Báo cáo Các nhân tố vĩ mô quyết định lạm phát ở Việt Nam giai đoạn 2000-2010: Các bằng chứng và thảo luận
Các nhân tꢀ vĩ mô quyꢁt ñꢂnh lꢃm phát ꢄ Viꢅt Nam
giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢆng chꢇng và thꢈo luꢉn
Tác giꢀ: Nguyꢁn Thꢂ Thu Hꢃng
Nguyꢁn ðꢄc Thành
© 2010 Trung Tâm Nghiên cꢀu Kinh tꢁ và Chính sách VEPR
Trưꢂng ðꢃi hꢄc Kinh tꢁ, ðꢃi hꢄc Quꢅc gia Hà Nꢆi
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Lꢊi cꢈm ơn
Trưꢍc hꢁt chúng tôi xin cꢋm ơn TS. Alex Warren-Rodriguez, ngưꢂi ñã liên tꢎc hưꢍng dꢏn và
ꢐng hꢆ chúng tôi trong quá trình thꢑc hiꢉn báo cáo này. ðꢒng thꢂi chúng tôi cũng xin cꢋm ơn
UNDP Viꢉt Nam vì ñã cho chúng tôi cơ hꢆi ñꢓ thꢑc hiꢉn báo cáo này thông qua hꢔp ñꢒng tư
vꢕn giꢖ VEPR và UNDP Viꢉt Nam.
Chúng tôi cũng xin cꢋm ơn Nguyꢗn Ngꢄc Bình, Phꢃm Tuyꢁt Mai và các ñꢒng nghiꢉp ꢈ VEPR vì
ñã hꢘ trꢔ và giúp ñꢙ chúng tôi trong quá trình thꢑc hiꢉn báo cáo. Chúng tôi cũng ñꢚc biꢉt cꢋm
ơn TS. Vũ Phꢃm Hꢋi ðăng, TS. Phꢃm Thꢁ Anh và TS. Vũ Quꢅc Huy nhꢖng ngưꢂi ñã nhiꢉt tình
trao ñꢛi, giúp ñꢙ và ñóng góp ý nhꢖng phân tích sâu sꢜc và thꢝng thꢜn.
Báo cáo này thꢓ hiꢉn quan ñiꢓm cꢐa các tác giꢋ và không nhꢕt thiꢁt thꢓ hiꢉn quan ñiꢓm cꢐa
VEPR, cꢐa Liên Hꢔp Quꢅc hay UNDP.
Báo cáo vꢏn còn các sai sót và hꢃn chꢁ và chúng tôi mong muꢅn nhꢌn ñưꢔc các nhꢌn xét và
Tháng 12, 2010
i
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Mꢋc lꢋc
Tóm tꢌt báo cáo ........................................................................................................................1
Lꢊi giꢍi thiꢅu.............................................................................................................................4
Tꢎng quan kinh tꢁ Viꢅt Nam và nhꢏng biꢁn ñꢐng cꢑa lꢃm phát trong giai ñoꢃn 2000-20105
Tꢛng quan kinh tꢁ Viꢉt Nam........................................................................................................5
Nhꢖng biꢁn ñꢆng trong lꢃm phát cꢐa Viꢉt Nam trong mꢅi quan hꢉ vꢍi nhꢖng thay ñꢛi cơ bꢋn
trong môi trưꢂng và chính sách kinh tꢁ.....................................................................................12
Tꢎng quan các tài liꢅu vꢒ các nhân tꢀ vĩ mô quyꢁt ñꢂnh lꢃm phát ......................................18
Các nghiên cꢀu quꢅc tꢁ............................................................................................................18
Các nghiên cꢀu vꢞ lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam...................................................................................21
Phân tích các nhân tꢀ vĩ mô cơ bꢈn quyꢁt ñꢂnh lꢃm phát ꢄ Viꢅt Nam ................................24
Mô hình.....................................................................................................................................24
Sꢅ liꢉu.......................................................................................................................................27
Nhóm sꢅ liꢉu truyꢞn thꢅng .....................................................................................................27
Nhóm sꢅ liꢉu mꢈ rꢆng............................................................................................................28
Các kiꢓm ñꢇnh...........................................................................................................................29
Kiꢓm ñꢇnh nghiꢉm ñơn vꢇ .......................................................................................................29
Kiꢓm ñꢇnh tꢑ tương quan.......................................................................................................29
Kꢁt quꢋ mô hình VECM ............................................................................................................30
Mô hình cơ sꢈ........................................................................................................................30
Mô hình mꢈ rꢆng ...................................................................................................................31
Phân rã phương sai...............................................................................................................32
Hàm phꢋn ꢀng.......................................................................................................................32
Các thꢈo luꢉn chính sách và kꢁt luꢉn....................................................................................33
Các thꢋo luꢌn chính sách..........................................................................................................33
Kꢁt luꢌn ....................................................................................................................................35
Tài liꢅu tham khꢈo...................................................................................................................36
Phꢋ lꢋc.....................................................................................................................................39
Danh mꢋc hình
Hình 1. Tăng trưꢈng kinh tꢁ và lꢃm phát, 1995-2009..................................................................5
Hình 2. ðóng góp vào tꢅc ñꢆ tăng trưꢈng GDP theo ngành, 1996-2009.....................................6
Hình 3. Tꢠ trꢄng các ngành trên GDP theo giá cꢅ ñꢇnh, 2000-2009 ............................................7
Hình 4. Thu-chi và thâm hꢎt ngân sách, 2000-2009....................................................................9
Hình 5. Nꢔ công và nꢔ nưꢍc ngoài, 2002-2009..........................................................................9
Hình 6. Thâm hꢎt cán cân vãng lai và dꢑ trꢖ ngoꢃi hꢅi, 2000-2009..........................................11
Hình 7. Tꢠ giá thꢑc tꢁ và tꢠ giá danh nghĩa VND/USD, 2000-2009 (năm 2000 là năm gꢅc)......12
Hình 8. Tꢠ lꢉ lꢃm phát Viꢉt Nam và tꢠ giá hꢅi ñoái chính thꢀc VND/USD, 1992-2009...............13
Hình 9. Tꢠ lꢉ lꢃm phát Viꢉt Nam, tꢅc ñꢆ tăng cung tiꢞn và tín dꢎng, 1996-2009 .......................14
ii
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 10. Tꢠ lꢉ lꢃm phát cꢐa Viꢉt Nam và mꢆt sꢅ nưꢍc, 2000-2009 ..........................................15
Hình 11. Chꢟ sꢅ CPI lương thꢑc thꢑc phꢡm (CPI_food) và phi lương thꢑc thꢑc phꢡm
(CPI_nonfood) ꢈ Viꢉt Nam, 2000-2009,....................................................................................17
Hình 12. Lꢃm phát hàng năm (theo tháng), 2000-2010 (%) ......................................................18
Hình 13. Các kênh truyꢞn tꢋi ñꢁn lꢃm phát ...............................................................................27
Hình 1A. Sꢅ liꢉu dưꢍi dꢃng log, 2001-2010 ..............................................................................39
Hình 2A. Các hàm phꢋn ꢀng ....................................................................................................52
Danh mꢋc bꢈng
Bꢋng 1. Tăng trưꢈng giá trꢇ sꢋn xuꢕt công nghiꢉp theo thành phꢢn kinh tꢁ, 2005-2009.............7
Bꢋng 2. Diꢗn biꢁn tăng trưꢈng các thành phꢢn tꢛng cꢢu, 2005-2009 .........................................8
Bꢋng 3. Tꢠ trꢄng các thành phꢢn tꢛng cꢢu trong GDP, 2005-2009 .............................................8
Bꢋng 1A. Kiꢓm ñꢇnh nghiꢉm ñơn vꢇ ꢈ mꢀc giá trꢇ......................................................................41
Hình 2A. Kiꢓm ñꢇnh nghiꢉm ñơn vꢇ vꢍi phương sai bꢌc nhꢕt ....................................................42
Bꢋng 3A. Kiꢓm ñꢇnh tꢑ tương quan Johansen cho quan hꢉ PPP..............................................43
Bꢋng 4A. Kiꢓm ñꢇnh tꢑ tương quan Johansen cho quan hꢉ AD................................................44
Bꢋng 5A. Kiꢓm ñꢇnh tꢑ tương quan Johansen cho quan hꢉ AS ................................................45
Bꢋng 6A. Kꢁt quꢋ mô hình VECM cơ sꢈ...................................................................................46
Bꢋng 7A. Kꢁt quꢋ mô hình VECM mꢈ rꢆng...............................................................................48
Bꢋng 8A. Phân rã phương sai cꢐa CPI........................................Error! Bookmark not defined.
iii
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Các chꢏ viꢁt tꢌt
ADF
CPI
: Kiꢓm ñꢇnh ADF (Augmented Dickey-Fuller)
: Chꢟ sꢅ giá tiêu dùng (Consumer Price Index)
ER
: Tꢠ giá (Exchange Rate)
FDI
FII
: ðꢢu tư trꢑc tiꢁp nưꢍc ngoài (Foreign Direct Investment)
: ðꢢu tư gián tiꢁp nưꢍc ngoài (Foreign Indirect Investment)
: Tꢛng cꢎc thꢅng kê (General Statistics Office Of Vietnam)
: Thành phꢅ Hꢒ Chí Minh (Ho Chi Minh City)
: Thꢅng kê tài chính quꢅc tꢁ (International Financial Statistics)
: Viꢉn nghiên cꢀu gꢃo quꢅc tꢁ (International Rice Research Institute)
: Quꢣ tiꢞn tꢉ quꢅc tꢁ (International Monetary Fund)
: Cung tiꢞn mꢈ rꢆng (Broad Money)
GSO
HCMC
IFS
IRRS
IMF
M2
MoF
NKPC
PI
: Bꢆ Tài chính (Ministry of Finance)
: ðưꢂng Keynesian Phillips mꢍi (New-Keynesian Phillips Curve)
: Chꢟ sꢅ giá nhꢌp khꢡu (Import Price Index)
PPI
PPP
SBV
: Chꢟ sꢅ giá bán cꢐa ngưꢂi sꢋn xuꢕt (Producers’ Price Index)
: Ngang bꢊng sꢀc mua (Purchasing Power Parity)
: Ngân hàng Nhà nưꢍc Viꢉt Nam (State Bank of Vietnam)
Ngân hàng thương mꢃi quꢅc doanh (State-owned Commercial
Bank)
Chương trình phát triꢓn Liên Hꢔp Quꢅc (United Nations
Development Programme)
SOCB
UNDP
:
:
USD
VAR
VECM
VND
WB
: ðô la Mꢣ (United States dollar)
: Mô hình ưꢍc lưꢔng tꢑ hꢒi quy (Vector Autoregression)
: Mô hình ưꢍc lưꢔng VECM (Vector Error Correction Model)
: ðꢒng Viꢉt Nam (Vietnam dong)
: Ngân hàng thꢁ giꢍi (World Bank)
WTO
: Tꢛ chꢀc thương mꢃi quꢅc tꢁ (World Trade Organization)
iv
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Tóm tꢌt báo cáo
Do ꢛn ñꢇnh vĩ mô là mꢆt vꢕn ñꢞ quan trꢄng trong ñꢇnh hưꢍng chính sách cꢐa Viꢉt Nam trong
năm 2010, lꢃm phát trꢈ thành mꢆt trong bꢅn vꢕn ñꢞ nꢛi cꢆm nhꢕt liên quan ñꢁn ꢛn ñꢇnh vĩ mô
hiꢉn nay (cùng vꢍi quꢋn lý tꢠ giá, thâm hꢎt thương mꢃi và thâm hꢎt ngân sách). Trong hơn hai
thꢌp kꢠ qua, lꢃm phát và ñꢚc biꢉt là các nhân tꢅ quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát và nhꢖng biꢁn ñꢆng cꢐa
lꢃm phát là mꢆt trong nhꢖng chꢐ ñꢞ ñưꢔc thꢋo luꢌn nhiꢞu nhꢕt ꢈ Viꢉt Nam. Nguyên nhân cꢐa
ñiꢞu này rꢕt rõ ràng: Viꢉt Nam ñã trꢋi qua giai ñoꢃn siêu lꢃm phát trong nhꢖng năm 1980 và
ñꢢu nhꢖng năm 1990. Siêu lꢃm phát kéo dài là mꢆt trong nhꢖng lý do thúc ñꢡy các cꢋi cách
kinh tꢁ ꢈ Viꢉt Nam tꢤ cuꢅi nhꢖng năm 1980. Ngoꢃi trꢤ giai ñoꢃn 2000-2003 khi lꢃm phát thꢕp
và ꢛn ñꢇnh ꢈ mꢀc 5% trꢈ xuꢅng, tꢠ lꢉ lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam thưꢂng xuyên cao hơn, lꢃm phát
kéo dài lâu hơn và dao ñꢆng mꢃnh hơn so vꢍi lꢃm phát ꢈ các nưꢍc bꢃn hàng cꢐa Viꢉt Nam.
Hiꢓu rõ các nguyên nhân và hꢌu quꢋ cꢐa nhꢖng vꢕn ñꢞ này có ý nghĩa quan trꢄng ñꢅi vꢍi viꢉc
ñánh giá tác ñꢆng cꢐa các chính sách vĩ mô ñꢅi vꢍi nꢞn kinh tꢁ.
Nhꢖng sꢑ kiꢉn gꢢn ñây như viꢉc Viꢉt Nam gia nhꢌp WTO, luꢒng vꢅn nưꢍc ngoài tràn vào Viꢉt
Nam trong hai năm 2007-2008, các vꢕn ñꢞ cꢐa thꢇ trưꢂng ngoꢃi hꢅi Viꢉt Nam trong hai năm
2009 và 2010 và cuꢆc khꢐng hoꢋng kinh tꢁ thꢁ giꢍi cũng như nguy cơ lꢃm phát quay trꢈ lꢃi ñã
ñꢚt ra nhiꢞu thách thꢀc mꢍi cho viꢉc quꢋn lý kinh tꢁ vĩ mô và ñꢚc biꢉt trong viꢉc kiꢓm soát lꢃm
phát ꢈ Viꢉt Nam. Hàng loꢃt nhꢖng thay ñꢛi trong môi trưꢂng vĩ mô và chính sách kinh tꢁ trong
nhꢖng năm vꢤa qua ñã ñꢚt ra yêu cꢢn cꢢn có mꢆt cách tiꢁp cꢌn hê thꢅng và toàn diꢉn nhꢊm
xác ñꢇnh nhꢖng nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát trong bꢅi cꢋnh mꢍi cꢐa Viꢉt Nam.
Trong báo cáo này, chúng tôi sꢥ dꢎng phương pháp tiꢁp cꢌn dꢑa theo các bꢊng chꢀng nhꢊm
xác ñꢇnh và phân tích các nguyên nhân cơ bꢋn cꢐa lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam trong nhꢖng năm gꢢn
ñây. Nhꢖng nghiên cꢀu vꢞ lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam tꢌp trung chꢐ yꢁu vào các nhân tꢅ “cꢢu kéo”
cꢐa lꢃm phát và bꢦ qua các nhân tꢅ “chi phí ñꢡy”. Nhân tꢅ duy nhꢕt tꢤ phía cung ñưꢔc ñưa vào
các nghiên cꢀu này là giá quꢅc tꢁ (thưꢂng ñưꢔc coi là cú sꢅc cung tꢤ bên ngoài). ðꢒng thꢂi,
mꢆt nhân tꢅ quan trꢄng tꢤ phía cꢢu chưa ñưꢔc nghiên cꢀu (ñꢇnh lưꢔng) là vai trò cꢐa thâm hꢎt
ngân sách và nꢔ công ñꢁn lꢃm phát. Nghiên cꢀu này hi vꢄng sꢧ ñem ñꢁn cho nhꢖng thꢋo luꢌn
chính sách hiꢉn nay ꢈ Viꢉt Nam mꢆt nghiên cꢀu vĩ mô ñáng tin cꢌy vꢍi phương pháp mang
tính khoa hꢄc và dꢑa vào các bꢊng chꢀng thꢑc nghiꢉm vꢞ các nguyên nhân cꢐa lꢃm phát. Vì
kiꢓm soát lꢃm phát là mꢆt trong nhꢖng mꢅi quan tâm hàng ñꢢu trong chính sách kinh tꢁ vĩ mô
cꢐa năm nay và năm tꢍi, nghiên cꢀu hi vꢄng sꢧ làm rõ các vꢕn ñꢞ liên quan ñꢁn lꢃm phát và
ñóng góp vào quá trình xây dꢑng chính sách.
Chúng tôi bꢜt ñꢢu nghiên cꢀu này bꢊng cách khꢋo sát nhꢖng biꢁn ñꢆng cꢐa lꢃm phát ꢈ Viꢉt
Nam trong thꢌp kꢠ qua vꢍi mꢅi quan hꢉ chꢚt chꢧ ñꢁn mꢆt loꢃt nhꢖng thay ñꢛi trong môi trưꢂng
kinh tꢁ cũng như trong các chính sách kinh tꢁ vĩ mô. Nhꢖng quan sát chúng tôi có ñưꢔc tꢤ viꢉc
khꢋo sát này, kꢁt hꢔp vꢍi viꢉc khꢋo sát chi tiꢁt các nghiên cꢀu ñã có vꢞ các nhân tꢅ quyꢁt ñꢇnh
lꢃm phát ꢈ các nưꢍc ñang phát triꢓn nói chung và trưꢂng hꢔp Viꢉt Nam nói riêng giúp chúng
tôi xây dꢑng mꢆt mô hình thꢑc nghiꢉm nghiên cꢀu các nhto quyꢁt ñꢇnh sꢑ biꢁn ñꢆng cꢐa lꢃm
phát ꢈ Viꢉt Nam. Mô hình mà chúng tôi sꢥ dꢎng ñưa ra ba kênh truyꢞn tꢋi mà qua ñó mꢆt loꢃt
các biꢁn nꢆi sinh và ngoꢃi sinh có thꢓ ꢋnh hưꢈng ñꢁn mꢀc giá. Các kênh ñó là kênh ngang giá
sꢀc mua (PPP), kênh tꢛng cꢢu (AD) và kênh tꢛng cung (AS). Mô hình ñưꢔc xây dꢑng dꢑa trên
12 biꢁn vꢍi sꢅ liꢉu theo tháng cꢐa CPI, sꢋn lưꢔng công nghiꢉp, cung tiꢞn M2, tín dꢎng, lãi suꢕt,
tꢠ giá, chꢟ sꢅ giá bán cꢐa ngưꢂi sꢋn xuꢕt, thâm hꢎt ngân sách, giá trꢇ giao dꢇch trên thꢇ trưꢂng
chꢀng khoán, chꢟ sꢅ giá nhꢌp khꢡu, giá dꢢu và giá gꢃo quꢅc tꢁ cho giai ñoꢃn 2000-2010. Các
biꢁn này ñưꢔc ưꢍc lưꢔng dꢑa trên mô hình ñiꢞu chꢟnh sai sꢅ VECM (Vector Error
Correction Model)
Nhꢖng phát hiꢉn mang tính thꢑc nghiꢉm trong nghiên cꢀu giúp chúng ta có nhꢖng tꢢm nhìn
chính sách như sau.
1
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Thꢀ nhꢁt, nghiên cꢀu này chꢟ ra rꢊng công chúng có khuynh hưꢍng lưu giꢖ ꢕn tưꢔng vꢞ lꢃm
phát trong quá khꢀ, ñꢒng thꢂi có kỳ vꢄng nhꢃy cꢋm vꢞ làm phát trong tương lai. ðây là hai yꢁu
tꢅ ñꢒng thꢂi chi phꢅi mꢀc lꢃm phát hiꢉn tꢃi. ðiꢞu này hàm ý rꢊng uy tín hay ñꢆ tinh cꢌy cꢐa
chính phꢐ trong các chính sách liên quan ñꢁn lꢃm phát có vai trò to lꢍn trong viꢉc tác ñꢆng tꢍi
mꢀc lꢃm phát hiꢉn thꢂi.
Ký ꢀc hay ꢕn tưꢔng vꢞ mꢆt giai ñoꢃn lꢃm phát cao trong quá khꢀ thưꢂng chꢟ bꢜt ñꢢu mꢂ nhꢃt
dꢢn sau khoꢋng 6 tháng có lꢃm phát thꢕp liên tꢎc và ꢛn ñꢇnh. ðiꢞu này hàm ý rꢊng ñꢓ chꢅng
lꢃm phát, Chính phꢐ trưꢍc hꢁt phꢋi giꢖ ñưꢔc mꢀc lꢃm phát thꢕp ít nhꢕt trong vòng sáu tháng,
qua ñó dꢢn lꢕy lꢃi niꢞm tin cꢐa công chúng vꢞ mꢆt môi trưꢂng giá cꢋ ꢛn ñꢇnh hơn. ðiꢞu này
cũng ñꢒng nghĩa vꢍi ñiꢞu ñáng lưu ý là Chính phꢐ phꢋi kiên nhꢏn trong quá trình chꢅng lꢃm
phát. Sáu tháng có thꢓ ñưꢔc xem như giꢍi hꢃn thꢕp nhꢕt cho nꢘ lꢑc duy trì môi trưꢂng lꢃm
phát thꢕp cꢐa Chính phꢐ nhꢊm lꢕy lꢃi niꢞm tin cꢐa công chúng, ñꢓ công chúng cho rꢊng Chính
phꢐ ñang cam kꢁt chꢅng lꢃm phát mꢆt cách nghiêm túc, và do ñó là cam kꢁt xây dꢑng mꢆt môi
trưꢂng vĩ mô ꢛn ñꢇnh.
Kꢁt quꢋ ưꢍc lưꢔng cũng chꢟ ra rꢊng ña sꢅ các biꢁn vĩ mô (như tꢠ giá, tăng trưꢈng tín dꢎng và
tiꢞn tꢉ) ñꢞu phát huy ꢋnh hưꢈng lên chꢟ sꢅ giá tiêu dùng trưꢍc vài tháng so vꢍi ꢋnh hưꢈng lên
chꢟ sꢅ giá sꢋn xuꢕt. ðiꢞu này mꢆt lꢢn nꢖa hàm ý tꢢm quan trꢄng tương ñꢅi cꢐa kênh lan truyꢞn
lꢃm phát qua kỳ vꢄng so vꢍi kênh lan truyꢞn thꢑc (chuyꢓn hóa giá qua quá trình sꢋn xuꢕt thꢑc).
Sꢑ kꢁt hꢔp giꢖa ký ꢀc dai dꢝng vꢞ lꢃm phát trong quá khꢀ và sꢑ nhꢃy cꢋm vꢞ kỳ vꢄng lꢃm
phát trong tương lai trong viꢉc quyꢁt ñꢇnh mꢀc lꢃm phát ꢈ hiꢉn tꢃi giꢋi thích thꢑc tꢁ ꢈ Viꢉt Nam
là sꢧ rꢕt khó kiꢞm chꢁ lꢃm phát khi lꢃm phát ñã bꢜt ñꢢu cao, nhưng cũng rꢕt giꢖ lꢃm phát ꢛn
ñꢇnh khi lꢃm phát ñang ꢈ mꢀc thꢕp. Nói cách khác, lꢃm phát rꢕt nhꢃy cꢋm vꢍi các ñiꢞu kiꢉn
hiꢉn thꢂi, ñꢚc biꢉt nhꢖng ñiꢞu kiꢉn có khꢋ năng tác ñꢆng ñꢁn kỳ vꢄng cꢐa công chúng. Do ñó,
trꢃng thái lꢃm phát thꢕp thꢑc tꢁ là mꢆt cân bꢊng không bꢞn và rꢕt dꢗ bꢇ phá vꢙ, trong khi tình
trꢃng lꢃm phát cao có khuynh hưꢍng tꢑ tái tꢃo.
Thꢀ hai, khác vꢍi nhꢖng giꢋi thích thưꢂng xuyên cꢐa Chính phꢐ là lꢃm phát chꢐ yꢁu do các
yꢁu tꢅ bên ngoài như giá cꢋ thꢁ giꢍi (nhꢌp khꢡu lꢃm phát), nghiên cꢀu này chꢟ ra rꢊng lꢃm phát
ꢈ Viꢉt Nam có nguyên nhân chꢐ yꢁu tꢤ nꢆi ñꢇa. Các phát hiꢉn cho thꢕy mꢀc giá cꢋ thꢁ giꢍi có
khuynh hưꢍng gây ꢋnh hưꢈng lên mꢀc giá thꢕp hơn các nhân tꢅ khác trong nꢞn kinh tꢁ. Cꢢn
lưu ý rꢊng, giá thꢁ giꢍi thꢑc sꢑ có ꢋnh hưꢈng lên giá sꢋn xuꢕt. Nhưng theo kênh lan truyꢞn tꢤ
giá sꢋn xuꢕt ñꢁn giá tiêu dùng thì hiꢉu ꢀng gây lꢃm phát này phꢋi mꢕt vài tháng mꢍi phát huy
tác dꢎng.
Thꢀ ba, tꢅc ñꢆ ñiꢞu chꢟnh cꢐa thꢇ trưꢂng tiꢞn tꢉ và thꢇ trưꢂng ngoꢃi hꢅi khi có biꢁn ñꢆng là rꢕt
thꢕp và thꢌm chí gꢢn vꢍi không. ðiꢞu này cho thꢕy mꢆt khi các thꢇ trưꢂng này lꢉch khꢦi xu
hưꢍng dài hꢃn, nꢞn kinh tꢁ sꢧ mꢕt rꢕt nhiꢞu thꢂi gian ñꢓ cân bꢊng trꢈ lꢃi dù Chính phꢐ có nꢘ
lꢑc can thiꢉp vꢞ chính sách. ðiꢞu này có ý nghĩa quan trꢄng vꢞ chính sách kiꢓm soát lꢃm phát:
các giꢋi pháp nhꢊm ngăn ngꢤa vꢍi mꢎc tiêu lꢃm phát rõ ràng sꢧ có kꢁt quꢋ tꢅt hơn nhiꢞu so
vꢍi là cꢅ gꢜng xꢥ lý lꢃm phát khi nó ñã tăng lên. ðꢒng thꢂi, phꢋn ꢀng chính sách không phù
hꢔp sꢧ rꢕt khó ñiꢞu chꢟnh trꢈ lꢃi và lꢃm phát sꢧ kéo dài.
Mꢚt khác, tꢅc ñꢆ ñiꢞu chꢟnh tꢤ các biꢁn ñꢆng phía cung có tác ñꢆng lꢍn hơn (dù vꢏn nhꢦ) lên
lꢃm phát. Mꢚc dù cꢢn có nhꢖng kiꢓm ñꢇnh thꢑc nghiꢉm cꢎ thꢓ hơn vꢍi các sꢅ liꢉu như tiꢞn
lương và chi phí sꢋn xuꢕt, phát hiꢉn ban ñꢢu này cꢐa nghiên cꢀu cꢐa chúng tôi cho thꢕy rꢊng
viꢉc khuyꢁn khích tăng trưꢈng kinh tꢁ thông qua gia tăng năng suꢕt lao ñꢆng và tăng sꢋn
lưꢔng có tác ñꢆng tích cꢑc hơn trong viꢉc kiꢓm soát lꢃm phát trong dài hꢃn so vꢍi các biꢉn
pháp tiꢞn tꢉ và phi tiꢞn tꢉ.
Thꢀ tư, kꢁt quꢋ nghiên cꢀu cho thꢕy Chính phꢐ ñã thꢑc sꢑ có nhꢖng phꢋn ꢀng chꢅng lꢃm
phát thông qua các chính sách tiꢞn tꢉ và tài khóa, nhưng thưꢂng phꢋn ꢀng chꢌm hoꢚc thꢎ
ñꢆng trong ña sꢅ trưꢂng hꢔp. ðꢅi vꢍi chính sách tài khóa, có thꢓ dꢗ dàng hiꢓu ñưꢔc ñiꢞu này
2
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
vì ñꢓ thay ñꢛi mꢆt kꢁ hoꢃch tài khóa thưꢂng mꢕt nhiꢞu thꢂi gian tranh luꢌn, ñꢃt tꢍi sꢑ nhꢕt trí
rꢒi thꢑc hiꢉn triꢓn khai. Tuy nhiên, ñiꢞu ñáng lưu ý là chính sách tiꢞn tꢉ cũng tꢦ ra ñưꢔc thꢑc
thi khá chꢌm chꢗ kꢓ tꢤ khi nhꢖng tín hiꢉu ñꢢu tiên cꢐa lꢃm phát xuꢕt hiꢉn. ðiꢞu này có thꢓ
ñưꢔc giꢋi thích thông qua thꢑc tꢁ là ngay cꢋ viꢉc xác ñꢇnh và thꢤa nhꢌn lꢃm phát cũng luôn là
mꢆt vꢕn ñꢞ gây tranh cãi, và thưꢂng Chính phꢐ rꢕt miꢗn cưꢙng khi thꢤa nhꢌn thꢑc tꢁ là lꢃm
phát bꢜt ñꢢu xuꢕt hiꢉn. Thêm vào ñó, Chính phꢐ thưꢂng có khuynh hưꢍng ñꢛ lꢘi cho lꢃm phát
bꢜt nguꢒn tꢤ nhꢖng nguyên nhân “khác quan” hay tꢤ nhꢖng nguꢒn gꢅc “bên ngoài.” Do ñó,
thưꢂng mꢕt mꢆt thꢂi gian ñꢓ chuyꢓn hóa nhꢌn thꢀc lꢃm phát tꢤ công chúng thành nhꢌn thꢀc
cꢐa Chính phꢐ, và do ñó là nhꢖng phꢋn ꢀng chính sách tiꢞn tꢉ phù hꢔp. Ví dꢎ, như trong
nghiên cꢀu ñã chꢟ ra, trong ña sꢅ các trưꢂng hꢔp, lãi suꢕt thưꢂng ñưꢔc ñiꢞu chꢟnh tăng sau khi
xuꢕt hiꢉn các dꢕu hiꢉu trăng trong CPI khoꢋng 3 tháng. Và ngay cꢋ viꢉc tăng lãi suꢕt như vꢌy
chꢐ yꢁu nhꢊm làm cho phù hꢔp vꢍi mꢀc lꢃm phát mꢍi, hơn là sꢑ chꢐ ñꢆng thꢜt chꢚt tiꢞn tꢉ ñꢓ
chꢅng lꢃm phát.
Ngay cꢋ khi chính sách thꢜt chꢚt tiꢞn tꢉ ñưꢔc thꢑc hiꢉn, thì thưꢂng mꢕt khoꢋng 5 tháng nó mꢍi
phát huy tác dꢎng lên lꢃm phát. Như vꢌy, vào lúc ñó, lꢃm phát ñã cao ñưꢔc khoꢋng 7 ñꢁn 8
tháng. Quãng thꢂi gian này ñꢐ ñꢓ tꢃo nên mꢆt ký ꢀc vꢞ lꢃm phát và do ñó viꢉc kiꢞm chꢁ lꢃm
phát sꢧ khó khăn hơn.
Nghiên cꢀu cũng chꢟ ra rꢊng trong các công cꢎ cꢐa chính sách tiꢞn tꢉ, tăng lãi suꢕt thưꢂng có
hiꢉu ꢀng tꢀc thꢂi lên lꢃm phát, so vꢍi dꢆ trꢗ dài hơn cꢐa chính sách thꢜt chꢚt tín dꢎng và tiꢞn
tꢉ. Tuy nhiên, mꢀc ñꢆ ꢋnh hưꢈng cꢐa thay ñꢛi lãi suꢕt lꢃi khá nhꢦ. Kꢁt quꢋ là, công cꢎ tiꢞn tꢉ ꢈ
Viꢉt Nam không hoàn toàn là mꢆt công cꢎ phꢋn ꢀng nhanh và hiꢉu quꢋ như vꢏn tưꢈng
Thꢀ năm, trái ngưꢔc vꢍi nhꢖng nghiên cꢀu ñã có, kꢁt quꢋ cꢐa chúng tôi cho thꢕy tꢠ giá, cꢎ thꢓ
là viꢉc phá giá, có tác ñꢆng ñáng kꢓ làm tăng áp lꢑc lꢃm phát. Sꢑ khác biꢉt trong kꢁt quꢋ này
có thꢓ ñưꢔc giꢋi thích mꢆt phꢢn là do các nghiên cꢀu trưꢍc ñây chꢐ yꢁu nghiên cꢀu trong các
giai ñoꢃn tꢠ giá ñưꢔc giꢖ tương ñꢅi cꢀng nhꢜc. Gꢢn ñây, tꢤ cuꢅi năm 2008, SBV ñã tiꢁn hành
phá giá nhiꢞu hơn và vꢍi mꢀc ñꢆ lꢍn hơn. Thêm vào ñó, nhꢖng biꢁn ñꢆng gꢢn ñây trên thꢇ
trưꢂng ngoꢃi hꢅi, ñꢚc biꢉt là thꢇ trưꢂng tꢑ do, trong năm 2009 và 2010 do niꢞm tin cꢐa vào tiꢞn
ñꢒng bꢇ sꢎt giꢋm, do hoꢃt ñꢆng ñꢢu cơ và tình trꢃng ñô la hóa ñã dꢏn ñꢁn kỳ vꢄng vꢞ lꢃm phát
trꢈ lꢃi cꢐa ngưꢂi dân tăng lên. ðiꢞu này có thꢓ khiꢁn cho tác ñꢆng cꢐa tꢠ giá ñꢅi vꢍi lꢃm phát
tăng lên như kꢁt quꢋ cꢐa nghiên cꢀu này cho thꢕy.
Cuꢂi cùng, nghiên cꢀu không cho thꢕy tác ñꢆng rõ ràng cꢐa thâm hꢎt ngân sách ñꢅi vꢍi lꢃm
phát trong giai ñoꢃn nghiên cꢀu. ðiꢞu này không có nghĩa là thâm hꢎt ngân sách không có ꢋnh
hưꢈng ñꢁn lꢃm phát. Nguyên nhân cꢐa ñiꢞu này là do viꢉc tài trꢔ ngân sách thưꢂng có hai tác
ñꢆng trái chiꢞu. Mꢆt mꢚt, tài trꢔ ngân sách bꢊng viꢉc gia tăng vay nꢔ cꢐa Chính phꢐ làm tăng
lãi suꢕt do nhu cꢢu vay cao hơn. ðiꢞu này cũng tương tꢑ như chính sách tiꢞn tꢉ thꢜt chꢚt và do
ñó góp phꢢn giꢋm phꢢn nào lꢃm phát. Mꢚt khác, tài trꢔ ngân sách thông qua viꢉc tăng cung
tiꢞn (nꢁu có) cũng tương tꢑ như chính sách tiꢞn tꢉ mꢈ rꢆng và gây áp lꢑc lꢃm phát. Hai tác
ñꢆng trái chiꢞu này làm giꢋm thꢌm chí xóa bꢦ ꢋnh hưꢈng cꢐa nhau ñꢅi vꢍi lꢃm phát.
Tꢤ nhꢖng ñꢚc ñiꢓm trên cꢐa lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam, chúng ta có thꢓ ñi tꢍi mꢆt hàm ý quan trꢄng
rꢊng Chính phꢐ nên có nhꢖng cam kꢁt mꢃnh mꢧ trong viꢉc chꢅng lꢃm phát không chꢟ khi lꢃm
phát ñang cao, mà còn phꢋi có nhꢖng cam kꢁt duy trì lꢃm phát thꢕp ngay cꢋ khi lꢃm phát ñang
khá thꢕp và ꢛn ñꢇnh. Và hành ñꢆng sau có lꢧ quan trꢄng không kém gì hành ñꢆng trưꢍc. Tuy
nhiên, thꢑc tꢁ cho thꢕy chiꢁn lưꢔc này cꢐa Chính phꢐ thưꢂng rꢕt khó ñưꢔc thꢑc thi vì Chính
phꢐ thưꢂng có khuynh hưꢍng ưu tiên tăng trưꢈng kinh tꢁ nhiꢞu hơn, và coi nhꢨ viꢉc giꢖ cho
môi trưꢂng vĩ mô ñưꢔc ꢛn ñꢇnh.
3
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Lꢊi giꢍi thiꢅu
ꢩn ñꢇnh vĩ mô là mꢆt vꢕn ñꢞ quan trꢄng trong ñꢇnh hưꢍng chính sách cꢐa Viꢉt Nam trong năm
2010. Bꢅn vꢕn ñꢞ nꢛi cꢆm nhꢕt liên quan ñꢁn ꢛn ñꢇnh vĩ mô hiꢉn nay là: lꢃm phát, quꢋn lý tꢠ
giá, thâm hꢎt thương mꢃi và thâm hꢎt ngân sách. Nhꢖng vꢕn ñꢞ mà Viꢉt Nam ñang gꢚp phꢋi
này có liên hꢉ mꢌt thiꢁt vꢍi nhau và cꢢn ñưꢔc xem xét ñꢒng thꢂi.
Trong hơn hai thꢌp kꢠ qua lꢃm phát và ñꢚc biꢉt là các nhân tꢅ quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát và nhꢖng
chuyꢓn biꢁn cꢐa lꢃm phát là mꢆt trong nhꢖng chꢐ ñꢞ ñưꢔc thꢋo luꢌn nhiꢞu nhꢕt ꢈ Viꢉt Nam.
Nguyên nhân cꢐa ñiꢞu này rꢕt rõ ràng: Viꢉt Nam ñã trꢋi qua giai ñoꢃn siêu lꢃm phát trong
nhꢖng năm 1980 và ñꢢu nhꢖng năm 1990. Siêu lꢃm phát kéo dài là mꢆt trong nhꢖng lý do thúc
ñꢡy các cꢋi cách kinh tꢁ ꢈ Viꢉt Nam tꢤ cuꢅi nhꢖng năm 1980. Ngoꢃi trꢤ giai ñoꢃn 2000-2003
khi lꢃm phát thꢕp và ꢛn ñꢇnh ꢈ mꢀc 5% trꢈ xuꢅng, tꢠ lꢉ lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam thưꢂng xuyên cao
hơn, lꢃm phát kéo dài lâu hơn và dao ñꢆng mꢃnh hơn so vꢍi lꢃm phát ꢈ các nưꢍc bꢃn hàng
cꢐa Viꢉt Nam. Hiꢓu rõ các nguyên nhân và hꢌu quꢋ cꢐa nhꢖng vꢕn ñꢞ này có ý nghĩa quan
trꢄng ñꢅi vꢍi viꢉc ñánh giá tác ñꢆng cꢐa các chính sách vĩ mô ñꢅi vꢍi nꢞn kinh tꢁ. Võ Trí Thành
và ñꢒng tác giꢋ (2000), Carmen (2005), Packard (2005) và Baker và ñꢒng tác giꢋ (2006) là
nhꢖng ví dꢎ vꢞ các nghiên cꢀu vꢞ chính sách tiꢞn tꢉ và nhꢖng biꢁn ñꢆng cꢐa lꢃm phát trong
giai ñoꢃn trưꢍc năm 2005.
Tuy nhiên, nhꢖng sꢑ kiꢉn gꢢn ñây như viꢉc Viꢉt Nam gia nhꢌp WTO, luꢒng vꢅn nưꢍc ngoài
tràn vào Viꢉt Nam trong hai năm 2007-2008, các vꢕn ñꢞ cꢐa thꢇ trưꢂng ngoꢃi hꢅi Viꢉt Nam
trong hai năm 2009 và 2010 và cuꢆc khꢐng hoꢋng kinh tꢁ thꢁ giꢍi cũng như nguy cơ lꢃm phát
quay trꢈ lꢃi ñã ñꢚt ra nhiꢞu thách thꢀc mꢍi cho viꢉc quꢋn lý kinh tꢁ vĩ mô và ñꢚc biꢉt trong viꢉc
kiꢓm soát lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam. Nhꢖng thꢋo luꢌn vꢞ lꢃm phát hiꢉn nay, ví dꢎ như trong nhꢖng
nghiên cꢀu cꢐa Phꢃm Thꢁ Anh (2009), Võ Văn Minh (2009) and Phꢃm Thꢇ Thu Trang (2009),
cho rꢊng nhꢖng nguyên nhân cꢐa chꢟ sꢅ giá tiêu dùng tăng cao bao gꢒm chính sách tiꢞn tꢉ
lꢦng lꢪo, quꢋn lý tꢠ giá cꢀng nhꢜc, thꢇ trưꢂng không hoàn hꢋo và nhꢖng thay ñꢛi trong giá quꢅc
tꢁ và giá lương thꢑc trong nưꢍc. Hàng loꢃt nhꢖng thay ñꢛi trong môi trưꢂng vĩ mô và chính
sách kinh tꢁ trong nhꢖng năm vꢤa qua ñã ñꢚt ra yêu cꢢn cꢢn có mꢆt cách tiꢁp cꢌn hê thꢅng và
toàn diꢉn nhꢊm xác ñꢇnh nhꢖng nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát trong bꢅi cꢋnh mꢍi
cꢐa Viꢉt Nam.
Trong báo cáo này, chúng tôi sꢥ dꢎng phương pháp tiꢁp cꢌn dꢑa theo các bꢊng chꢀng nhꢊm
xác ñꢇnh và phân tích các nguyên nhân cơ bꢋn cꢐa lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam trong nhꢖng năm gꢢn
ñây. Nhꢖng nghiên cꢀu vꢞ lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam tꢌp trung chꢐ yꢁu vào các nhân tꢅ “cꢢu kéo”
cꢐa lꢃm phát và bꢦ qua các nhân tꢅ “chi phí ñꢡy”. Nhân tꢅ duy nhꢕt tꢤ phía cung ñưꢔc ñưa vào
các nghiên cꢀu này là giá quꢅc tꢁ (thưꢂng ñưꢔc coi là cú sꢅc cung tꢤ bên ngoài). ðꢒng thꢂi,
mꢆt nhân tꢅ quan trꢄng tꢤ phía cꢢu chưa ñưꢔc nghiên cꢀu (ñꢇnh lưꢔng) là vai trò cꢐa thâm hꢎt
ngân sách và nꢔ công ñꢁn lꢃm phát. Nghiên cꢀu này hi vꢄng sꢧ ñem ñꢁn cho nhꢖng thꢋo luꢌn
chính sách hiꢉn nay ꢈ Viꢉt Nam mꢆt nghiên cꢀu vĩ mô ñáng tin cꢌy vꢍi phương pháp mang
tính khoa hꢄc và dꢑa vào các bꢊng chꢀng thꢑc nghiꢉm vꢞ các nguyên nhân cꢐa lꢃm phát. Vì
kiꢓm soát lꢃm phát là mꢆt trong nhꢖng mꢅi quan tâm hàng ñꢢu trong chính sách kinh tꢁ vĩ mô
cꢐa năm nay và năm tꢍi, nghiên cꢀu hi vꢄng sꢧ làm rõ các vꢕn ñꢞ liên quan ñꢁn lꢃm phát và
ñóng góp vào quá trình xây dꢑng chính sách.
Cꢕu trúc cꢐa báo cáo như sau. Phꢢn 2 là phꢢn nghiên cꢀu tꢛng quát kinh tꢁ Viꢉt Nam và
nhꢖng biꢁn ñꢆng cꢐa lꢃm phát trong giai ñoꢃn 2000-2010. Phꢢn 3 khꢋo sát các nghiên cꢀu ñã
có vꢞ các nhân tꢅ quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam và nhꢖng nưꢍc ñang phát triꢓn. Phꢢn 4 mô
tꢋ mô hình lý thuyꢁt, trình bày và thꢋo luꢌn các kꢁt quꢋ thꢑc nghiꢉm. Và phꢢn cuꢅi là phꢢn thꢋo
luꢌn chính sách và kꢁt luꢌn.
4
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Tꢎng quan kinh tꢁ Viꢅt Nam và nhꢏng biꢁn ñꢐng cꢑa
lꢃm phát trong giai ñoꢃn 2000-2010
Tꢎng quan kinh tꢁ Viꢅt Nam
Trong thꢌp kꢠ ñꢢu tiên cꢐa thꢁ kꢠ XXI, Viꢉt Nam chꢀng kiꢁn mꢆt giai ñoꢃn tăng trưꢈng kinh tꢁ
có tꢅc ñꢆ chꢖng lꢃi so vꢍi thꢌp niên trưꢍc ñó. Vào cuꢅi thꢌp niên 1990, ñà tăng trưꢈng kinh tꢁ
cꢐa Viꢉt Nam chꢌm lꢃi vì nhꢖng dꢕu hiꢉu do dꢑ trong tiꢁn trình cꢋi cách kinh tꢁ xuꢕt hiꢉn tꢤ
năm 1996, ñꢒng thꢂi ñi liꢞn vꢍi nhꢖng ꢋnh hưꢈng lan truyꢞn tiêu cꢑc tꢤ cuꢆc khꢐng hoꢋng tài
chính Châu Á 1997. Hꢌu quꢋ cꢐa tình trꢃng này là nꢞn kinh tꢁ trꢋi qua mꢆt giai ñoꢃn suy giꢋm
tꢅc ñꢆ tăng trưꢈng ñi liꢞn vꢍi hiꢉn tưꢔng giꢋm phát trong nhꢖng năm 1999-2001 (xem Hình 1).
Hình 1. Tăng trưꢄng kinh tꢁ và lꢃm phát, 1995-2009
25
20
15
10
5
0
-5
Năm
Tăng trưꢈng GDP
Lꢃm phát
Nguꢅn: tác giꢀ tꢆng hꢇp tꢈ GSO (2010)
Trưꢍc tình hình ñó, mꢆt kꢁ hoꢃch kích thích kinh tꢁ thông qua nꢍi lꢦng tín dꢎng và mꢈ rꢆng
ñꢢu tư nhà nưꢍc bꢜt ñꢢu ñưꢔc thꢑc hiꢉn tꢤ năm 2000. Viꢉc duy trì chính sách kích thích tương
ñꢅi liên tꢎc trong nhꢖng năm sau ñó, mꢆt mꢚt giúp nꢞn kinh tꢁ lꢕy lꢃi phꢢn nào ñà tăng trưꢈng,
nhưng mꢚt khác ñã tích tꢎ nhꢖng mꢢm mꢅng gây ra lꢃm phát cao bꢜt ñꢢu bꢆc lꢆ tꢤ giꢖa năm
2007. Thêm vào ñó, viꢉc gia nhꢌp Tꢛ chꢀc Thương mꢃi Thꢁ giꢍi (WTO) vào tháng 11/2006 mꢈ
ra mꢆt thꢂi kỳ hꢆi nhꢌp sâu rꢆng chưa tꢤng có, khiꢁn mꢀc ñꢆ giao lưu thương mꢃi và ñꢢu tư
quꢅc tꢁ tăng vꢄt, làm dòng vꢅn vào (cꢋ ñꢢu tư trꢑc tiꢁp lꢏn gián tiꢁp) tăng mꢃnh. Nhu cꢢu ꢛn
ñꢇnh ñꢒng tiꢞn Viꢉt ñòi hꢦi Ngân hàng Nhà nưꢍc phꢋi trung hòa mꢆt lưꢔng ngoꢃi tꢉ rꢕt lꢍn, góp
phꢢn thꢛi bùng lꢃm phát trong năm 2008. Nhìn chung, viꢉc kiꢓm soát vĩ mô trong giai ñoꢃn này
tꢦ ra lúng túng. Cꢆng vꢍi nhꢖng tác ñꢆng to lꢍn cꢐa cuꢆc khꢐng hoꢋng kinh tꢁ thꢁ giꢍi, trong
hai năm 2008-2009, nꢞn kinh tꢁ phꢋi hꢀng chꢇu thꢂi kỳ tăng trưꢈng kinh tꢁ ꢈ mꢀc thꢕp ñi liꢞn
vꢍi lꢃm phát cao.
5
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 2. ðóng góp vào tꢀc ñꢐ tăng trưꢄng GDP theo ngành, 1996-2009
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
-0,5
1996-2000 2001-2005
2006
2007
2008
2009
Nông nghiꢀp
CN khai khoáng
CN chꢁ biꢁn
Dꢄch vꢅ
ðiꢀn, nưꢂc, ga
Xây dꢃng
Nguꢅn: Phꢉm Văn Hà (2010)
Hình 2 cho thꢕy mꢀc ñꢆ ñóng góp vào tăng trưꢈng GDP cꢐa nꢞn kinh tꢁ trong giai ñoꢃn 1996-
2009 theo các phân ngành lꢍn. ðiꢞu dꢗ thꢕy là trong hơn mꢆt thꢌp niên, ngành dꢇch vꢎ và công
nghiꢉp chꢁ biꢁn (manufacturing) luôn dꢏn ñꢢu vꢍi vai trò cơ năng cꢐa tăng trưꢈng kinh tꢁ,
nhưng do tác ñꢆng cꢐa cuꢆc khꢐng hoꢋng, mꢀc ñóng góp cꢐa ngành công nghiꢉp chꢁ biꢁn ñã
giꢋm mꢃnh vào năm 2009, và dưꢍi ꢋnh hưꢈng cꢐa gói kích thích kinh tꢁ, ngành xây dꢑng và
dꢇch vꢎ trꢈ thành hai ngành quan trꢄng nhꢕt hꢘ trꢔ cho tăng trưꢈng. ðiꢞu này có thꢓ hiꢓu ñưꢔc
vì cꢋ hai ngành ñꢞu không tham gia thương mꢃi quꢅc tꢁ (non-traded), nên trꢈ thành ñꢅi tưꢔng
chính yꢁu cꢐa chính sách kích thích kinh tꢁ nꢆi ñꢇa. Ngành thꢀ ba trꢈ nên quan trꢄng là ngành
khai khoáng, do giá nguyên liꢉu thô và khoáng sꢋn ñã phꢎc hꢒi nhanh dưꢍi sꢀc cꢢu lꢍn cꢐa
Trung Quꢅc. Viꢉc ngành khai khoáng trꢈ nên quan trꢄng hơn không chꢟ là sꢑ ngꢏu nhiên trong
bꢅi cꢋnh phꢎc hꢒi sau khꢐng hoꢋng, mà có thꢓ nꢊm trong mꢆt khuynh hưꢍng dài hꢃn hơn như
Coxhead (2007) ñã chꢟ ra. ðó là sꢑ trꢘi dꢌy cꢐa Trung Quꢅc có thꢓ khiꢁn các nưꢍc ðông Nam
Á phát triꢓn sau Trung Quꢅc sꢧ bꢇ phân tán khꢦi lĩnh vꢑc xuꢕt khꢡu hàng chꢁ tác, mà chuyꢓn
sang xuꢕt khꢡu hàng thâm dꢎng tài nguyên do tính hꢕp dꢏn vꢞ giá cꢋ và lꢔi nhuꢌn cꢐa ngành
này trưꢍc sꢀc cꢢu lꢍn cꢐa Trung Quꢅc,và ông gꢄi ñây là mꢆt “Lꢂi nguyꢞn mꢍi cho các nưꢍc
thâm dꢎng tài nguyên” (new resource curse).
Hình 3 cho thꢕy sꢑ dꢇch chuyꢓn cơ cꢕu GDP ngành trong giai ñoꢃn 2000-2009. Nhìn chung,
khuynh hưꢍng dꢇch chuyꢓn phù hꢔp vꢍi quy luꢌt chung cꢐa các nưꢍc ñang phát triꢓn, vꢍi tꢠ
trꢄng ngành nông nghiꢉp thu hꢨp và các ngành dꢇch vꢎ và công nghiꢉp dꢢn mꢈ rꢆng.
6
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 3. Tꢓ trꢔng các ngành trên GDP theo giá cꢀ ñꢂnh, 2000-2009
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2000
2005
2006
2007
2008
2009
Nông nghiꢀp
CN khai khoáng
CN chꢁ biꢁn
Dꢄch vꢅ
ðiꢀn, nưꢂc, ga
Xây dꢃng
Nguꢅn: Phꢉm Văn Hà (2010)
Bꢋng 1 cung cꢕp thông tin vꢞ tꢅc ñꢆ tăng trưꢈng giá trꢇ sꢋn xuꢕt công nghiꢉp phân chia theo
các thành phꢢn sꢈ hꢖu kinh tꢁ. Có thꢓ thꢕy rꢕt rõ là khu vꢑc nꢆi ñꢇa có sꢑ tăng trưꢈng vưꢔt
bꢌc, tiꢁp ñó là khu vꢑc có vꢅn ñꢢu tư nưꢍc ngoài. Khu vꢑc DNNN có tꢅc ñꢆ tăng trưꢈng chꢌm
dꢢn, và ñꢚc biꢉt khu vꢑc DNNN ꢈ ñꢇa phương liên tꢎc thu hꢨp. ðiꢞu ꢕy cho thꢕy phꢢn nào quá
trình tái cꢕu trúc nꢞn kinh tꢁ theo hưꢍng mꢈ rꢆng vai trò cꢐa khu vꢑc kinh tꢁ nꢆi ñꢇa và có vꢅn
ñꢢu tư nưꢍc ngoài, trong khi khu vꢑc doanh nghiꢉp nhà nưꢍc phát triꢓn chꢌm hơn, ñꢒng thꢂi
tꢌp trung nhiꢞu hơn vꢞ trung ương (các tꢛng công ty và tꢌp ñoàn kinh tꢁ).
Bꢈng 1. Tăng trưꢄng giá trꢂ sꢈn xuꢕt công nghiꢅp
theo thành phꢖn kinh tꢁ, 2005-2009
ðơn vꢂ tính: %
200 200 200 200 200
5
6
7
8
9
Tꢛng sꢅ
Khu vꢑc DNNN
Trung ương
17,1 16,8 16,7 13,9
7,6
1,6
4,1
7,2
5,9
5
2,7
12,4
8,9
6,8
4,8
ðꢇa phương
Khu vꢑc ngoài Nhà nưꢍc
Khu vꢑc có vꢅn ñꢢu tư nưꢍc ngoài
-5,2 -2,9 -0,7 -4,5 -7,7
25,5 25,7 24,7 19,8 10,1
21,2 19,9 19,7 16,9
9,2
Nguꢅn: GSO (2010).
Xét tꢤ khía cꢃnh tꢛng cꢢu cꢐa nꢞn kinh tꢁ, trong năm 2009, tꢅc ñꢆ trưꢈng trưꢈng cꢐa các
thành phꢢn cꢐa tꢛng cꢢu ñꢞu suy giꢋm, ñꢚc biꢉt như xuꢕt khꢡu ròng tăng trưꢈng âm, ñã lý giꢋi
cho mꢀc tăng trưꢈng cꢐa năm thꢕp hơn rꢕt nhiꢞu so vꢍi cùng kỳ các năm trưꢍc ñó (Bꢋng 2).
ðꢒng thꢂi, tꢅc ñꢆ lꢃm phát ñã chꢖng lꢃi, càng bꢆc lꢆ dꢕu hiꢉu nꢞn kinh tꢁ ñang tăng trưꢈng
dưꢍi mꢀc tiꢞm năng do tꢛng cꢢu bꢇ ñè nén.
7
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Bꢈng 2. Diꢗn biꢁn tăng trưꢄng các thành phꢖn tꢎng cꢖu, 2005-2009
ðơn vꢂ tính: %
2005
8,44
2006
8,23
2007
8,46
2008
6,31
6,27
3,82
2009
5,32
4,31
8,73
TꢩNG Sꢫ
Tꢛng tích luꢣ tài sꢋn
Tꢛng tài sꢋn cꢅ ñꢇnh
Thay ñꢛi tꢒn kho
Tiêu dùng cuꢅi cùng
Nhà nưꢍc
11,15 11,83 26,80
9,75 9,90 24,16
33,48 37,17 54,56 26,98 -26,18
7,34
8,20
7,26
8,36 10,63
8,50 8,90
8,35 10,80
9,17
7,42
9,34
4,03
7,60
3,68
-8,19
Tư nhân
Xuꢕt khꢡu ròng hàng -18,87 25,01 184,1 17,23
hoá và dꢇch vꢎ
9
Nguꢅn: GSO (2010).
Bꢋng 3 cho thꢕy cơ cꢕu thành phꢢn cꢐa tꢛng cꢢu theo thꢂi gian, trong ñó có thꢓ nhꢌn thꢕy rõ
khuynh hưꢍng tăng lên nhanh chóng cꢐa hai thành phꢢn là tiêu dùng cuꢅi cùng và ñꢢu tư. ðiꢞu
này bꢜt buꢆc phꢋi ñi liꢞn vꢍi viꢉc gia tăng mꢀc thâm hꢎt thương mꢃi (xuꢕt khꢡu ròng âm) ñꢓ
tꢃo lꢌp cân bꢊng vĩ mô. Trong phꢢn tiꢁp theo, hiꢉn tưꢔng này sꢧ ñưꢔc phân tích kꢣ hơn.
Bꢈng 3. Tꢓ trꢔng các thành phꢖn tꢎng cꢖu trong GDP, 2005-2009
ðơn vꢂ tính: %
2005
100
2006
100
2007
100
2008
100
2009
100
TꢩNG Sꢫ
Tꢛng tích luꢣ tài sꢋn
Tꢛng tài sꢋn cꢅ ñꢇnh
Thay ñꢛi tꢒn kho
Tiêu dùng cuꢅi cùng
Nhà nưꢍc
35,58
32,87
2,71
69,68
6,15
36,81
33,35
3,46
69,38
6,03
43,13
38,27
4,86
70,81
6,05
39,71
34,61
5,10
73,53
6,12
38,13
34,52
3,61
72,77
6,30
Cá nhân
63,53
63,35
64,76
67,41
66,47
Xuꢕt khꢡu ròng hàng
hoá và dꢇch vꢎ
Sai sꢅ
-4,18
-1,08
-4,56
-1,63
-15,85
1,91
-15,21
1,97
-10,35
-0,55
Nguꢅn: GSO (2010).
ðꢚc ñiꢓm căn bꢋn cꢐa ngân sách nhà nưꢍc là sꢑ thâm hꢎt triꢞn miên ꢈ mꢀc cao. ðꢒng thꢂi,
nꢔ công có khuynh hưꢍng tăng liên tꢎc trong 10 năm qua.
8
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 4. Thu-chi và thâm hꢋt ngân sách, 2000-2009
35
30
25
20
15
10
5
0
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
-5
-10
-15
Năm
Tꢛng thu Tꢛng chi NS Thâm hꢎt ngân sách
Nguꢅn: tác giꢀ tꢆng hꢇp tꢈ IMF (2003, 2006, 2009)
Hình 4 cho thꢕy tꢛng thu ngân sách (tính theo tꢠ trꢄng GDP) tăng liên tꢎc và vꢖng chꢜc tꢤ mꢀc
khoꢋng 21% GDP vào năm 2000 lên tꢍi gꢢn 28% GDP vào năm 2007. Tuy nhiên, chi ngân
sách cũng tăng nhanh vꢍi tꢅc ñꢆ tương tꢑ, khiꢁn tình trꢃng thâm hꢎt luôn dai dꢝng ꢈ mꢀc 5%
GDP. Năm 2009 có thâm hꢎt ñꢚc biꢉt cao vì ñây là năm thꢑc hiꢉn gói kích thích kinh tꢁ lꢍn ñꢓ
chꢅng suy thoái kinh tꢁ.
Tính theo tꢠ trꢄng GDP, nꢔ công (gꢒm nꢔ cꢐa chính phꢐ và do chính phꢐ bꢋo lãnh) có khuynh
hưꢍng tăng dꢢn trong thꢌp kꢠ vꢤa qua, tꢤ mꢀc dưꢍi 40% GDP theo hưꢍng xꢕp xꢟ 50% GDP
vào năm 2010. Trong khi ñó, nꢔ nưꢍc ngoài có khuynh hưꢍng ñưꢔc kiꢞm chꢁ khá ꢛn ñꢇnh ꢈ
mꢀc dưꢍi 35%, và chꢟ có khuynh hưꢍng tăng trong nhꢖng năm chꢇu ꢋnh hưꢈng cꢐa khꢐng
hoꢋng kinh tꢁ thꢁ giꢍi.
9
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 5. Nꢘ công và nꢘ nưꢍc ngoài, 2002-2009
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Năm
Nꢔ công Nꢔ nưꢍc ngoài
Nguꢅn: tác giꢀ tꢆng hꢇp tꢈ IMF (2003, 2006, 2009)
Thương mꢃi quꢅc tꢁ là mꢆt lĩnh vꢑc ñꢚc biꢉt phát triꢓn cꢐa Viꢉt Nam trong giai ñoꢃn hiꢉn nay.
Viꢉt Nam ngày càng hꢆi nhꢌp sâu, rꢆng vào nꢞn kinh tꢁ toàn cꢢu, vꢍi nhꢖng hiꢉp ñꢇnh thương
mꢃi tꢑ do song phương ñưꢔc ký kꢁt, ñꢒng thꢂi tham gia vào các tꢛ chꢀc ña biên, trong ñó phꢋi
kꢓ tꢍi viꢉc gia nhꢌp Tꢛ chꢀc Thương mꢃi Thꢁ giꢍi.
Tuy nhiên, cꢢn phꢋi thꢤa nhꢌn rꢊng viꢉc hꢆi nhꢌp sâu vꢤa mang lꢃi cho Viꢉt Nam nhiꢞu cơ hꢆi,
ñꢒng thꢂi cũng buꢆc ñꢕt nưꢍc phꢋi ñꢅi diꢉn vꢍi nhiꢞu thách thꢀc mꢍi. ðꢚc ñiꢓm ñáng lưu ý là
kꢓ tꢤ năm 2002, cán cân vãng lai trꢈ lꢃi tình trꢃng thâm hꢎt mà nguyên nhân chꢐ yꢁu bꢜt
nguꢒn tꢤ thâm hꢎt thương mꢃi. Tuy nhiên, dòng kiꢞu hꢅi chꢋy vꢞ trong nưꢍc bꢜt ñꢢu gia tăng
ñã giúp cân ñꢅi phꢢn nào cán cân vãng lai. ðꢒng thꢂi, ñây cũng là giai ñoꢃn các dòng vꢅn chꢋy
vào Viꢉt Nam tương ñꢅi vꢖng chꢜc, giúp tꢃo thꢚng dư trong cán cân vꢅn, khiꢁn cán cân tꢛng
thꢓ ñꢃt thꢚng dư. Kꢁt quꢋ là dꢑ trꢖ ngoꢃi hꢅi cꢐa ñꢕt nưꢍc liên tꢎc ñưꢔc cꢋi thiꢉn (Hình 6).
ðiꢓn hình là năm 2007, năm ñꢢu tiên Viꢉt Nam gia nhꢌp WTO, thâm hꢎt vãng lai tăng vꢄt, ñꢒng
thꢂi thꢚng dư tài khoꢋn vꢅn còn tăng nhanh hơn như vꢌy. Tuy nhiên, khi dòng vꢅn có dꢕu hiꢉu
chꢖng lꢃi khi cuꢆc khꢐng hoꢋng kinh tꢁ thꢁ giꢍi nꢛ ra vào năm 2008, thì thâm hꢎt vãng lai lꢃi
không có khuynh hưꢍng thu hꢨp. Kꢁt quꢋ là, Viꢉt Nam buꢆc phꢋi giꢋm mꢃnh dꢑ trꢖ ngoꢃi hꢅi
ñꢓ bù ñꢜp cho phꢢn ngoꢃi tꢉ bꢇ thiꢁu hꢎt.
10
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 6. Thâm hꢋt cán cân vãng lai và dꢙ trꢏ ngoꢃi hꢀi, 2000-2009
6
4
2
0
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
-2
-4
-6
-8
-10
-12
Thâm hꢎt vãng lai (% GDP) Dꢑ trꢖ ngoꢃi hꢅi (tháng nhꢌp khꢡu)
Nguꢅn: tác giꢀ tꢆng hꢇp tꢈ IMF (2003, 2006, 2009)
Thâm hꢎt vãng lai liên tꢎc, ñi cùng vꢍi mꢀc lꢃm phát cao trong nưꢍc, khiꢁn tꢠ giá trꢈ thành mꢆt
vꢕn ñꢞ. Nꢁu nhìn lꢃi tꢠ giá cꢐa VND so vꢍi USD trong cꢋ thꢌp kꢠ qua có thꢓ thꢕy mꢚc dù tꢠ giá
danh nghĩa có xu hưꢍng tăng lên rõ rꢉt, ñꢚc biꢉt là tꢤ năm 2007, nhưng tꢠ giá thꢑc tꢁ lꢃi diꢗn
biꢁn theo chiꢞu ngưꢔc lꢃi, và khoꢋng cách giꢖa hai tꢠ giá ngày càng mꢈ rꢆng, ñꢚc biꢉt là hai
năm 2008 và 2009 (xem Hình 7). So vꢍi năm 2000, chꢟ sꢅ CPI (ñꢃi diꢉn cho mꢀc ñꢆ lꢃm phát
trong nꢞn kinh tꢁ) cꢐa Viꢉt Nam trong năm 2009 ñã tăng tꢍi xꢕp xꢟ 99,5%, trong khi cꢐa Mꢣ chꢟ
tăng 23,7%, mà tꢠ giá danh nghĩa ñꢒng Viꢉt Nam chꢟ tăng khoꢋng 23,6%. Như vꢌy, nꢁu lꢕy
năm 2000 làm gꢅc thì ñꢒng Viꢉt Nam ñã lên giá thꢑc tꢁ xꢕp xꢟ 38%. ðiꢞu này hꢝn ñã góp phꢢn
khiꢁn thâm hꢎt thương mꢃi cꢐa Viꢉt Nam trꢈ nên trꢢm trꢄng tꢤ sau năm 2003.
11
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 7. Tꢓ giá thꢙc tꢁ và tꢓ giá danh nghĩa VND/USD, 2000-2009
(năm 2000 là năm gꢀc)
20.000
18.000
16.000
14.000
12.000
Tꢇ giá danh nghĩa
Tꢇ giá thꢃc tꢁ
10.000
8.000
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Năm
Nguꢅn: Nguyꢁn Thꢂ Thu Hꢃng và các cꢊng sꢋ. (2010)
Tóm lꢃi, có thꢓ khái quát mꢆt sꢅ ñꢚc ñiꢓm kinh tꢁ vĩ mô cꢐa Viꢉt Nam như sau:
-
-
Tăng trưꢈng ñꢃt mꢀc cao so vꢍi khu vꢑc, nhưng ñang có khuynh hưꢍng chꢌm lꢃi; ñꢒng
thꢂi, tăng trưꢈng vꢏn lꢉ thuꢆc nhiꢞu vào mꢈ rꢆng ñꢢu tư.
Nꢞn kinh tꢁ ngày càng trꢈ nên bꢕt ꢛn khi hꢆi nhꢌp sâu vào nꢞn kinh tꢁ thꢁ giꢍi (lꢃm
phát dao ñꢆng mꢃnh hơn);
-
-
Ngân sách thâm hꢎt triꢞn miên, ñi liꢞn vꢍi thâm hꢎt thương mꢃi (thâm hꢎt kép);
Ngay cꢋ khi ñưꢔc hꢘ trꢔ bꢈi mꢆt dòng kiꢞu hꢅi lꢍn, cán cân vãng lai vꢏn thâm hꢎt. Cán
cân tꢛng thꢓ ñưꢔc hꢘ trꢔ bꢈi mꢀc thꢚng dư cao tꢤ cán cân vꢅn. Tuy nhiên, chꢇu ꢋnh
hưꢈng cꢐa ñiꢞu kiꢉn quꢅc tꢁ, các dòng vꢅn ñang dꢢn có khuynh hưꢍng kém ꢛn ñꢇnh
hơn, dꢏn tꢍi khꢋ năng cán cân tꢛng thꢓ có nhꢖng dao ñꢆng lꢍn, chuyꢓn tꢤ thꢚng dư
sang thâm hꢎt.
-
Chính sách tꢠ giá neo mꢆt cách linh hoꢃt (crawling peg) vào ñꢒng USD, nhưng có
khuynh hưꢍng ñánh giá cao ñꢒng nꢆi tꢉ.
Nhꢏng biꢁn ñꢐng trong lꢃm phát cꢑa Viꢅt Nam trong mꢀi quan hꢅ vꢍi nhꢏng thay ñꢎi cơ
bꢈn trong môi trưꢊng và chính sách kinh tꢁ
Viꢉt Nam trꢋi quꢋ siêu lꢃm phát trong nꢥa cuꢅi nhꢖng năm 1980 (vꢍi tꢠ lꢉ trên 300%/năm) và
ñꢢu nhꢖng năm 1990 (vꢍi tꢠ lꢉ trên 50%/năm). Nhꢖng nguyên nhân cơ bꢋn cꢐa tình trꢃng này
là ñiꢞu kiꢉn thꢂi tiꢁt bꢕt lꢔi, thiꢁu hꢎt lương thꢑc, tꢅc ñꢆ tăng trưꢈng chꢌm chꢃp trong cꢋ lĩnh
vꢑc nông nghiꢉp và công nghiꢉp và hꢉ thꢅng tài chính yꢁu kém trong suꢅt nhꢖng năm 1980.
Nhꢖng cuꢆc khꢐng hoꢋng này ñưꢔc tiꢁp nꢅi bꢈi sꢑ tꢑ do hóa hàng loꢃt các loꢃi giá cꢋ và mꢆt
loꢃt các cꢋi cách cơ cꢕu kinh tꢁ khiꢁn lꢃm phát tăng cao và trꢈ thành mꢆt cuꢆc khꢐng hoꢋng.
ðꢅi mꢚt vꢍi nhꢖng cuꢆc khꢐng hoꢋng này, Ngân hàng Nhà nưꢍc (SBV) ñã phꢋi tích cꢑc thꢜt
chꢚt chính sách tiꢞn tꢉ vꢍi lãi suꢕt tháng tăng lên ñꢁn 12% và tꢠ giá ñưꢔc giꢖ cꢅ ñꢇnh hoàn
toàn so vꢍi USD. Kꢁt quꢋ cꢐa nhꢖng chính sách này là lꢃm phát bꢜt ñꢢu giꢋm mꢃnh xuꢅng
dưꢍi 20% năm 1992 và gꢢn 10% năm 1995. ðây là mꢆt thành tꢑu rꢕt ñáng tꢑ hào cꢐa Viꢉt
Nam khi nꢞn kinh tꢁ bưꢍc vào quá trình hꢆi nhꢌp quꢅc tꢁ vào nꢥa sau cꢐa thꢌp niên 1990.
12
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Chính phꢐ tiꢁp tꢎc các chính sách vĩ mô thꢌn trꢄng cùng vꢍi nhꢖng cꢋi cách sâu rꢆng nhꢊm tꢑ
do hóa giá cꢋ trong nưꢍc và mꢈ cꢥa nꢞn kinh tꢁ Viꢉt Nam cho thương mꢃi và ñꢢu tư quꢅc tꢁ
trong nhꢖng năm 1990s. Giai ñoꢃn sau năm 1995 ñưꢔc ñánh dꢕu bꢈi tꢠ lꢉ lꢃm phát thꢕp, thꢌm
chí có thꢂi kỳ giꢋm phát nhꢨ ñꢢu tiên vào năm 2000 vꢍi tꢠ lꢉ lꢃm phát ñưꢔc tính là -0,5%. Lãi
suꢕt cũng dꢢn ñưꢔc tꢑ do hóa tꢤ giꢖa nhꢖng năm 1990 vꢍi lãi suꢕt cơ bꢋn ñưꢔc áp dꢎng thay
cho trꢢn lãi suꢕt cho vay vào tháng 8 năm 2000. Và tꢤ năm 2002, các ngân hàng thương mꢃi ꢈ
Viꢉt Nam ñưꢔc phép ñꢚt lãi suꢕt cho vay và lãi suꢕt tiꢁt kiꢉm theo các ñiꢞu kiꢉn thꢇ trưꢂng.
Hình 8. Tꢓ lꢅ lꢃm phát Viꢅt Nam và tꢓ giá hꢀi ñoái chính thꢇc VND/USD, 1992-2009
20000
18000
16000
14000
12000
10000
8000
35
30
25
20
15
10
5
0
-5
Tꢀ lꢁ lꢂm phát (%)
Tꢀ giá hꢃi ñoái chính thꢄc (VND/USD)
Nguꢅn: GSO và SBV, 2010
Giai ñoꢃn cuꢅi nhꢖng năm 1990 và ñꢢu nhꢖng năm 2000 chꢀng kiꢁn cuꢆc khꢐng hoꢋng Châu
Á và hꢌu quꢋ cꢐa nó. Hꢌu khꢐng hoꢋng là giai ñoꢃn giá cꢋ thꢁ giꢍi giꢋm mꢃnh ñꢒng thꢂi tꢛng
cꢢu (cꢢu vꢞ hàng hóa trong nưꢍc và cꢢu hàng Viꢉt Nam tꢤ quꢅc tꢁ) cũng giꢋm mꢃnh. ðây
chính là nhꢖng nguyên nhân chính dꢏn ñꢁn viꢉc mꢚc dù tiꢞn tꢉ và tín dꢎng tăng rꢕt nhanh (30-
40%/năm) và Viꢉt Nam phá giá mꢃnh (khoꢋng 36%) trong giai ñoꢃn 1997-2003, tꢠ lꢉ lꢃm phát
vꢏn ñưꢔc ghìm giꢖ mꢈ mꢀc thꢕp.
Camen (2006) gꢔi ý rꢊng tꢅc ñꢆ tăng nhanh cꢐa cung tiꢞn ꢈ Viꢉt Nam phꢋn ánh trong sꢑ sꢎt
giꢋm mꢃnh cꢐa tꢅc ñꢆ lưu thông tiꢞn tꢉ là mꢆt lý do nꢖa cho viꢉc tꢠ lꢉ lꢃm phát dưꢂng như
không có quan hꢉ vꢍi tꢅc ñꢆ tăng cung tiꢞn và tín dꢎng cꢐa giai ñoꢃn này.
13
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
Hình 9. Tꢓ lꢅ lꢃm phát Viꢅt Nam, tꢀc ñꢐ tăng cung tiꢒn và tín dꢋng, 1996-2009
60
50
40
30
20
10
0
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
-10
Cung tiꢅn M2
Tín dꢆng ñꢃi vꢇi nꢅn kinh tꢈ
Lꢂm phát
Nguꢅn: IFS và SBV, 2010
Sau giai ñoꢃn ꢛn ñꢇnh ꢈ mꢀc thꢕp này, lꢃm phát bꢜt ñꢢu tăng trꢈ lꢃi vꢍi tꢠ lꢉ 9,5% trong năm
2004 cao hơn rꢕt nhiꢞu so vꢍi mꢎc tiêu 6% mà Chính phꢐ ñꢚt ra. Hình 9 cho thꢕy tiꢞn tꢉ/ tín
dꢎng và lꢃm phát có mꢅi tương quan rõ ràng hơn tꢤ năm 2003. Khi tiꢞn tꢉ/tín dꢎng tăng thì lꢃm
phát cũng tăng theo. Khi các tác ñꢆng tiêu cꢑc ñꢅi vꢍi tăng trưꢈng cꢐa khꢐng hoꢋng Châu Á
giꢋm ñi, cꢢu bꢜt ñꢢu tăng lên. Cꢢu tăng lên cùng vꢍi sꢑ tăng lên cꢐa tiꢞn lương danh nghĩa ꢈ
cꢋ khu vꢑc nhà nưꢍc và khu vꢑc FDI trong năm 2003 ñã khiꢁn giá cꢋ tăng lên. ðóng góp thêm
vào sꢑ tăng giá này là các cú sꢅc cung do dꢇch cúm gà và thꢂi tiꢁt xꢕu gây ra. Chính phꢐ
nghiêng vꢞ quan ñiꢓm coi các cú sꢅc cung này là các nguyên nhân gây lꢃm phát. Nhꢖng cú
sꢅc cung này chꢐ yꢁu ꢋnh hưꢈng ñꢁn giá lương thꢑc thꢑc phꢡm vꢍi giá lương thꢑc thꢑc phꢡm
tăng 15,5% so vꢍi tꢠ lꢉ lꢃm phát chung là 9,5% và lꢃm phát phi lương thꢑc thꢑc phꢡm là 5,2%
trong năm 2004.
Lo lꢜng vꢞ nguy cơ lꢃm phát trꢈ lꢃi, SBV lꢃi bꢜt ñꢢu thꢜt chꢚt chính sách tiꢞn tꢉ khiꢁn cho lãi
suꢕt tăng lên chút ít và giꢖ cꢅ ñꢇnh tꢠ giá tꢤ năm 2004. Tuy nhiên, lãi suꢕt ñã không tăng nhiꢞu
chꢐ yꢁu do ba phꢢn tư các khoꢋn cho vay là cꢐa các ngân hàng thương mꢃi nhà nưꢍc và
chúng thưꢂng không ñưꢔc ñánh giá rꢐi ro mꢆt cách ñꢢy ñꢐ. Bꢆ Tài chính và SBV cũng tiꢁp tꢎc
can thiꢉp vào lãi suꢕt bꢊng nhꢖng biꢉn pháp gián tiꢁp thay vì sꢥ dꢎng chính sách tiꢞn tꢉ
(Camen, 2006). ðꢒng thꢂi viꢉc quꢋn lý cꢀng nhꢜc tꢠ giá hꢅi ñoái kéo dài ñꢁn tꢌn cuꢅi năm
2008 cũng ñã không giúp lꢚp lꢃi thành công cꢐa viꢉc giꢖ ꢛn ñꢇnh lꢃm phát trong giai ñoꢃn 2000-
2003. Lꢃm phát, sau khi giꢋm nhꢨ trong năm 2006 ñã lꢃi tăng mꢃnh tꢍi 12,6% trong năm 2007
và lên tꢍi 20% trong năm 2008. (Xem hình 8)
Có nhiꢞu lý do ñã ñưꢔc ñưa ra nhꢊm giꢋi thích cho sꢑ tăng mꢃnh trꢈ lꢃi cꢐa lꢃm phát trong
nhꢖng năm 2007-2008. Nhꢖng lý do này bao gꢒm sꢑ tăng mꢃnh cꢐa mꢀc lương tꢅi thiꢓu, sꢑ
gia tăng cꢐa giá cꢋ hàng hóa quꢅc tꢁ, chính sách tiꢞn tꢉ lꢦng lꢪo và không linh hoꢃt, chính sách
quꢋn lý tꢠ giá cꢀng nhꢜc và thiꢁu linh hoꢃt, sꢑ mꢈ cꢥa cꢐa Viꢉt Nam vꢍi thꢁ giꢍi tꢤ khi Viꢉt
Nam gia nhꢌp WTO vào cuꢅi năm 2006 khiꢁn cho luꢒng vꢅn ñꢢu tư gián tiꢁp nưꢍc ngoài ñꢛ
vào Viꢉt Nam, ñꢡy giá chꢀng khoán và giá tài sꢋn lên rꢕt cao.
14
Các nhân tꢅ vĩ mô quyꢁt ñꢇnh lꢃm phát ꢈ Viꢉt Nam giai ñoꢃn 2000-2010: các bꢊng chꢀng và thꢋo luꢌn
ꢋ thꢌp kꢠ qua ñã rꢕt mꢃnh
ñꢚc biꢉt là vào năm 2007 khi tiꢞn tꢉ tăng vꢍi tꢅc ñꢆ 47%/năm và tín dꢎng tăng 54% /năm.
ðꢒng thꢂi Viꢉt Nam có dꢕu hiꢉu phꢋi ñꢅi mꢚt vꢍi “bꢆ ba bꢕt khꢋ
nghĩa là chúng ta không thꢓ ñꢃt ñưꢔc cùng mꢆt lúc: (i) tꢠ giá hꢅi ñoái cꢅ ñꢇnh; (ii) tꢑ do hóa tài
khoꢋn vꢅ
(iii) sꢑ ñꢆc lꢌp cꢐa chính sách tiꢞn tꢉ. Trưꢍc ñây dưꢍi thꢂi kinh tꢁ khép kín, chưa
ꢅ ñꢇnh ñꢒng thꢂi vꢍi viꢉc kiꢓm
có tꢑ do hóa tài khoꢋn vꢅn thì viꢉc giꢖ tꢠ giá hꢅ
soát chính sách tiꢞn tꢉ hꢃn chꢁ lꢃm phát là có thꢓ thꢑc hiꢉn ñưꢔc và trên thꢑc tꢁ chính sách
này tương ñꢅi hiꢉu quꢋ trong giai ñoꢃn 1992-1996. Tuy nhiên, khi nꢞn kinh tꢁ ngày càng hꢆi
nhꢌp, mꢚc dù chúng ta chưa hoàn toàn tꢑ do hóa tài khoꢋn vꢅn, sꢑ dꢗ dàng hơn trong luân
chuyꢓn vꢅn ñã ñꢚt ra thách thꢀc mꢍi ñꢅi vꢍi ñiꢞu hành chính sách "bꢆ ba bꢕt khꢋ thi".
Cán cân tꢛng thꢓ
lꢍn. Cho tꢍi năm 2005 lưꢔng ngoꢃi tꢉ
ngoꢃi tꢉ vào bꢊ
thꢕy trong nhiꢞu năm lưꢔng ngoꢃi tꢉ
ꢍi chꢟ khoꢋng 9 tꢠ USD (không kꢓ lưꢔng
ꢀc). Tuy nhiên, chꢟ trong 2 năm 2006-2007 lưꢔng
ꢅ tiꢞn dꢑ trꢖ chính thꢀc tăng thêm ñã gꢕp
ngoꢃi tꢉ
1,6 lꢢn sꢅ ngoꢃi tꢉ tích lũy tꢤ trưꢍc ñꢁn nay cꢆng lꢃi. ðiꢞu này ñã ñꢚt ra thách thꢀc lꢍn trong
ñiꢞu hành chính sách tiꢞn tꢉ trong năm 2007. Trong nꢥa ñꢢu năm 2007, SBV ñã phꢋi bꢦ ra mꢆt
lưꢔng tiꢞn ñꢒng lꢍn (tương ñương 9 tꢠ USD) ñꢓ mua ngoꢃi tꢉ dꢑ trꢖ (nhꢊm ꢛn ñꢇnh tꢠ giá).
Lưꢔng tiꢞn mꢚt dư thꢤa này ñã không ñưꢔc trung hòa kꢇp thꢂ
ꢁn cho lꢃm phát bùng phát và lꢢn ñꢢu tiên trong thꢌp kꢠ vưꢔt mꢀc mꢆt
con sꢅ. Tuy nhiên, ngay cꢋ khi chúng ta tìm cách trung hòa thì lãi suꢕt cũng không thꢓ giꢖ
nguyên ñưꢔc. ðây là bài toán khó và ꢈ qui mô chưa có tiꢞn lꢉ ñꢅi vꢍi SBV
-
SBV
, viꢉc hꢆi
nhꢌp kinh tꢁ thꢁ giꢍi ñã ñꢚt ra nhꢖng thách thꢀc mꢍi ñꢅi vꢍi SBV nói chung và chính sách tꢠ
giá nói riêng. Tꢠ lꢉ lꢃm phát cao ñã dꢏn ñꢁn mꢀc lãi suꢕt cao khó chꢕp nhꢌn ñưꢔc trong nhꢖng
năm 2007-2008.
Hình 10. Tꢓ lꢅ lꢃm phát cꢑa Viꢅt Nam và mꢐt sꢀ nưꢍc, 2000-2009
25.00
China
20.00
US
15.00
Singapore
10.00
Korea
5.00
0.00
Thailand
Vietnam
-5.00
-10.00
Nguꢅn: Nguyꢁn Thꢂ Thu Hꢃng và ñꢅng tác giꢀ (2010)
Hình 10 cho thꢕy tꢤ năm 2004, Viꢉt Nam ñã và ñang trꢋi qua giai ñoꢃn lꢃm phát cao hơn, dao
ñꢆng lꢍn hơn và kéo dài hơn so vꢍi các ñꢅi tác thương mꢃi cꢐa mình.
15
Tải về để xem bản đầy đủ
58 trang
17060
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Báo cáo Các nhân tố vĩ mô quyết định lạm phát ở Việt Nam giai đoạn 2000-2010: Các bằng chứng và thảo luận", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_cao_cac_nhan_to_vi_mo_quyet_dinh_lam_phat_o_viet_nam_gia.pdf
