều dài trên 26 cm đến 54 cm, có thể là cái, đực hoặc là lưỡng

tính.

- Cỡ lươn có chiều dài trên 54 cm đều là lươn đực.

2.1.5. Sinh sản

Lươn thuộc loài có hiện tượng lưỡng tính. Sự chuyển đổi giới tính của từng cá

thể (lươn cái sau khi đẻ, biến thành lươn đực) tới nay vẫn chưa có lời giải thích tin cậy.

Theo Liêm (1963) qua nhiều thí nghiệm ông cho rằng: "Do ảnh hưởng của thời kỳ

thiếu thức ăn của lươn sau mùa sinh sản. Khi xem xét số lươn có độ dài từ 36 -37cm ta

thấy có một số lươn ở thời kỳ lưỡng tính: trong tuyến sinh dục của chúng có cả tuyến

tinh sào (ở con đực) và trứng (ở con cái) xen lẫn nhau. Càng về sau, trứng càng tiêu

70

giảm và tinh sào càng lớn hơn. Tới một giai đoạn nào đó, chúng biến hoàn toàn thành

lươn đực.

Mùa hoa gạo là mùa lươn ở phía Bắc đẻ (tháng 2 - 5 âm lịch). Ở phía Nam lươn

đẻ muộn hơn (từ tháng 4 - 5). Tuy nhiên, đến tháng 8 - 9 và cả tháng 11 rải rác vẫn bắt

gặp lươn cái mang trứng. Lươn đẻ 1 lần trong năm. Lươn 1 tuổi cộng (200 g/ con) có

khoảng vài trăm trứng. Lươn 2 - 3 tuổi (400 - 500 g/con) số trứng nhiều hơn (khoảng

500 trứng). Trứng lươn tròn màu trắng hoặc vàng, to hơn trứng cá chép một chút và

thuộc loại trứng rời.

Lươn thường tìm những bờ ruộng, bờ ao, ven các mương, máng có đất sét pha

thịt làm nơi đẻ. Đôi khi chúng chọn mô đất cao nhô lên giữa ruộng để sinh sản. Trước

mùa đẻ, lươn đực có nhiệm vụ làm tổ. Nó dùng đuôi để khoét hang cao hơn mặt nước

khoảng 5 - 10 cm, toàn bộ khu vực tổ thường có 3 ngăn, (như mô tả ở phần 1.4). Trước

lúc lươn cái bắt đầu đẻ, lươn đực chui vào phun đầy bọt vào tổ đẻ. Sau đó, đến lượt

lươn cái vào và đẻ trứng lên đám bọt đó. Lúc đầu đám bọt có màu trắng. Khi trứng sắp

nở đám bọt đó ngả thành màu vàng. Người bắt lươn thường xem đám bọt trào ra ở các

lỗ ven bờ là một biểu hiện của tổ lươn.

Giống như nhiều loài động vật khác, vào mùa đẻ lươn rất dữ. Khi có vật lạ thò

vào ổ đẻ, nó cắn ngay. Thậm chí mới đẻ mà nghe thấy tiếng động mạnh là nó nuốt cả

trứng của nó vào ổ bụng. Lươn đẻ rộ vào lúc nhiệt độ 25 – 26^oC, nhất là sau những

trận mưa rào. Nó đẻ vào lúc sáng sớm. Lúc này, lươn đực làm nhiệm vụ canh gác cho

tổ đẻ. Chúng gác gần 1 tháng trời, tới khi con lươn con nở và bơi ra ngoài hang, lươn

đực mới đi nơi khác.

Lươn mới nở có một bọc noãn hoàng lớn ở bụng. Đó là nguồn thức ăn nuôi

dưỡng chúng trong những ngày đầu. Tám ngày sau, chúng phát triển hoàn toàn: vây

ngực tiêu biến dần, để cuối cùng chỉ là một điểm chấm, bọc noãn hoàng bé đi và thu

hẹp lại thành một dải nhỏ nằm dưới bụng lươn. Khoảng 2 - 3 ngày tiếp theo, noãn

hoàng tiêu biến hết. Trên thân lươn xuất hiện nhiều sắc tố đen. Lúc này lươn bơi khoẻ

hơn, thân dài dáng dấp của một chú lươn thực thụ. Toàn bộ quá trình đào hang, chuẩn

bị tổ đẻ (7 - 8 ngày), ấp trứng (7 - 10 ngày), trứng nở và biến thái thành lươn con

(khoảng 10 ngày) ... hết gần một tháng. Khi đã rời khỏi hang ra ngoài, lươn con tự đi

kiếm ăn được.

2.2. Nuôi lươn thương phẩm

2.2.1. Giới thiệu chung

Lươn tên khoa học là Fluta albus (Zview), thuộc họ Flutidae, thịt lươn ngon, bổ

và được coi là món ăn cao cấp: cháo lươn, miến lươn, chả lươn, lươn sào, om, rim ...

lượng đạm trong thịt lươn có tới 18,37%. Trong y học người ta nói thịt lươn bổ máu,

có tác dụng an thần (chữa bệnh khó ngủ). Máu lươn có thể chữa được bệnh cảm cúm.

Các nhà sinh học còn coi lươn là đối tượng nghiên cứu thú vị, vì ở nó có quá trình biến

cơ thể cái thành cơ thể đực, một hiện tượng hiếm có.

Lươn cũng như loài cá khác, trước khai thác tự nhiên, sau dựa vào kinh nghiệm

của những người đi bắt lươn, lưu giữ chúng trong những bể hẹp, cho ăn vỗ béo chúng

trước khi đem bán... Từ đó, nhân dân lao động đã sáng tạo ra nghề nuôi lươn.

Hiện nay, trong phong trào làm kinh tế VAC nghề nuôi lươn gia đình đang

được chú ý. Nghiên cứu lươn để khai thác chúng ngoài thiên nhiên một cách hợp lý,

71

cũng như đóng góp thêm cơ sở khoa học cho nghề nuôi lươn trong gia đình, là một

việc làm cần được quan tâm khuyến khích.

2.2.2. Điều kiện nuôi lươn

- Gần nguồn nước, có thể lấy nước và thoát nước chủ động.

- Nơi đất thấp, có độ ẩm cao, không bị ngập lụt, nắng hạn.

- ít bị ánh nắng chiếu trực tiếp, có bóng râm mát.

- Gần chuồng trâu, bò, lợn, hố phân, hố rác ...

2.2.3. Kỹ thuật nuôi lươn

* Địa điểm nuôi lươn

Có hai cách: lợi dụng ao, bể cũ hoặc xây bể mới.

Sử dụng bể cũ, ao, ruộng sẵn để nuôi lươn:

- Loại bể nổi: là bể cạn, trước kia dùng chứa nước, nay không dùng hoặc bị hư

hỏng...thì sửa lại để nuôi lươn. Đục một lỗ thoát nước ở sát đáy. Cách miệng bể 30 cm

đục lỗ thứ hai (có lưới sắt mắt nhỏ chắn lại). Trong bể có đổ đất bùn, đất sét và nước.

- Loại bể chìm: thường là những bể sẵn có, như bể tôi vôi, bể phân...nếu dùng

thì phải dọn kỹ và phải để một thời gian cho hết mùi vôi rồi hãy nuôi. Phải đục lỗ tháo

nước, đổ đất, nước... giống như loại bể trên.

- Ao nuôi: các loại ao tù, cớm không bị khô cạn, không bị ngập lụt, nhưng

không nuôi được cá thì sửa lại để nuôi lươn và thả bèo. Bờ ao cần được dọn bằng

phẳng, gần như thẳng đứng. Xung quanh ao là đất cao hoặc bờ to chắc. Mức nước sâu

0,5 - 0,6 m. Một góc ao, đổ một lớp đất bùn sét cao cách mặt nước 0,30 m. Mức nước

trong ao luôn thấp hơn mặt bờ ao tối thiểu là 0,8 m.

- Nuôi ở ruộng. Ruộng nuôi lươn cần có địa thế sau: xung quanh ruộng đều là

đất trồng màu cao. Ruộng không có nguồn nước hoặc nhiều mương rãnh thông đi các

nơi. Ruộng nhiều bùn sâu, cớm rợp, xung quanh có luỹ tre hoặc bờ cao bao bọc.

Ruộng gần nhà hoặc ngay trong vườn để dễ quản lý. Ruộng không bị nắng hạn, ngập

lụt.

Xây chỗ nuôi mới:

- Xây bể nửa nổi, nửa chìm: Xây bể to, nhỏ tuỳ theo điều kiện thực tế,diện tích

khoảng 10 - 20 m². Nên xây ô để khi thu hoạch lươn thuận lợi. Trong bể cũng có bùn,

sét và nước. Có lỗ thoát nước và đường dẫn nước vào ...

- Xây bể nuôi đơn giản: tương tự như tận dụng bể cũ.

- Bể nuôi bằng đất sét: đáy bể đổ một lớp gạch, ngói vụn dày 15 cm nện kỹ.

Cách làm như bể nuôi đơn giản.

* Cách nuôi

Lươn đực - cái rất khó phân biệt. Trong thực tế nuôi lươn, không cần phân biệt

đực cái. Sau khi thả nuôi lươn vẫn sinh đẻ nhiều lươn con.

Thời gian thả:

72

- Nuôi lươn thịt: thả giống từ tháng 4 - 5 trở đi. Có thể thả 2 loại: lươn to

100g/con và lươn nhỏ bằng xe điếu. Tháng 6 - 7 thu hoạch loại lươn to, còn loại nhỏ

thu vào cuối năm.

- Nuôi lươn đẻ: thả giống từ tháng 12 âm lịch, cỡ lươn từ 200g/con trở lên

(chiều dài từ 50 - 60 cm). Từ tháng 12 đến tháng 2 cho lươn ăn nhiều giun. Vỗ béo

lươn để đủ sức phát dục (từ tháng 2 trở đi lươn bắt đầu sinh sản).

Chọn lươn giống:

- Lươn khai thác tự nhiên: Vào tháng 4 - 10 dùng ống, trúm, lỗng bẫy để bắt

lươn ở ruộng lúa, mương rãnh… lươn bắt bằng phương pháp này không bị thương,

khỏe mạnh, tỷ lệ sống cao.

- Mua lươn ở chợ: Chọn lươn khỏe mạnh không bị thương, không có lưỡi câu vì

những lươn này dễ bệnh, không ăn và có thể chết khi thả.

- Chọn lươn qua hình thái ngoài

+ Loại 1: thân có màu vàng, chấm đen lớn, loại này nuôi nhanh lớn

+ Loại 2: thân có màu vàng xanh, loại này sinh trưởng trung bình

+ Loại 3: thân màu xám tro, chậm lớn

Mật độ thả:

Tuỳ thuộc vào nguồn thức ăn, cỡ lươn, điều kiện nơi nuôi mà mật độ thả có

khác nhau. Với cỡ lươn bằng xe điếu nếu:

- Bể lớn, bùn sâu, nguồn nước thay đổi dễ dàng... thả 60 - 80 con/ m².

- Bể nhỏ, bùn nông, nguồn nước khó thay... thả 40 con/ m².

- Ao hồ thả 30 con/m²; Ruộng thả 5 con/ m².

Cho lươn ăn:

- Lươn đi ăn vào ban đêm, thường cho lươn ăn vào khoảng 18 - 19 giờ hàng

ngày, trước khi cho ăn loại bỏ thức ăn thừa tránh gây ô nhiễm.

- Thức ăn là xác bã thực vật, cần thái nhỏ, ốc cũng phải đập dập rải đều cho

lươn ăn.

- Lượng thức ăn trung bình: 5- 7% trọng lượng thân/ngày. Tránh cho lươn ăn

thừa làm lươn bội thực và chết.

Chú ý: Trong giai đoạn lươn giống lên thuần hóa không để lươn ăn một loại thức ăn về

sau lươn sẽ kén ăn. Cách thức thuần hóa: những ngày đầu khi mới thả không cho lươn

ăn, sau đó cho lươn ăn từ từ từng loại thức ăn khác nhau để tạo tính ăn hỗn hợp cho

lươn.

- Gây thức ăn cho lươn

+ Gây giun có 2 cách:

Thứ nhất, gây tại bể nuôi lươn nửa nổi, nửa chìm: trên mặt lớp đất sét đổ một

lớp đát mùn dày 15 cm, rộng 50 cm (xung quanh là thành bể). Dùng rạ mục độn vào

giữa. Không để nước trong bể ngập đến lớp đất mùn, giun sẽ chết. Đất mùn cần chọn

nơi có nhiều phân giun, gạt lớp đất có phân giun ở trên, lấy lớp đất ở dưới để đổ vào

73

bể. Sau đó, bắt giun to thả vào cho chúng sinh đẻ. Thỉnh thoảng tưới nước vo gạo lên

mùn.

Thứ hai, gây giun ở hố riêng: hố đào ở trong vườn hoặc gần nơi rửa bát, vo gạo,

rộng hẹp tuỳ ý, sâu độ khoảng 0,3 m. Nện đất xung quanh thành và đáy hố. Bắt giun

thả vào thỉnh thoảng tưới nước vo gạo lên trên. Không cho nước tràn vào ngập hố.

Giun ưa đất chua (pH = 6 - 6,5). Khoảng 1 - 2 tháng cho thêm mùn, hữu cơ, phân

chuồng và lá xanh vào hố làm thức ăn cho giun.

+ Bắt ốc bươu, tôm tép ... thả vào bể nuôi lươn. ốc mẹ sinh ra ốc con, lươn ăn

ốc con.

Quản lý

- Thực hiện thay nước định kỳ: Đối với bể nhỏ, sau 6 - 7 ngày, thay nước một

lần. Bể lớn: sau 15 ngày, thay 1/ 3 nước.

Đảm bảo môi trường nước trong sạch trong quá trình nuôi: Vào mùa nóng nên

tăng cường thay nước để ổn định nhiệt độ, vào những ngày mưa phải tháo nước kịp

thời tránh làm lươn bỏ trốn khỏi bể nuôi.

-Thay bùn: bể nhỏ: 6 tháng thay một lần; bể lớn: 12 tháng thay 1 lần. Thay bùn

vào tháng 6 và tháng 12. Thời gian từ tháng 2 - 5 chỉ thay nước, mà không thay bùn

(mùa sinh sản của lươn).

- Đề phòng địch hại: Người nuôi lươn cần đề phòng các loại ếch, nhái nhảy vào

hố ăn hại trứng và lươn con. Không nên nuôi ếch, cua, cá chuối, trê, rô... trong bể

lươn.

- Làm giàn che mát, hạn chế ánh sáng ở bể nuôi lươn, lươn là loài ưa chui rúc vì

vậy trong quá trình nuôi cần hạn chế ánh sáng trực tiếp, vì vậy cần trồng các gian cây

trên bể nuôi hoặc có biện pháp che chắn để hạn chế ánh sáng.

- Lươn trú đông: Khi nhiệt độ môi trường nước giảm xuống cỡ 10 - 12^oC lươn

ngừng ăn và rúc xuống bùn ngủ đông. Lúc này nên tiến hành bắt lươn đạt kích cỡ

thương phẩm, đối với lươn qua đông tiến hành tháo cạn nước ao (để mức nước sâm

sấp), dùng cỏ khô, rơm phủ lên toàn bộ mặt ao để giữ ấm cho lươn. Với những nơi

nhiệt độ môi trường cao có thể tiến hành tăng mực nước để ổn định nhiệt độ cho lươn

trú đông.

Một số bệnh thường gặp:

- Bệnh số nóng:

+ Biểu hiện: Lươn xáo động nhiều trong bể, quấn vào nhau và tiết dịch nhày,

đầu lươn sưng phù, bệnh có thể gây chết hàng loạt. Bệnh thường gặp khi nuôi với mật

độ quá cao

+ Điều trị: Giảm ngay mật độ nuôi, thay nước, thả vài con cá trê để ăn thức ăn

thừa và khuấy động tránh lươn quấn vào nhau. Khi bệnh phát triển dùng sulfat đồng

0,07ppm phun trực tiếp vào bể nuôi.

- Bệnh lở loét:

+ Biểu hiện: trên mình lươn xuất hiện nhiều vết tròn hay bầu dục. Da bị lở loét

(còn gọi bệnh đóng dấu), bệnh nặng đuôi bị rụng, bơi lội khó khăn. Bệnh thường xuất

74

hiện vào mùa hè tháng 5 - 9. Nguyên nhân là do ký sinh trùng, vi khuẩn bám trên các

vết trầy xước gây ra.

+ Điều trị: Trước khi nuôi cần sát trùng cho bể bằng vôi, vào mùa lươn hay mắc

bệnh phun Steptomicine trực tiếp vào bể với liều lượng 250.000UI/m³.

Cứ 50kg lươn dùng 0,5g Sunphamit trộn vào thức ăn cho lươn ăn mỗi ngày 1

lần, mỗi đợt điều trị 5 - 7ngày. Dùng thuốc tím bôi trực tiếp vào vết loét.

- Bệnh nấm thủy my:

+ Biểu hiện: Do nấm mốc kí sinh trên mình, trứng lươn tạo thành đám trắng

như bông, bệnh thường xuất hiện nhiều vào mùa xuân, thu.

+ Điều trị: Trước khi thả lươn dùng nước vôi vệ sinh bể, tắm cho lươn giống

bằng nước muối 3 - 5^o/_oo, trong 3 - 5phút.

- Bệnh đỉa bám

+ Biểu hiện: đỉa bám trên đầu lươn hút máu làm lươn bị suy yếu, tạo điều kiện

các sinh vật cơ hội như vi khuẩn, nấm mốc ký sinh gây bệnh.

+ Điều trị: Dùng Sulfat đồng nồng độ 2,5g/ 25 lít nước tắm cho lươn trong 5 -

10 phút.

* Thu hoạch: Thời gian tiến hành thu hoạch lươn thường là vào khoảng trung

tuần tháng 10 - 11 âm lịch, hoặc khi thấy nhiệt độ môi trường nước giảm xuống 10 -

15^oC, lươn ngừng ăn, ngừng sinh trưởng, lươn trong giai đoạn này ít hoạt động dễ

đánh bắt và dễ vận chuyển.

Phương pháp thu hoạch

- Bể nhỏ: dùng rổ thưa xúc.

- Bể to: dùng ống trúm để bắt lươn, câu, đánh lưới…

- Bể nuôi có hố thu hoạch: Bỏ lươn đói 2 ngày trước khi thu hoạch. Đến tối thứ

2, tháo 1/3 nước trong bể, dùng mồi giun cắt đoạn gói trong vải xô, bỏ vào hố thu

hoạch. Đổ nước vào hố, và mở nút lỗ tràn. Nước chảy vào bể lớn mang theo mùi tanh

của giun. Lươn sẽ tìm đến chui hết vào hố thu hoạch (tháo nút đáy của hố tràn, nước

chảy hết còn trơ lại lươn).

- Thời gian thu vào 7 giờ tối. Thu lươn to (200 g/con), lươn nhỏ để nuôi tiếp và

thả bù đủ số lượng đã bắt.

* Lịch nuôi lươn (âm lịch):

Bảng 17.05.03: lịch thời vụ nuôi lươn

Tháng

Mùa vụ

Thu hoạch

Việc làm

Thu lươn thịt, chọn lươn giống. Rửa bể,

thay bùn, xây chỗ nuôi mới.

11 -12

Thả lươn giống; nuôi vỗ béo lươn; gây thức

ăn nuôi lươn.

Để yên tĩnh; bịt chặt; không xáo trộn bùn;

không thu hoạch.

12 -1 -2 Lươn phát dục, chuẩn bị đẻ

2 - 3 - 4 Mùa lươn đẻ

Thu hoạch nuôi dưỡng lươn Cho lươn ăn nhiều lần; vỗ béo; thả bổ sung

con lươn. Thay bùn; san hoặc bán bớt lươn con;

5 -6 - 7

75

bắt lươn con ngoài tự nhiên.

Cho ăn nhiều, thu tỉa thả bù.

8 - 9 -10 Vỗ béo

Phương hướng nuôi lươn:

Kết quả nuôi lươn cho thấy: lươn sống dai, sức đề kháng cao, dễ nuôi, lớn

nhanh, ít tốn kém, không cần nhiều diện tích, có lãi nhanh. Chủ động giống dễ dàng, vì

lươn đẻ được trong bể nuôi. Nhân dân thích ăn lươn, cần có nhiều lươn để xuất khẩu.

Từ nông thôn đến thành thị, từ miền ngược đến miền xuôi, gia đình tập thể nào cũng

có thể nuôi lươn được. Tuỳ theo điều kiện từng nơi, chọn qui mô nuôi cho phù hợp.

Sau gặt chiêm, lươn con xuất hiện nhiều ở ruộng lúa, nên vận động nhân dân bắt lươn

con về nuôi.

* Nuôi tạm và vận chuyển lươn sống

Nuôi tạm:

Trong điều kiện nhiệt độ bình thường 23 – 30^oC có thể nuôi lươn tạm trong các

dụng cụ chứa nhỏ như chum, vại, xô… với tỷ lệ lươn và nước là 1/1. Trong quá trình

nuôi tạm cứ 2 - 3h khuấn đảo nước 1 lần, sau 6 - 8h thay nước một lần.

VD: một vật chứa được 100lít nước có thể nuôi tạm 35 - 40kg lươn và lượng tương tự

nước.

Trong bể ximăng diện tích < 20m², mực nước 0,8m có thể nuôi tạm lươn với

mật độ 20kg/m², mỗi ngày thay nước một lần. Trong bể thả một ít cá trê để chúng

khuấn động tránh lươn cuốn vào nhau.

Chú ý: Trong quá trình nuôi tạm cần đậy cẩn thận để lươn không bò trốn mất, thời

gian nuôi tạm không quá 2 ngày.

Vận chuyển:

- Vận chuyển khô:

Dụng cụ vận chuyển là thùng gỗ, thúng sơn, bao tải… đáy dụng cụ vận chuyển

lót cỏ, rong, bèo… để giữ ẩm cho lươn trong quá trình vận chuyển.

Trong quá trình vận chuyển cứ 3 - 4h tưới ẩm cho dụng cụ vận chuyển 1 lần.

Vận chuyển bằng phương pháp này áp dụng với quãng đường ngắn thời gian vận

chuyển không quá 2 ngày, tỷ lệ sống đạt 90%.

Chú ý: Không vận chuyển lươn quá dày để chúng đè lên nhau gây chết. Trong

quá trình vận chuyển luôn giữ da lươn ẩm, tránh ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp.

- Vận chuyển nước:

Dụng cụ vận chuyển là thùng nước, lồ, khoang thuyền đảm bảo chứa nước tốt.

Tỷ lệ lươn so với nước trong vận chuyển 1/1

Trong quá trình vận chuyển thường xuyên theo dõi họat động của lươn, tránh

lươn cuốn vào nhau gây chết, không thay nước trong khi vận chuyển. thời gian vận

chuyển 3 - 4 tuần, tỷ lệ sống đạt 90%.

- Vận chuyển bằng túi nylon có bơm ôxy:

76

Giáo trình mô đun Nuôi cá và đặc sản nước ngọt (Phần 2) - Nghề: Nuôi trồng thủy sản