Diễn trình tiếp biến văn hóa trên nghệ thuật tranh kính ở Việt Nam

34

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

Tạp chí Khoa học - Trường Đại học Mở Hà Nội 66 (4/2020) 34-43

DIỄN TRÌNH TIẾP BIẾN VĂN HÓA TRÊN NGHỆ THUẬT

TRANH KÍNH Ở VIỆT NAM

CULTURE PROCESS ON THE ART OF GLASS PAINTING IN VIETNAM

Nguyễn Thị Bích Liễu, Đỗ Thị Thanh Huyền^*

Ngày tòa soạn nhận được bài báo: 2/10/2019

Ngày nhận kết quả phản biện đánh giá: 3/04/2020

Ngày bài báo được duyệt đăng: 27/04/2020

Tóm tắt: Bài viết thông qua việc tìm hiểu, phân tích các thông tin, một số cơ sở lý luận

đã có, từ đó đưa ra một số nhận định nhằm mục đích nêu rõ quá trình tiếp biến văn hóa thể

hiện trên nghệ thuật tranh kính từ khi du nhập đến giai đoạn phát triển như ngày nay ở xã

hội Việt Nam. Lý thuyết về tiếp biến văn hóa là lý thuyết mang tính khoa học được hình thành

ở phương Tây, nhưng nó đã gắn với các lĩnh vực khác nhau trong xã hội cả phương Tây và

phương Đông, và ở lĩnh vực nào cũng có những vấn đề liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp,

trong lĩnh vực nghệ thuật cũng không nằm ngoài phạm vi đó. Lý thuyết tiếp biến văn hóa khi

soi chiếu trên nghệ thuật tranh kính ở Việt Nam để thấy bối cảnh lịch sử văn hóa là cơ sở cho

việc tìm hiểu sâu hơn các loại hình, chủ đề thể hiện trên tranh kính, nội dung, phương pháp

thể hiện tranh kính qua chiều dài thay đổi của văn hóa, của lịch sử.

Từ khóa: Tiếp biến văn hóa, nghệ thuật tranh kính, Việt Nam

Abstract: The essay through the study and analysis of the information, some theoretical

bases already exist, from which to make some comments aimed at stating the cultural

acculturation process reﬂected in the art of glass paintings. when being introduced to the

current stage of development in Vietnamese society. The theory of cultural acculturation is a

scientiﬁc theory formed in the West, but it has been associated with diﬀerent ﬁelds in society

both in the West and the East, and in every area there are problems. Topics that are directly

or indirectly involved in the arts are not out of scope. The theory of cultural continuity when

reﬂecting on the art of glass painting in Vietnam to see the context of cultural history is the

basis for further understanding the types and topics presented on glass paintings, content and

methods. France shows glass paintings through the changing length of culture and history.

Keywords: Cultural acculturation, art of glass painting, Vietnam

* Trường Đại học Mở Hà Nội

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

35

1. Đặt vấn đề

hai bên có quan hệ chặt chẽ với nhau. Tiếp

nhận văn hóa là hình thái của truyền bá văn

hóa, và để chỉ quá trình tiếp xúc này. Nói

cách chặt chẽ, tiếp nhận văn hóa bao gồm

việc biến đối về văn hóa giữa cả hai bên

trong khi tiếp xúc một thời gian dài. Tuy

nhiên, nghĩa thông thường của tiếp nhận

văn hóa chủ yếu dùng để chỉ những thay

đổi về văn hóa của những xã hội phương

Tây đã công nghiệp hóa. [10, tr.448]

Tiếp biến văn hóa không còn là vấn

đề mới, nó đã được các nhà khoa học trên

thế giới nghiên cứu một cách khoa học từ

đầu thế kỷ XX, những năm 1918. Thực tế,

thuật ngữ Tiếp biến văn hóa này được các

nhà dân tộc học phương Tây sử dụng đầu

tiên vào khoảng năm 1880. Tiếp biến văn

hóa là từ dùng để giải thích quá trình thay

đổi văn hóa và thay đổi tâm lý từ kết quả

của các cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hóa.

Quá trình gặp gỡ giữa các nền văn hóa đó

sẽ xuất hiện những ảnh hưởng của giao

lưu văn hóa, việc ảnh hưởng của giao lưu

văn hóa này diễn ra ở nhiều cấp độ bên

trong sự tương tác của cả hai nền văn hóa

giao lưu đó.

2.2. Tiếp biến văn hóa trên nghệ

thuật tranh kính ở Việt Nam

Việc nhận định tiếp biến văn hóa

trong nghiên cứu cụ thể của nghệ thuật

tranh kính ở Việt Nam với các nội dung

chi tiết sau:

Sự tiếp nhận, tiếp biến văn hóa ở

loại hình tranh kính nhà thờ

“Tiếp biến văn hóa là một quá trình

biến đổi kép về văn hóa và tâm lý xảy ra

do kết quả của sự tiếp xúc giữa hai hoặc

nhiều nhóm văn hóa và những cá nhân

thành viên của những nhóm văn hóa đó”.^†

Trên thế giới, tranh kính được hình

thành từ kính ghép màu, đây là loại hình

có từ rất sớm và là loại hình nghệ thuật

phổ biến ở các nước phương Tây. Hình

thức ban đầu của cửa sổ kính màu là

những tấm thủy tinh phẳng. Về sau, bằng

sự sáng tạo của những họa sĩ, nghệ sĩ, kính

ghép màu đã được sử dụng để tạo nên rất

nhiều sản phẩm nghệ thuật độc đáo, lạ mắt

và ấn tượng phục vụ cho con người. Kính

ghép màu đã tạo nên các tác phẩm trang

trí trên cửa sổ được xem là một loại hình

nghệ thuật, những cửa sổ kính màu trong

các công trình nhà thờ, công trình tôn giáo

vẫn tồn tại nguyên vẹn và uy nghi đến nay.

Nội dung mô tả trên các cửa sổ kính màu

có thể được kết hợp từ những câu chuyện

trong Kinh thánh, lịch sử hoặc văn học,

miêu tả các thiên thần, thần thánh. Tranh

2. Nội dung

2.1. Thuật ngữ tiếp biến văn hóa

Tiếp biến văn hóa có nhiều khái

niệm khác nhau, ở mỗi một lĩnh vực sẽ có

một cách hiểu, một khái niệm.

Theo tác giả Radugin trong cuốn Từ

điển Bách Khoa văn học đã nhận định rằng:

Tiếp nhận văn hóa là quá trình một

nhóm sắc tộc này tiếp nhận văn hóa một

nhóm sắc tộc khác tiến bộ hơn trong quá

trình giao lưu văn hóa giữa hai bên. Trong

Nhân loại học, ‘tiếp nhận văn hóa’có nghĩa

một nhóm sắc tộc này có ảnh hưởng đến

một sắc tộc khác về mặt văn hóa trong khi

† International Journal of intercultural relation, No 29 (2005)

36

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

kính màu là yếu tố không thể thiếu trong

kiến trúc của các nhà thờ Công giáo ở

phương Tây. Và tranh kính nhà thờ Công

giáo phương Tây này đã theo chân những

người truyền giáo để du nhập vào Việt

Nam và góp mặt trong các công trình kiến

trúc nhà thờ Công giáo ở Việt Nam.

Mẹ đang bế chúa Hài đồng...Với phương

Tây, có lẽ biểu tượng Đức Mẹ Đồng Trinh

là biểu tượng được tôn sùng nhất trong

chính thống giáo. Sự tôn sùng Đức Mẹ

của người phương Tây có lẽ cũng giống

như sự tôn sùng của người phương Đông

với biểu tượng Quan Thế Âm bồ tát. Các

vị đều là người biểu tượng được người đời

tôn sùng, kính bái. Khi các họa sĩ thể hiện

hình tượng hai biểu tượng này, họ đều cố

gắng thể hiện một sự hoàn mỹ nhất từ vóc

dáng, trang phục tới dung mạo, thần thái

để toát lên vẻ nhân từ, hiền hậu và tình yêu

bao la với giáo dân với dân chúng.

Việc truyền đạo vào Việt Nam có từ

sớm, nhưng việc truyền đạo này cũng trải

qua nhiều giai đoạn, nhiều khó khăn khác

nhau, và không phải lúc nào cũng thuận

lợi. Chính vì vậy, giai đoạn đầu các linh

mục người phương Tây chưa có đủ điều

kiện về mọi mặt để xây dựng công trình

nhà thờ có quy mô như ở các nước phương

Tây. Mãi đến thế kỷ thứ XIX, một số nhà

thờ có quy mô mới được xây dựng ở Việt

Nam, và đa phần đều do người Pháp xây

dựng. Thế kỷ thứ XIX, người Pháp cho

xây dựng nhiều nhà thờ nằm rải rác đất

nước và với mục đích hành lễ, truyền

đạo của người Pháp và những người theo

Pháp. Trong những công trình kiến trúc

nhà thờ đó, bắt đầu có sự xuất hiện của các

bức tranh cửa sổ kính màu. Nội dung của

các bức tranh đó vẫn được giữ nguyên về

các chủ đề liên quan đến Kinh thánh, đến

Đức Mẹ...Do được người Pháp xây dựng

tại Việt Nam, cho nên các bức tranh cửa

sổ kính màu ngoài các chủ đề về Chúa, về

Đức Mẹ, về thế giới rộng lớn cao cả của

Chúa, về các Thánh, còn có các bức tranh

về chủ đề những người có công với nước

Pháp, và về các Thánh tử vì đạo là người

Pháp hoặc người Việt Nam. Tranh kính

trong nhà thờ thế kỷ thứ XIX ở Việt Nam

thường có các đề tài như:

Đề tài về Chúa: Các bức tranh về

Chúa đều rất đẹp, được các nghệ nhân

dùng các thủ pháp về đường nét, màu sắc

để phản ánh rõ đặc điểm, tính cách của

Chúa. Tranh kính màu về Chúa được đánh

giá là loại tranh rất khó thực hiện. Bởi

ngoài sự đặc tả về mặt hình thức, ngoài

hình, vẻ đẹp bên ngoài, các nghệ nhân

còn phải bộc lộ được tâm thái sâu xa của

Chúa, bộc lộ được thần thái của Chúa, và

điểm nhấn chính là đôi mắt. Một đặc điểm

rất nổi bật, là trong tất cả các bức tranh,

Chúa luôn xuất hiện với vẻ ngoài gầy gò,

râu tóc dài. Hình tượng về Chúa với tín

ngưỡng Kito giáo là hình tượng của Đấng

tối cao, xuất hiện để cứu rỗi các linh hồn,

cứu rỗi nhân loại. Sự tôn sùng hình tượng

Chúa của người phương Tây có lẽ cũng

giống như sự tôn sùng của người Á Đông

với Đức Phật. Họ đều là những Đấng tối

cao, là người cứu nhân độ thế, cứu rỗi

nhân loại khỏi áp bức, lầm than, để đưa

con người đến sự thánh thiện.

Đề tài về Đức Mẹ Đồng Trinh:

Ở phương Tây, tranh kính về Đức Mẹ

thường có các nội dung như: Chân dung

Đức Mẹ, Tranh toàn thân Đức Mẹ, Đức

Đề tài về chân dung các Thánh:

Đề tài về chân dung các Thánh này gồm

có các vị Thánh môn đệ của Chúa, Thánh

truyền tin, các Thánh tử vì đạo. Đề tài về

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

37

chân dung các vị Thánh này cũng có sự

tương tự như chân dung về Chúa, là một

đề tài cũng khá phức tạp bởi ngoài việc

diễn tả về hính thức các vị Thánh, các

nghệ nhân còn phải miêu tả nội tâm của

nhân vật. Các vị Thánh có trong tranh

kính nhà thờ đều là những người phương

Tây có công hoặc tử vì đạo. Nhưng cũng

có một số nhà thờ có bức tranh về Thánh

được thể hiện theo tuýp người Á Đông, và

mang trang phục thuần dân bản địa như:

hai bức tranh thánh ở nhà thờ Cửa Bắc, Hà

Nội (xây dựng năm 1925).

gần gũi với người Việt hơn. Ta sẽ bắt gặp

bầu trời đêm qua rặng tre, mái chòi tranh.

Bên dưới bức tranh là hình ảnh con gà,

ao sen nở, gợi nhớ về hình ảnh nông thôn

Việt Nam. Hoa văn phía sau bức tranh họa

sĩ không sử dụng hoa văn của phương Tây

mà là hoa văn của người Việt. Giai đoạn

về sau, bối cảnh và con người trong tranh

kính nhà thờ đã một phần được Việt hóa.

[3, tr 256, 257].

Có thể nói, dù tranh kính dùng trong

nhà thờ tại Việt Nam, nhưng nội dung, đề

tài, chủ đề của các bức tranh kính nhà thờ

vẫn mang đúng theo nội dung, chủ đề của

tranh kính nhà thờ phương Tây. Đây là một

trong những yếu tố khẳng định về sự tiếp

nhận văn hóa phương Tây vào Việt Nam.

Sự tiếp nhận này trải qua nhiều quá trình

khác nhau, trong góc độ nào đó, một thời

điểm, sự tiếp nhận là sự tiếp biến văn hóa

khi du nhập vào Việt Nam. Qua sự tiếp

nhận văn hóa Công giáo của phương Tây,

ngoài việc gìn giữ những giá trị vốn có,

tranh kính nhà thờ đã có sự tiếp biến văn

hóa trong việc thể hiện trong bức tranh

kính Thánh Ane Lê Thị Thành này. Sự tiếp

biến văn hóa trong tranh kính nhà thờ thời

gian về sau còn được thể hiện rõ nét hơn.

Hình tượng nhân vật, bối cảnh trong tranh

đã gắn với người Việt, mang bối cảnh của

đất nước Việt Nam.

Đề tài về kể lại các điển tích có trong

Kinh thánh: Các bức tranh kính về đề tài

này phản ánh về những sự kiện trọng đại

có liên quan đến Chúa, và được xây dựng

dưới dạng tranh sinh hoạt, nhưng là sinh

hoạt đời thường của các vị Thánh, Chúa

trong Kinh thánh. Như câu chuyện từ khi

Chúa bị bắt đến khi Chúa bị đóng đinh câu

rút và hạ thánh thể xuống, hay những hoạt

cảnh Đức Mẹ và Chúa Hài đồng, Chúa

Giêsu chịu phép rửa ở sông Joocdan...ở

mỗi hoạt cảnh lại có bối cảnh khác nhau

về các mô típ trang trí, về cỏ cây hoa lá...

Thời gian về sau, Công giáo ngày

càng phát triển, các công trình nhà thờ

được xây dựng nhiều hơn, rải rác khắp đất

nước Việt Nam, tranh kính màu trong các

nhà thờ dần dần có sự Việt hóa hơn. Lúc

này, tranh kính đã do các họa sĩ, nghệ nhân

người Việt sáng tác. Phong cách tạo hình

trên tranh kính màu nhà thờ của các họa sĩ

Việt Nam ngày càng được thể hiện rõ nét

hơn. Chủ đề, nội dung vẫn về Chúa, Đức

Mẹ, về các vị Thánh, nhưng trong các bức

tranh kính bối cảnh đã có sự Việt hóa. Như

tranh kính ở nhà thờ Đa Minh, Huyện Sĩ,

hình tượng Đức Mẹ, hình tượng Chúa Hài

đồng, Thánh Giêsu được miêu tả đã có sự

Sự tiếp nhận, tiếp biến văn hóa ở

loại hình tranh gương cung đình Huế

Tranh gương là loại tranh được các

nghệ nhân, các họa sĩ dùng chất liệu vẽ

là từ bột màu pha với keo, hoặc với sơn,

hoặc xà cừ vẽ hay khảm vào mặt sau của

gương, sau đó lật lại để nhìn mặt trước trở

thành tranh gương. Đây là cách vẽ âm bản

để nhìn mặt trước của tranh thành dương

38

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

bản. Lối vẽ tranh này khá giống với một

số loại tranh đã có của Việt Nam.

nhân vẽ hoặc khảm tranh, sự chi li tỷ mỷ

của người làm khung, và sự xuất chúng

của người ngự chế. Nhưng với người nhà

nghiên cứu, bên cạnh giá trị thẩm mỹ, giá

trị nghệ thuật, ở mỗi tác phẩm tranh gương

lại mang trong mình những cứ liệu lịch sử

quan trọng. Ở các tác phẩm bích họa đề

vịnh 20 cảnh đẹp của xứ Huế, đó là những

nguồn tư liệu căn cứ quý giá trong việc

trùng tu phục dựng các di tích có trong thơ.

Theo nhà nghiên cứu Thái Văn

Kiểm, tác giả cuốn Cố đô Huế (cùng lời

truyền của một số người cao tuổi ở Huế)

đã nhận định rằng: Tranh gương cung

đình Nguyễn đa phần được các Vua triều

Nguyễn đặt hàng vẽ từ Trung Quốc, và vị

vua được cho rằng đã du nhập loại hình

tranh này nguyên là vua Thiệu Trị (1841

- 1847) - đời vua thứ 3 của triều đình nhà

Nguyễn nước Đại Nam.

Dù tác phẩm bích họa ngự chế hay

vịnh cảnh, vịnh màu đều mang phong cách

vẽ, cách sử dụng màu tương đối giống

nhau: “Hầu hết những tranh này thiên về

bảng màu lạnh, cảnh sắc và cả mái nhà

đều là màu xanh, mây trời cũng trắng

xanh, chỉ có cột nhà đỏ và viền nét vàng.

Tất cả được vẽ rất chi tiết, mảng màu vờn

chuyển sắc độ tinh tế, các nhân vật được

tỉa tót tỉ mỉ, bố cục dựa trên viễn cận xã hội

theo tâm lý ngược với chiều nhìn tự nhiên.

Họa gia tưởng tượng những cảnh trong

thơ của vua Thiệu Trị theo thiên nhiên xứ

lạnh mà họ đang sống và thể hiện theo

lối “công bút” rất cẩn thận. Những tranh

này vẽ trực tiếp lên mặt sau của kính, vẽ

và viết theo lối “bản âm” để khi nhìn mặt

trước trở thành bản dương, màu ngoài vẽ

trước, màu trong vẽ sau và cuối cùng mới

vẽ màu nền. Màu tốt bền, ngày nay vẫn giữ

nguyên” [7, tr 107 - 109]. Bố cục các tác

phẩm dựa trên cái nhìn xa trông rộng về

xã hội phong kiến, lối vẽ, lối trạm khắc tự

nhiên nhưng phóng khoáng, nhiều chi tiết

cầu kỳ, sinh động, và bắt mắt. Tất cả các

thiên nhiên tự nhiên hay nhân tạo trong

tranh đều được ôm trọn và được bảo vệ

dưới bầu trời có những đám mây uốn khúc

mạnh mẽ. Điều đó chứng tỏ sức mạnh và

sự ca tụng triều đình Nhà Nguyễn, ca tụng

sự trị vì, sự bao bọc ngự trị cao cả nhằm

Cũng theo các nhà nghiên cứu, tranh

gương xứ Huế có 3 nguồn xuất xứ ứng với

ba dòng tranh gương, đó là: Dòng tranh

gương minh họa 20 bài thơ ngự chế của

vua Thiệu Trị; Dòng tranh gương có chủ

đề, thể hiện các điển tích lịch sử; Và dòng

tranh gương tĩnh vật. Tuy ba dòng tranh

với ba chủ đề khác nhau, nhưng cách phối

màu trong tranh gương, kỹ thuật thể hiện

tranh về cơ bản đều mang nét giống nhau.

Dòng tranh gương với các bài thơ

ngự chế - tranh thi họa: Loại tranh gương

này được vua Thiệu Trị đặt hàng từ Trung

Quốc, để miêu tả lại các danh lam thắng

cảnh trong 20 bài thơ vịnh cảnh của nhà

vua. Từ năm 1844 đến năm 1845, vua Thiệu

trị đã ra lệnh cho Nội Các phải cố định hóa

chùm thơ của ông bằng nhiều hình thức:

In ấn thành sách có minh họa (bộ Ngự đề

Đồ Hội Thi tập), hoặc vẽ tranh treo tại các

cung điện. Đây cũng là dòng tranh gương

cao cấp nhất, chỉ được sử dụng trong chốn

cung đình triều Nhà Nguyễn.

Về giá trị lịch sử, trên phương diện

thưởng ngoạn, những bức bích họa trên

gương có thể đơn thuần nói lên cảnh đẹp

của thiên nhiên, phong cảnh non nước hữu

tình của xứ Huế, tài hoa của người nghệ

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

39

đem lại một cuộc sống tươi đẹp, ấm no

cho người dân Đại Nam của các vua chúa

Nhà Nguyễn thời bấy giờ.

Trung Quốc. Có thể tin chắc những tranh

kính này do người Việt chưa được trang

bị đầy đủ kiến thức nghề nghiệp, vẽ ra ở

cuối thế kỷ trước sang đầu thế kỷ này” [2,

tr 124, 125]. Bên cạnh đó là dòng ý kiến

trái chiều với Chu Quang Trứ. Có một

số nhà nghiên cứu ở Huế lại đưa ra nhận

định rằng chất lượng nghệ thuật của dòng

tranh này khá cao “Sự hiện diện của tranh

gương tĩnh vật thời Nguyễn được chứng tỏ

qua 10 bức tranh gương cỡ 50x60cm, treo

trên tường các cột ngoài của chính điện

lăng Đồng Khánh. Họa tiết gồm bình hoa

quả phẩm, lư trầm hay nghiên bút... đặt

trên những chiếc kỷ biến đổi nhiều dáng,

được viền bằng những đường hồi văn;

màu sắc phong phú, thường là màu nền

khói hương, hoặc xanh da trời, hoặc đen

huyền, trên đó nổi bật màu đỏ chu của lỷ,

màu xanh ngọc của bình hoa... làm cho

bức tranh tĩnh vật nào cũng lộng lẫy mà

có duyên thầm”[6, tr 167].

Dòng tranh gương có chủ đề: Dòng

tranh này thể hiện các tích truyện lịch sử,

các điển tích trong lịch sử Nho giáo như:

Chuyện Chiêu Nho giảng kinh; Dạ phân

giảng kinh; Nhậm dụng tam kiệt...[13]. Ở

dòng tranh này không cầu kỳ bằng dòng

tranh gương ngự chế, nhưng trong đó có

nhiều tác phẩm vẫn có độ tỉ mỉ, tỉa tót về

đường nét, về màu sắc khi thể hiện tranh.

Màu sắc chính của dòng tranh này thường

là màu đỏ, màu ấm.

Dòng tranh gương thứ ba: Là dòng

tranh gương tĩnh vật với hai chủ đề chính

là: tranh bát bửu cồ đồ và tranh về các loại

hoa quả. Các bức bích họa tĩnh vật được

triều Nguyễn treo tại lăng Minh Mạng và

lăng Đồng Khánh. Đây là dòng tranh do

người Việt sáng tác, chúng có niên đại vào

khoảng những năm cuối thế kỷ 19, đầu thế

kỷ 20. “Loại tranh kính thứ 3 có ba bức

ở điện Sùng Ân trong lăng Minh Mạng

và mười bức ở điện Ngưng Hy trong lăng

Đồng Khánh. Những tranh này nhỏ hơn

hai loại tranh trên một chút, được lồng

trong cái khung gỗ lòng máng trang trí

diềm lá sòi hay cuốn thư có hình rồng. Về

đề tài, tất cả đều thuộc loại tranh tĩnh vật

vẽ các lễ vật đặt trên “tam sơn” như một

bàn thờ (kiểu tranh Chủ dân gian Đông

Hồ)” [2, tr 124, 125].

Có thể nói, dù dòng tranh ngự chế

cao cấp hay dòng tranh tĩnh vật giản đơn,

thì các tác phẩm tranh gương xứ Huế vẫn

là những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, có

giá trị cao về mặt thẩm mỹ. Ở loại hình

tranh gương này, màu sắc trong tranh trở

thành ngôn ngữ độc quyền của mảng nghệ

thuật riêng biệt. Ngoài ra, các tác phẩm

tranh gương được lồng trong khung sơn

son thếp vàng chạm nổi những chi tiết hoa

trái trời mây. Có tác phẩm khi được thếp

vàng dùng vàng thật với một chất kết dính

đặc biệt, màu vàng của khung không bao

giờ phai màu, luôn giữ được sự óng ánh

lung linh quyền quý của chất liệu này. Mặc

dù trải qua đủ thăng trầm trong dòng chảy

lịch sử văn hóa, nhưng sự óng ánh tươi tắn

và rực rỡ của các tác phẩm tranh gương

sơn son thếp vàng vẫn luôn như mới, có

Dòng tranh gương tĩnh vật mang hai

luồng ý kiến trái chiều nhau. Nếu ông Chu

Quang Trứ cho rằng “Tranh kính loại 3

này có đề tài đơn giản, kỹ thuật vẽ còn

thô vụng, nghệ thuật hòa sắc còn tùy tiện,

mới chỉ ở bước thể nghiệm cho một loại

tranh bắt chước tự phát hàng nhập của

40

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

độ phát quang lan tỏa giữa các màu trong

tranh. Đồng thời qua các tác phẩm tranh

gương còn phản ánh được tình hình, diện

mạo của nền mỹ thuật triều Nguyễn và nói

nên nhận thức của một thời đại đã qua, là

lăng kính để thế hệ sau có thể nhìn lại và

học tập.

về kỹ thuật, chúng được vẽ bởi kỹ thuật

vẽ ngược, hình ảnh phía trước phải vẽ

trước, hình ảnh phía sau thì vẽ sau (từng

lớp từng lớp một), chính kỹ thuật này đòi

hỏi những người nghệ nhân, người thợ vẽ

tranh kiếng phải vô cùng khéo léo và tỉ

mỉ mới có thể tạo nên được những bức

tranh kiếng sinh động, nét vẽ dứt khoát,

sắc sảo, màu sắc phong phú và bắt mắt.

Tranh kiếng Nam Bộ thời bấy giờ vẽ về

các chủ đề như: Tranh thờ; Tranh trang trí

nhà cửa; Tranh chúc thọ; Tranh mừng tân

gia, khai trương...Đặc điểm nổi bật trong

quá trình phát triển của tranh kiếng là ở

mỗi giai đoạn phát triển, nó luôn tích hợp

những nội dung mới để phù hợp với tập

tục, văn hóa và lối sống của cộng đồng

dân cư, dân tộc và từ đó, mỗi dòng tranh

kiếng hình thành những sắc thái riêng biệt,

độc đáo.

Sự tiếp nhận, tiếp biến văn hóa ở

loại hình tranh kính (người Nam Bộ còn

gọi là tranh kiếng) thủ công ở Nam Bộ

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX,

một bộ phận người Quảng Đông (Trung

Quốc) di dân đến mảnh đất Nam Bộ, Việt

Nam để sinh sống và lập nghiệp. Khi di

dân sang Nam Bộ, họ đã mang theo nghề

làm kính. Ban đầu họ đã mở các cửa tiệm

buôn bán kiếng, với các loại kiếng tráng

thủy tinh làm gương soi, kiếng khuôn cửa

tủ, khung cửa chớp, ô cửa thoáng, và vẽ

tranh đơn gian trên kiếng. Theo thời gian,

cùng với sự phát triển của đời sống xã

hội, việc làm kiếng và vẽ tranh trên kiếng

ngày càng phát triển, sau đã ra đời dòng

tranh kiếng Nam Bộ. Tranh kiếng Nam Bộ

mang trong mình những nét đặc sắc riêng

với bốn dòng nổi tiếng, đó là: tranh kiếng

Chợ Lớn (Sài Gòn); tranh kiếng Lái Thêu

(huyện Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương),

dòng tranh kiếng Chợ Mới (An Giang), và

dòng tranh kiếng Khmer, Nam Bộ. Qua

quá trình phát triển, nghề tranh kiếng thủ

công đã nuôi sống người dân trong vùng

và đem lại cho họ cuộc sống ấm no và có

phần sung túc.

Dòng tranh kiếng Chợ Lớn, Sài Gòn

là dòng tranh kiếng thủ công ra đời sớm

nhất trong các dòng tranh kiếng thủ công

ở Nam Bộ. Tranh Chợ Lớn thường dùng

màu đỏ, dán giấy quỳ màu vàng, hoặc

giấy quỳ màu bạc, sau đó áp dụng kỹ thuật

tráng thủy tạo nên những đường nét hoặc

nền tranh ánh nên sắc sáng bạc, thêm phần

lung linh cho tranh. Dòng tranh Chợ Lớn

rất phong phú, đề tài đa dạng, kỹ thuật thể

hiện có sự cải tiến theo thời gian và thị

hiếu của người dân Nam Bộ.

Dòng tranh Lái Thiêu: có loại vẽ

nhiều màu, tiêu biểu như màu hồng vàng

nhẹ, màu xanh lông két, màu trắng, màu

vàng, xanh dương...nhưng cũng có loại

màu nền đen hoặc đỏ, đặc biệt các hoa

văn, hình họa đều dán ốc xà cừ để tạo nên

sắc trắng bạc phản quang. Sắc màu phản

quang truyền thống là lớp màu điệp trong

tranh mộc bản, kế đó là sản phẩm cẩn ốc

Nghề vẽ thủ công trên tranh kiếng

của Nam Bộ là nghề thủ công độc đáo,

đặc sắc, đặc sắc bởi cách vẽ, bởi chất

liệu của tranh. Tranh kiếng Nam Bộ là

loại hình tranh được vẽ thủ công từ phía

sau mặt kiếng, với đặc điểm khác biệt

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

41

xà cừ và hiện đại là tráng thủy và dán giấy

trang kim đa sắc, chủ yếu là vàng kim và

bạc. Tranh kiếng Lái Thiêu thường có hai

loại và tranh thờ tổ tiên và thanh thờ thần

phật. Có thể nói tranh kiếng thờ tổ tiên của

Lái Thiêu được cho là dòng tranh mở đầu

cho loại hình tranh thờ tổ tiên lừng danh

của vùng đất Nam Bộ, Việt Nam.

Khmer. Đây là điểm khác biệt của dòng

tranh kiếng Khmer với các dòng tranh

kiếng Nam Bộ khác. Các nghệ nhân người

Khmer với kỹ pháp điêu luyện đã tạo nên

những tác phẩm tranh kiếng đa dạng và

đặc sắc, không lẫn với bất kỳ dòng tranh

nào khác ở Nam Bộ, Việt Nam.

Mỗi dòng tranh kiếng thủ công ở

Nam Bộ với những đặc trưng riêng đã hình

thành nên một nền mỹ thuật mang sắc thái

riêng của mỗi cộng đồng dân cư, dân tộc,

góp phần làm phong phú cho bảng màu

đa dạng của văn hóa Nam Bộ nói riêng và

Việt Nam nói chung.

Dòng tranh Bà Vệ, thuộc xã Long

Điền B, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang,

dòng tranh này ra đời muộn hơn so với

những dòng tranh trước. Tranh kiếng Bà

Vệ phát triển mạnh từ những năm 1950,

người đầu tiên mang dòng tranh kiếng

về xứ này là ông Trần Vắn Tú. Ông học

nghề vẽ tranh kiếng theo phường tranh Lái

Thiêu, sau đó ông về xứ Bà Vệ để hành và

phát triển nghề tại đây. Tranh kiếng Bà Vệ

dù ra đời muộn hơn các dòng tranh kiếng

thủ công khác ở Nam Bộ, nhưng loại hình

tranh kiếng Bà Vệ rất phong phú và đặc

biệt, gồm: tranh kiếng thờ thần phật, tranh

kiếng tuồng tích, tranh kiếng trang trí.

Tranh kiếng Bà Vệ có chủ đề rất phong

phú, đa dạng, về nhiều loại hình khác nhau

để phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người

dân Nam Bộ. Nhưng tất cả các chủ đề

trong tranh đều ẩn chứa ngụ ý cầu mong

mọi sự bình an, cuộc sống yên bình, mọi

việc các tường như ý.

Dù loại hình tranh kính thủ công

ở Nam Bộ có xuất phát điểm từ những

người di dân Trung Hoa, nhưng quá trình

tiếp nhận, tiếp biến văn hóa trải dài theo

sự phát triển của xã hội, chiều dài của lịch

sử, khi du nhập vào Việt Nam, tranh kính

thủ công đã có sự thay đổi để phù hợp với

văn hóa, phong tục, tập quán của nước

Việt, người Việt. Sau quãng thời gian dài

phát triển, nghề thủ công độc đáo này đã

thay đổi và trở thành yếu tố nghệ thuật của

dân tộc. Trải qua bao đời, cùng với nền

văn hóa ở Việt Nam, loại hình tranh kính

thủ công này đã trở thành loại hình nghệ

thuật của người Việt, phục vụ nhu cầu của

người Việt. Và có thời gian nó còn là một

nghề mang lại cuộc sống ấm, lo đủ đầy

cho người dân Nam Bộ, Việt Nam.

Dòng tranh kiếng Khmer: dòng

tranh này chủ yếu ở vùng sinh sống của

người dân Khmer là Trà Vinh và Sóc

Trăng, trong đó tranh kiếng Khmer, Trà

Vinh ra đời vào khoảng những năm 1935,

1936, còn làng tranh kiếng Phú Tân (Sóc

Trăng) ra đời muộn hơn một chút và còn

tồn tại đến nay. Loại hình chính ở tranh

kiếng Khmer là tranh thờ ông bà, tổ tiên,

thần phật. Các nhân vật trong tranh được

mặc các tranh phục truyền thống của người

Sự tiếp biến văn hóa trên nghệ thuật

tranh kính ở Việt Nam từ sau năm 1975.

Sau năm 1975, đất nước thống nhất,

nền kinh tế bắt đầu có sự phục hồi, phát

triển, kéo theo sự phát triển của nhiều lĩnh

vực khác trong xã hội. Tranh kính ở Việt

Nam từ giai đoạn này đã có dấu hiệu phát

triển trở lại. Thời gian đầu, nhiều cơ sở,

42

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

“họa sĩ thể hiện các tác phẩm tranh kính

của các họa sĩ Châu Âu, nhưng theo thời

gian, phong cách tạo hình của các họa sĩ

càng thể hiện rõ nét hơn” [3, tr 356], nội

dung, chủ đề thể hiện trên các tác phẩm

tranh kính gắn với văn hóa, nhu cầu thẩm

mỹ của người Việt, dần dần hình thành

bản sắc riêng của các họa sĩ, của nghệ

thuật tranh kính ở Việt Nam. Các dòng

tranh kính ở Việt Nam đã mang đậm dấu

ấn văn hóa Việt, có độ tinh tế, tính nghệ

thuật cao, thể hiện các đề tài gần gũi với

đời sống người Việt Nam. Các họa sĩ,

nghệ nhân đã kế thừa tinh hoa của nghệ

thuật tranh kính trên thế giới, kết hợp với

văn hóa, thẩm mỹ của dân tộc để từ đó tạo

nên các sản phẩm tranh kính mang trong

mình âm hưởng của dân tộc trong các tác

phẩm tranh kính cho người Việt.

nhiều hình thức khác nhau của tranh kính,

như: Vách kính trang trí, tranh kính nghệ

thuật, sàn kính... Chủ đề và nội dung thể

hiện trên tranh cũng có sự sáng tạo hơn.

Rất nhiều chủ đề mới đã được các họa

sĩ, nghệ nhân đưa vào tranh kính để phục

vụ cho nhu cầu của người Việt. Tranh

kính Việt Nam từ đó không chỉ là những

nét chấm phá tạo điểm nhấn cho những

không gian của những công trình kiến

trúc, nội thất, mà nó còn đại diện cho sự

sáng tạo, sự tài hoa của những người họa

sĩ, nghệ nhân Việt. Các tác phẩm tranh

kính hiện nay đều được sáng tác, thể

hiện gắn liền với văn hóa, mỹ thuật của

người Việt, phục vụ cho nhu cầu thẩm mỹ

của người Việt hiện nay. Hình ảnh trong

tranh đều là những hình ảnh có gắn bó

mật thiết trong đời sống của người dân

Việt Nam. Những hình ảnh này đã được

nghệ nhân khéo léo biến nó trở thành

yếu tố chính trong tranh kính. Kết hợp

với những đường nét tạo hình, màu sắc

phong phú, nghệ nhân đã rất thành công

trong việc kết hợp yếu tố dân tộc với một

loại chất liệu tranh mới để tạo thành các

tác phẩm nghệ thuật phục vụ cho thị hiếu

của người Việt.

Từ sau những năm 90, của thế kỷ

XX, loại hình tranh kính có sự phát triển

mạnh, có nhiều doanh nghiệp, họa sĩ đã

tham gia sản xuất và sáng tác tranh kính

ở các hình thức, chủ đề, kỹ thuật thể hiện,

ứng dụng cho nhiều công trình kiến trúc,

nội thất lớn nhỏ khác nhau. Hình thức và

phương pháp thực hiện tranh kính cũng

đã có nhiều bước cải tiến, đổi mới được

áp dụng trên cơ sở khoa học kỹ thuật mới,

mang đến nhiều loại hình tranh kính khác

như hơn. Nếu trước năm 1975, ở Việt

Nam chỉ có tranh kính ghéo màu trong

nhà thờ, tranh gương Huế, tranh kính thủ

công ở Nam Bộ, thì sau năm 1975, kinh

tế có sự phục hồi và bắt đầu những bước

phát triển, đặc biệt là từ những năm 1990,

đã có nhiều loại hình của tranh kính được

người những họa sĩ, nghệ nhân khám

phá, áp dụng, như: Tranh kính điêu khắc,

tranh kính phun cát, tranh kính in... Bên

cạnh đó, các họa sĩ, nghệ nhân đã cải tiến

Trước sự phát triển của loại hình

nghệ thuật tranh kính này, hiện nay một

số cơ sở đào tạo ở Việt Nam cũng đã đưa

tranh kính vào chương trình giảng dạy

cho sinh viên thuộc ngành mỹ thuật, như

Trường Đại học Mỹ thuật thành phố Hồ

Chí Minh, Trường Đại học quốc tế Hồng

Bàng; Trường Đại học Văn Lang... Có

nhiều tác phẩm tranh kính đã được sinh

viên thể hiện thành công từ tâm tư, tình

cảm, thẩm mỹ của mình, đã ngày càng

mang đến bản sắc riêng của nghệ thuật

tranh kính ở Việt Nam.

Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion

43

[5]. Nguyễn Hồng (1959), Lịch sử truyền giáo

ở Việt Nam, Quyển I, (Các thừa sai dòng tên

1615 - 1665), Nxb Hiện tại, Tp Hồ Chí Minh.

3. Kết luận

Dù tranh kính không nằm trong hệ

thống mỹ thuật cổ của người Việt, loại hình

tranh này du nhập vào Việt Nam thông qua

sự giao thương, sự kết nối giữa người dân

Việt Nam và người dân các nước khác, sự

di dân của người nước khác, và được tiếp

thu, phát triển bởi sự tiếp biến văn hóa

trong thời gian dài của lịch sử. Trải qua sự

phát triển của xã hội, loại hình tranh kính

được đánh giá là loại hình nghệ thuật độc

đáo, có đóng góp cho nền mỹ thuật Việt

trong dòng chảy văn hóa của Việt Nam.

Mỗi một thời kỳ, mỗi một giai đoạn, tranh

kính ở Việt Nam cùng với nền văn hóa của

người Việt, đã có sự tiếp nhận, sự cộng

sinh, sau là sự Việt hóa, cuối cùng là sự

thuần Việt ở trong nghệ thuật tranh kính,

đáp ứng thị hiếu thẩm mỹ của người Việt.

[6]. Nguyễn Hữu Thông (chủ biên) (1992),

Mỹ thuật thời Nguyễn trên đất Huế, Nxb Hội

nhà văn, Huế.

[7]. Nguyễn Tiến Cảnh (1992), “Mỹ thuật

Huế”, Viện Mỹ Thuật - Trung tâm Bảo tồn Di

tích Cố đô Huế xuất bản, tr 107-109.

[8]. Nguyễn Thừa Hỷ (2014), “Tiếp biến

văn hóa Việt Nam dưới góc nhìn lý thuyết hệ

thống”, Tạp chí Khoa học và xã hội, Hà Nội,

số 9.

[9]. Nguyễn Thùy Dương (2018), Nghệ thuật

tranh kính trong nhà thờ Cửa Bắc, nhà thờ

Hàm Long, nhà thờ Lớn Hà Nội, Luận văn

thạc sĩ mỹ thuật, Trường đại học Mỹ thuật

Việt Nam.

Ngày nay, nghệ thuật tranh kính đã

và đang hiện hữu rất mạnh mẽ trong rất

nhiều các công trình kiến trúc, nội thất về

các loại công trình khác nhau như nhà ở,

nhà hàng, bảo tàng, khách sạn, công trình

công cộng...mang trong mình các sắc màu

văn hóa dân tộc, để phục vụ cho mọi nhu

cầu, đáp ứng thị hiếu thẩm mỹ ngày càng

cao của xã hội Việt Nam./.

[10]. Radugin, A.A, (Vũ Đình Phòng, dịch)

(2002), Từ điển bách khoa Văn hóa học, Viện

nghiên cứu Văn hóa - Nghệ thuật Hà Nội.

[11]. Thuận Hóa (2017), “Gian nan bảo tồn

tranh gương cung đình Huế”, Báo Phụ nữ -

Cơ quan ngôn luận của Hội Liên hiệp phụ nữ

Tp Hồ Chí Minh.

[12]. Tịnh Tâm (2017), “Tinh hoa nguồn cội:

Khám phá nghệ thuật tranh gương xứ Huế, di

sản quý giá thời Nguyễn”, Tạp chí DKN.TV.

Tài liệu tham khảo:

[1]. Chu Mạnh Cường (2017), “Đặc sắc tranh

kính”, Tạp chí Mỹ thuật Nhiếp ảnh, số 3 (57),

năm 2017.

[13]. Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế

(2001), Tổng quan về tranh gương cung đình

Huế.

[2]. Chu Quang Trứ (1995), Văn hóa, Mỹ

thuật Huế, Nxb Thuận Hóa, Huế.

[14]. Viện sử học Việt Nam (1998), Khâm

định Việt sử Thông giám cương mục.

[3]. Huỳnh Quang Cường (2015), “Mỹ thuật

ứng dụng trên con đường tìm về bản sắc Việt”,

Nxb Văn hóa văn nghệ, Tp Hồ Chí Minh.

Địa chỉ tác giả: Khoa Tạo dáng công nghiệp,

Trường Đại học Mở Hà Nội

[4]. Lê Thanh Bình (2012) (chủ biên), Giao

thao văn hóa và chính sách ngoại giao văn

hóa Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

Email: nguyenbichlieu@hou.edu.vn;

dothanhhuyen@hou.edu.vn