Bàn thêm về tính "đối thoại" trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
39
BꢀN THÊM VỀ TÍNH “ĐỐI THOẠI”
TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
Đꢀ Tiꢁn Minh1
Trưꢀng THPT Trꢁn Phú (Vĩnh Yên – Vĩnh Phúc)
Tóm tꢂt: Đꢃi thoꢄi là mꢅt trong nhꢆng ñꢇc tính cơ bꢈn cꢉa sáng tꢄo văn chương. Nhà
văn vꢊa là chꢉ thꢋ kiꢌn tꢄo tác phꢍm, vꢊa trꢎc tiꢌp ñꢃi thoꢄi vꢏi bꢄn ñꢐc vꢑ các vꢒn ñꢑ
hiꢓn thꢎc ñưꢔc trình bày trong ñó. Bꢁu không khí dân chꢉ, cꢕi mꢕ trong ñꢀi sꢃng xã hꢅi
và văn nghꢓ sau 1986 ñã tꢄo nên trong văn chương nhꢆng góc nhìn ña chiꢑu, trong ñó có
xu hưꢏng nhꢖn thꢗc lꢄi. Đꢃi thoꢄi trên tinh thꢁn nhꢖn thꢗc lꢄi diꢘn ra tꢖp trung ꢕ thꢋ loꢄi
tiꢋu thuyꢌt.
Tꢊ khóa: Đꢃi thoꢄi, nhꢖn thꢗc lꢄi, tiꢋu thuyꢌt Viꢓt Nam ñương ñꢄi.
1. ĐꢂT VꢃN Đꢄ
Văn hꢀc Viꢁt Nam sau 1975 gánh vác mꢂt sꢃ mꢁnh mꢄi ꢅ phꢆn ánh công cuꢂc hàn gꢇn
ñau thương chiꢈn tranh và xây dꢉng ñꢊt nưꢄc trong bꢋi cꢆnh hꢌu chiꢈn ñꢍy phꢃc tꢎp và
chưa yên bình. Lꢏ tꢊt nhiên, ñꢐ hoàn thành trꢀng trách ñó, nó phꢆi kiꢈm tìm mꢂt hưꢄng ñi
riêng/khác so vꢄi chính mình ꢑ giai ñoꢎn trưꢄc. Bꢍu không khí dân chꢒ và tinh thꢍn “cꢑi
trói” văn nghꢁ, “ñꢓi mꢄi tư duy”, “nhìn thꢔng vào sꢉ thꢌt” cꢒa Tꢓng Bí thư Nguyꢕn Văn
Linh trên diꢕn ñàn Đꢎi hꢂi Đꢆng VI (1986) là ñꢂng lꢉc mꢎnh mꢏ cho văn hꢀc trong công
cuꢂc ñꢓi mꢄi ñꢊt nưꢄc. Nguyên lý ñꢋi thoꢎi trên tinh thꢍn nhꢌn thꢃc lꢎi, ñánh giá lꢎi, kiꢈn
giꢆi lꢎi xuꢊt hiꢁn cùng sꢉ nhìn nhꢌn chính ñáng này. Lúc này, viꢁc phꢆn ánh hiꢁn thꢉc
không ñơn thuꢍn là tái hiꢁn cái bꢖ ngoài mà còn là sꢉ nghiꢖn ngꢗm ꢑ bꢖ sâu. Điꢖu nhà văn
quan tâm không chꢘ là viꢈt vꢖ cái gì mà là viꢈt như thꢈ nào. Nhꢙng tiꢖn ñꢖ này làm thay ñꢓi
tư duy tiꢐu thuyꢈt Viꢁt Nam nói riêng, văn hꢀc nói chung trên tinh thꢍn ñꢋi thoꢎi. Đꢓi mꢄi
quan niꢁm vꢖ nhà văn (vꢄi hiꢁn thꢉc, công chúng và vꢄi mình), ñꢓi mꢄi quan niꢁm vꢖ con
ngưꢚi (tꢛ con ngưꢚi lꢜch sꢝ, cꢂng ñꢞng chuyꢐn sang con ngưꢚi thꢈ sꢉ, ñꢚi tư), ñꢓi mꢄi
phương diꢁn thꢐ loꢎi... là nhꢙng bưꢄc tiꢈn ñáng kꢐ cꢒa văn xuôi Viꢁt Nam sau 1986 trong
so sánh vꢄi văn hꢀc các giai ñoꢎn trưꢄc ñó. Nguyên lý ñꢋi thoꢎi và tinh thꢍn dân chꢒ ñã trꢑ
thành nét chꢒ ñꢎo, thưꢚng trꢉc trong ý thꢃc, tư duy và thꢉc tiꢕn sáng tꢎo cꢒa các nhà văn.
1
Nhꢌn bài ngày 16.6.2017; gꢝi phꢆn biꢁn, chꢘnh sꢝa và duyꢁt ñăng ngày 25.7.2017
Liên hꢁ tác giꢆ: Đꢟ Tiꢈn Minh; Email: [email protected]
40
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
2. NꢅI DUNG
Văn hꢀc giai ñoꢎn này ñã mꢑ ra lꢋi ñi mꢄi trong hành trình tiꢈp cꢌn văn bꢆn. Tiꢐu
thuyꢈt trꢑ nên gꢍn gũi hơn vꢄi văn hꢀc thꢈ giꢄi trong cꢆm quan hꢌu hiꢁn ñꢎi, trưꢚng nhìn
liên văn bꢆn. Hꢞ Anh Thái, Nguyꢕn Bình Phương, Nguyꢕn Xuân Khánh, Thuꢌn, Nguyꢕn
Viꢁt Hà... xꢝ lý liên văn bꢆn không riêng trong nꢂi dung, tư tưꢑng mà ꢑ thꢒ pháp, kꢠ thuꢌt.
Chưa bao giꢚ trong văn hꢀc Viꢁt Nam, các vꢊn ñꢖ tôn giáo, triꢈt hꢀc, văn hóa, xã hꢂi hꢀc
ñưꢡc các nhà văn quan tâm nhiꢖu ñꢈn thꢈ. Quan tâm không dꢛng lꢎi ꢑ kꢐ, tꢆ lꢎi mà là ñꢋi
thoꢎi vꢄi các vꢊn ñꢖ. Vưꢡt thoát bóng dáng nhꢙng cuꢋn lꢜch sꢝ, tôn giáo, triꢈt hꢀc, xã hꢂi
hꢀc, lý thuyꢈt văn hꢀc thông thưꢚng; vưꢡt thoát cái bóng hư cꢊu hoàn toàn cꢒa tác phꢢm
văn hꢀc thưꢚng có, tiꢐu thuyꢈt Bꢆo Ninh, Nguyꢕn Xuân Khánh, Phꢎm Thꢜ Hoài, Hꢞ Anh
Thái, Cao Duy Sơn, Tꢎ Duy Anh, Nguyꢕn Viꢁt Hà... thꢔng thꢇn ñꢣt ra và ñꢋi thoꢎi vꢄi
nhiꢖu quan ñiꢐm, hꢀc thuyꢈt, tư tưꢑng chính thꢋng nꢣng chꢊt giáo huꢊn. Cꢤ thꢐ ñó là ñꢋi
thoꢎi vꢄi nꢟi buꢞn, sꢉ cô ñơn, cꢆm giác lưꢥng lꢉ, thân phꢌn bꢜ lưu ñày (chꢒ nghĩa hiꢁn
sinh) trong sáng tác cꢒa Tꢎ Duy Anh, Nguyꢕn Bình Phương; là sꢉ soi chiꢈu tꢛ góc nhìn
“Phân tâm hꢀc” trong Song song cꢒa Vũ Đình Giang; là cꢆm thꢃc vꢖ cái phi lí, sꢉ ñꢓ vꢥ,
bꢊt tín nhꢌn thꢃc (kꢜch phi lí) trong sáng tác cꢒa Thuꢌn; là vꢊn ñꢖ trách nhiꢁm và lꢋi viꢈt
cꢒa nhà văn ñꢣt ra ꢑ Nꢙi buꢚn chiꢌn tranh (Bꢆo Ninh), Đi tìm nhân vꢖt (Tꢎ Duy Anh),
Khꢈi huyꢑn muꢅn (Nguyꢕn Viꢁt Hà)...; là xu thꢈ ñꢋi thoꢎi vꢄi lꢜch sꢝ, văn hóa, huyꢖn thoꢎi
trong Hꢚ Quý Ly, Mꢛu Thưꢔng ngàn (Nguyꢕn Xuân Khánh), Đꢗc Phꢖt – nàng Savitri và
tôi (Hꢞ ꢦnh Thái) và vꢄi sꢉ giꢆi thiêng, giꢆi mã tri thꢃc theo thꢚi ñꢎi vꢖ tôn giáo dưꢄi góc
nhìn liên văn bꢆn.
Có thꢐ nói, tiꢐu thuyꢈt sau 1986 ngoài viꢁc tiꢈp thu tinh thꢍn cꢒa thꢚi kỳ trưꢄc, nó ñã
chꢎm ñꢈn tꢊt cꢆ ñꢖ tài vꢄi hꢁ quy chiꢈu phꢓ biꢈn là giá trꢜ nhân bꢆn. Sꢋ phꢌn cá nhân trꢑ
thành trung tâm phꢆn ánh cꢒa tiꢐu thuyꢈt. Nhꢙng băn khoăn vꢖ trꢎng thái tꢞn tꢎi, ý nghĩa
cuꢂc sꢋng con ngưꢚi gꢡi lên nhiꢖu cꢆm hꢃng, nꢆy sinh nhiꢖu loꢎi nhân vꢌt, sꢇc thái, ngôn
ngꢙ, giꢀng ñiꢁu, cách kꢐ chuyꢁn khác nhau. Sꢉ phân loꢎi ñꢖ tài chꢘ có ý nghĩa tương ñꢋi vì
mꢋi bꢌn tâm cꢒa ngưꢚi viꢈt và ñꢂc giꢆ nꢧm ꢑ cái nhìn hiꢁn thꢉc, ꢑ quan niꢁm nghꢁ thuꢌt
vꢖ con ngưꢚi mà mꢟi tác phꢢm ñꢖ xuꢊt. Nhà văn chꢒ yꢈu dꢞn vào cách xꢝ lý chꢊt liꢁu hiꢁn
thꢉc: mꢂt hiꢁn thꢉc ña chiꢖu, vꢛa có tính cꢋ ñꢜnh, vꢛa ñáng ngꢚ, vꢛa hꢙu lý, vꢛa phi lý,
vꢛa trꢌt tꢉ, vꢛa hꢟn loꢎn, vꢛa thꢉc tꢈ, vꢛa hoang ñưꢚng, kì ꢆo. Nhꢙng biꢐu hiꢁn phong phú
này là minh chꢃng cho sꢉ nꢄi rꢂng biên ñꢂ thꢐ loꢎi cꢒa nguyên lí ñꢋi thoꢎi so vꢄi tiꢐu
thuyꢈt trưꢄc 1975.
Trong không khí dân chꢒ cꢒa thꢚi kỳ ñꢓi mꢄi, văn hꢀc ñưꢡc trꢆ vꢖ ñúng vai trò, vꢜ trí,
chꢃc năng cꢒa nó nên nhꢌn thꢃc lꢎi là nhu cꢍu tꢊt yꢈu và cꢍn thiꢈt. Nhꢌn thꢃc lꢎi không có
nghĩa là sꢉ phꢒ nhꢌn, gꢎt bꢨ nhꢙng gì ñã ñꢎt ñưꢡc, ñã tꢞn tꢎi trưꢄc ñó. Điꢖu cꢋt lõi là nó
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
41
yêu cꢍu nhà văn khám phá sâu hơn vào vùng hiꢁn thꢉc mà trưꢄc ñây do ñꢣc thù cꢒa lꢜch sꢝ
hoꢣc sꢉ vꢌn ñꢂng cꢒa thꢉc tꢎi ñꢚi sꢋng mà chưa có ñiꢖu kiꢁn, chưa ñưꢡc quan tâm ñúng
mꢃc. Nhꢙng vùng hiꢁn thꢉc ñó, ꢑ hiꢁn tꢎi trꢑ thành trung tâm, có tính cꢊp thiꢈt, ñòi hꢨi
phꢆi ñưꢡc nhꢌn thꢃc và phꢆn ánh sâu sꢇc vꢄi cái nhìn ña diꢁn, nhiꢖu chiꢖu. Yêu cꢍu nhꢌn
thꢃc lꢎi mꢑ ra sꢉ phong phú cꢒa các phꢎm vi ñꢚi sꢋng cꢍn ñào sâu, ñánh giá công bꢧng,
cũng tꢃc là mꢑ ra diꢕn ñàn, vꢄi nhiꢖu dꢎng thꢃc khác nhau ñꢐ nhà văn có thꢐ ñꢋi thoꢎi, bàn
luꢌn, trao ñꢓi... vꢖ các vꢊn ñꢖ hꢀ suy ngꢗm, sáng tꢎo.
ꢀ Đꢀi thoꢁi vꢂ các giá trꢃ ñꢁo ñꢄc, xã hꢅi
Xuꢊt phát tꢛ thꢉc tꢎi, các nhà tiꢐu thuyꢈt sau 1986 cꢆm nhꢌn thꢊy sꢉ vênh lꢁch giꢙa
thꢉc tꢎi và các giá trꢜ ñꢎo ñꢃc truyꢖn thꢋng. Điꢖu mà trưꢄc ñây, dù muꢋn hay không, xã hꢂi
nhꢚ nó mà trꢑ nên quy cꢒ. Hꢁ thꢋng quy tꢇc ñꢎo ñꢃc xã hꢂi vô tình lèn chꢣt con ngưꢚi
trong nhꢙng quy chuꢢn nhưng cũng cho phép xã hꢂi phát triꢐn bꢧng mô hình trꢌt tꢉ nhꢊt
ñꢜnh. Dòng văn hꢀc vꢈt thương vꢄi cꢆm hꢃng nhꢌn thꢃc lꢎi trꢑ thành xu hưꢄng ưu thꢇng
mꢓ xꢩ hiꢁn thꢉc. Nhꢙng nhꢋ nhăng cꢒa thꢚi cuꢂc, ñꢓ vꢥ, bꢊt tín nhꢌn thꢃc, ñꢎo ñꢃc xuꢊt
hiꢁn nhiꢖu trong sáng tác cꢒa Ma Văn Kháng, Chu Lai, Phꢎm Thꢜ Hoài, Tꢎ Duy Anh, Hꢞ
Anh Thái, Nguyꢕn Viꢁt Hà, Nguyꢕn Bình Phương, Nguyꢕn Khꢇc Trưꢚng, Võ Thꢜ Hꢆo...
Các vꢊn ñꢖ/phꢎm trù tiêu biꢐu ñưꢡc ñem ra bàn lꢎi: thiꢁn ꢅ ác, ñꢎo ñꢃc gia ñình, tiꢈt hꢎnh ꢅ
trinh tiꢈt, truyꢖn thꢋng (trꢌt tꢉ) ꢅ hiꢁn tꢎi (hꢟn ñꢂn). Đây cũng là chꢃc năng cꢒa tiꢐu thuyꢈt
theo cách gꢀi cꢒa M. Bakhtin là luôn nhꢌn thꢃc lꢎi, kiꢈn giꢆi lꢎi, ñánh giá lꢎi.
SBC là săn bꢂt chuꢅt (Hꢞ Anh Thái) là nhꢙng ñꢋi thoꢎi văn hóa ꢅ ñꢎo ñꢃc hòa trꢂn
thꢉc ꢅ ꢆo. Cái ác sꢏ bꢜ trꢛng trꢜ nhưng không bꢜ ñꢢy ñꢈn bưꢄc ñưꢚng cùng. Cái chꢈt ñꢂt
ngꢂt cꢒa Đꢎi Gia ꢅ ñiꢐm ñꢍu mꢋi cho sꢉ thao túng kꢈt hꢡp tiꢖn ꢅ quyꢖn ñã hóa giꢆi cho
cuꢂc ñꢋi thoꢎi giao tranh thiꢁn ꢅ ác; nhân ꢅ quꢆ. Câu chuyꢁn cuꢋi cùng quay trꢑ vꢖ dꢎng
thꢃc ñꢂc thoꢎi bꢑi SBC là lꢚi sám hꢋi có hꢌu. Nhà văn ñã hòa vào cuꢂc ñꢋi thoꢎi nhiꢖu bè
cꢒa thꢚi cuꢂc bꢧng vꢊn ñꢖ tưꢑng chꢛng như ñã cũ, làm mꢄi và truyꢖn cho nó nhꢙng yꢈu tꢋ
hoang ñưꢚng, kì ꢆo ñꢐ biꢐu ñꢎt triꢈt lý nhân sinh: con ngưꢚi sꢋng phꢆi có tâm thiꢁn. Sꢉ
tranh biꢁn cꢒa nhà văn không hꢖ gay gꢇt mà nhꢪ nhàng, bông lơn, ñùa bꢥn nhưng thông
ñiꢁp vꢗn sâu sꢇc.
Chꢒ ñꢖ gìn giꢙ ñꢎo ñꢃc gia ñình ñꢣt ra ꢑ nhiꢖu sáng tác cꢒa Chu Lai, Lê Lꢉu, Ma Văn
Kháng, Nguyꢕn Viꢁt Hà... Trong ñó, ngòi bút Ma Văn Kháng không chꢘ luôn trăn trꢑ, gìn
giꢙ nꢖn tꢆng ñꢎo ñꢃc, ñꢎo lý trong gia ñình mà còn gián tiꢈp ñꢖ cꢌp ñꢈn mꢂt vꢊn ñꢖ khác
sâu hơn, nhiꢖu ý nghĩa hơn thꢈ: mꢋi quan hꢁ giꢙa “ñꢎo” và “ñꢚi”, giꢙa nhꢙng biꢈn thiên
cꢒa thꢚi cuꢂc, khi mà các giá trꢜ nhân sinh bꢜ ñꢆo lꢂn, ñánh tráo. Các tiꢐu thuyꢈt Mùa lá
rꢜng trong vưꢀn, Đám cưꢏi không có giꢒy giá thú, Mꢅt mình mꢅt ngꢎa... thꢐ hiꢁn tꢌp trung
chꢒ ñꢖ này. Nhꢚ có các giá trꢜ ñꢎo ñꢃc, con ngưꢚi chung sꢋng, giao tiꢈp ꢃng xꢝ vꢄi nhau,
42
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
nhìn nhau nhưꢚng nhꢜn, khoan dung hơn trong cuꢂc sꢋng gia ñình. Chu Lai trong Phꢃ lo
lꢇng bꢑi nꢈp nhà ñã thay ñꢓi, bꢑi cơn biꢈn ñꢂng tưꢑng là vꢄ vꢢn cꢒa khu phꢋ lính. Nguyꢕn
Viꢁt Hà băn khoăn vꢖ sꢉ lꢟi thꢚi cꢒa ñꢎo ñꢃc trưꢄc gꢊp gáp hiꢁn tꢎi bꢑi nhꢙng ñꢓ vꢥ cꢒa
khung gia ñình cũ... Hꢁ quꢆ cꢒa chuꢢn mꢉc bꢜ phá vꢥ là nhꢙng dꢊu hiꢁu, mꢍm mꢋng lưu
manh, vô tâm và vô ñꢎo ñꢃc cꢒa tương lai. Vꢌy, gia ñình truyꢖn thꢋng, phꢆi chăng là ñiꢖu
mà tác giꢆ cꢍn tương tác, ñꢋi thoꢎi ñꢐ ngưꢚi hôm nay nhìn lꢎi và giꢙ lꢊy.
Các nhà tiꢐu thuyꢈt ñương ñꢎi cũng không ngꢍn ngꢎi ñưa ra quan niꢁm vꢖ sꢉ chung
thꢒy, trinh tiꢈt, tiꢈt hꢎnh thꢚi hiꢁn tꢎi. Không ñꢣt tiêu chí rõ ràng ñúng sai, mꢟi nhà văn ñꢐ
ngưꢚi ñꢀc tꢉ phân ñꢜnh thông qua câu chuyꢁn vꢖ sꢋ phꢌn nhân vꢌt. Nhân vꢌt cꢒa Tꢎ Duy
Anh (Đi tìm nhân vꢖt) khi bꢜ dꢞn ñꢈn cùng ñưꢚng ñã công khai “mang tꢊm huy chương
trinh nꢙ ñi bán rao” và biꢈt “chꢔng ai, trong ít phút ñꢜnh ñưꢡc giá cꢒa nó”. Võ Thꢜ Hꢆo
ngꢗm suy khi chꢃng kiꢈn sꢉ tàn bꢎo cꢒa lꢜch sꢝ lꢊy mꢎng sꢋng ngưꢚi phꢤ nꢙ ñꢐ bꢆo toàn
tiꢈt hꢎnh, chꢃng minh lòng chung thꢒy vꢄi nhà vua (Giàn thiêu). Liꢁu trinh tiꢈt, ñꢃc hꢎnh
có còn giá trꢜ, nhꢊt thiꢈt phꢆi giꢙ gìn khi ngưꢚi con gái bꢜ ngưꢚi yêu là thꢍy giáo vꢄi vꢩ
ngoài ñꢎo mꢎo giꢆ dꢋi bán rꢩ ñꢐ cꢍu danh (Cơ hꢅi cꢉa Chúa – Nguyꢕn Viꢁt Hà). Phꢆi
chăng nhꢙng ñiꢖu nhà văn ñꢣt ra là chꢋng ñꢋi, báng bꢓ, phi lí? Xã hꢂi có thꢐ bꢊt ñꢞng, cưꢚi
nhꢎo quay lưng, thꢌm chí thóa mꢎ... Tiꢈt hꢎnh ꢑ Khꢈi huyꢑn muꢅn chꢘ ñưꢡc luꢌn bàn trên
trang giꢊy khi nó là ñꢖ tài nghiên cꢃu sinh cꢒa chꢜ Hai – ngưꢚi phꢤ nꢙ có hai ñꢚi chꢞng và
hiꢁn tꢎi ñang yêu bꢋ Cꢢm My, cũng là ngưꢚi hưꢄng dꢗn luꢌn án cho chꢜ. Trong cái “chuyꢁn
thưꢚng ngày ꢑ huyꢁn” này, sꢉ sa sút ñꢎo ñꢃc ñang trꢑ nên phꢓ biꢈn và ñáng báo ñꢂng.
Mꢂt trong nhꢙng yꢈu tꢋ làm thay ñꢓi các giá trꢜ ñꢎo ñꢃc và nhân sinh cꢒa con ngưꢚi
chính là sꢉ phát triꢐn nhanh chóng cꢒa tư tưꢑng cá nhân thꢉc dꢤng và thói mua bán, trao
ñꢓi sòng phꢔng cꢒa xã hꢂi tiêu dùng. Nhà tiꢐu thuyꢈt cꢋ ý ñꢐ lꢂ luꢌn ñꢖ ngay tꢛ nhan ñꢖ tác
phꢢm (Giã biꢓt bóng tꢃi, Cõi ngưꢀi rung chuông tꢖn thꢌ, Luꢖt ñꢀi Cha và con...) hay khoác
cho nhân vꢌt lꢄp áo rꢂng hơn chính nó như trưꢚng hꢡp nhân vꢌt bào thai, ñꢃa trꢩ luꢌn bàn
vꢖ ñꢎo ñꢃc, thiꢁn ꢅ ác... Dù vꢌy, vꢗn phꢆi khꢔng ñꢜnh, qua ñꢋi thoꢎi, các tác giꢆ ñã tái sinh
nhꢙng tư tưꢑng nhân sinh tꢋt ñꢪp. Vưꢡt qua các quy chuꢢn, trưꢄc thꢉc tꢎi, nhꢙng giá trꢜ
ñích thꢉc tưꢑng như ñã ñông cꢃng nhưng vꢗn chưa thꢐ hoàn kꢈt, vꢗn còn nhꢙng góc khuꢊt
ñꢐ con ngưꢚi cꢍn xét lꢎi và thꢊu thꢜ lꢗn nhau.
ꢀ Đꢀi thoꢁi vꢂ văn hóa ꢆ lꢃch sꢇ
Tꢛ sau 1986, viꢈt như mꢂt nhu cꢍu nhꢌn thꢃc lꢎi lꢜch sꢝ, văn hóa trꢑ thành xu hưꢄng
thꢚi thưꢡng cꢒa tiꢐu thuyꢈt Viꢁt Nam. Vꢄi nhiꢖu cách lꢉa chꢀn: viꢈt tiꢈp, viꢈt lꢎi hay mưꢡn
lꢜch sꢝ như là cái cꢄ ñꢐ nhà văn thi triꢐn và công khai tư tưꢑng cá nhân ñã tꢎo nên nhꢙng
hiꢁu ꢃng nghꢁ thuꢌt mꢄi. Tꢉu trung, nhꢌn thꢃc lꢎi lꢜch sꢝ, văn hóa nꢓi bꢌt lên các vꢊn ñꢖ:
nhꢌn thꢃc lꢎi chiꢈn tranh tꢛ góc ñꢂ nhân bꢆn, cá nhân; nhꢌn thꢃc và diꢕn giꢆi lꢎi lꢜch sꢝ
(khơi mꢑ nhꢙng bí mꢌt, khuꢊt lꢊp; phân tích nhꢙng góc khuꢊt cꢒa ñꢚi tư, sꢋ phꢌn; giꢆ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
43
ñꢜnh/giꢆi lꢜch sꢝ); truy tìm, luꢌn giꢆi nhꢙng thành tꢋ kꢈt tinh văn hóa và bꢆn sꢇc dân tꢂc
trong tâm thꢈ hꢌu hiꢁn ñꢎi, không gian phꢔng... Đây là nhꢙng vꢊn ñꢖ cꢊp thiꢈt mà nhà văn
ñã ñꢣt ra trên tinh thꢍn ñꢋi thoꢎi.
Tiꢐu thuyꢈt Viꢁt Nam ñương ñꢎi ñã lꢂt xác khi miêu tꢆ chiꢈn tranh không phꢆi như nó
ñã diꢕn ra mà như nó vꢋn là thꢈ. Chꢊn thương tinh thꢍn cꢒa con ngưꢚi ñưꢡc bóc tách và
nhìn nhꢌn mꢂt cách nhân văn. Tiꢐu thuyꢈt sau 1986 ñꢎt ñꢈn tâm thꢈ ñꢋi thoꢎi phꢃc tꢎp khi
rũ bꢨ tính thuꢍn nhꢊt sꢝ thi trong phꢆn ánh hiꢁn thꢉc. Các sáng tác tiêu biꢐu có thꢐ kꢐ ñꢈn
là: Thꢀi xa vꢂng (Lê Lꢉu), Bꢌn không chꢚng (Dương Hưꢄng), Nꢙi buꢚn chiꢌn tranh (Bꢆo
Ninh), Vòng tròn bꢅi bꢄc (Chu Lai), Chim én bay (Nguyꢕn Trí Huân)... Mꢟi tác phꢢm ñꢖu
mang dꢊu ꢊn riêng cꢒa nhà văn, nhưng có tiꢈng ñꢞng vꢀng bi thiꢈt cꢒa tiꢐu thuyꢈt viꢈt vꢖ
chiꢈn tranh: thân phꢌn con ngưꢚi trong chiꢈn tranh (nhꢙng hy sinh, mꢊt mát cꢒa tuꢓi trꢩ,
tình yêu...); sꢉ sám hꢋi trưꢄc nhꢙng món nꢡ xương máu, suy tư vꢖ nhân tính; nhꢙng thꢊt
vꢀng khi trꢑ vꢖ ñꢚi thưꢚng, hình ꢆnh cꢒa kꢩ ñào ngũ, nhꢙng cái chꢈt, nhꢙng ꢊu trĩ, hèn
nhát, lꢍm lꢎc cꢒa con ngưꢚi... Đꢀc các tác phꢢm này, dù muꢋn hay không muꢋn, ngưꢚi ta
vꢗn nhꢌn thꢊy bóng dáng cꢒa I.Bondarev, V.Rasputin... vꢄi nhꢙng trăn trꢑ, ám ꢆnh ñꢍy
buꢋt nhói cꢒa văn hꢀc Xô viꢈt giàu triꢈt luꢌn thꢚi kì hꢌu chiꢈn.
Vꢄi ñꢖ tài lꢜch sꢝ, nhà văn không ngꢍn ngꢎi khơi mꢑ nhꢙng bí mꢌt, khuꢊt lꢊp, phân
tích nhꢙng góc khuꢊt ñꢚi tư, sꢋ phꢌn cá nhân ñꢈn ñưa ra các giꢆ ñꢜnh/giꢆi lꢜch sꢝ. Các nhà
tiꢐu thuyꢈt ñi tiên phong cho sꢉ thꢐ nghiꢁm này có thꢐ kꢐ ñꢈn là Nguyꢕn Xuân Khánh (Hꢚ
Quý Ly, Mꢛu Thưꢔng ngàn, Đꢅi gꢄo lên chùa), Võ Thꢜ Hꢆo (Giàn thiêu), Nguyꢕn Mꢂng
Giác (Sông Côn mùa lũ), Nguyꢕn Quang Thân (Hꢅi thꢑ)... ꢫ Hꢚ Quý Ly, Nguyꢕn Xuân
Khánh không chꢘ gꢡi lꢎi sꢉ thꢌt lꢜch sꢝ còn nghi vꢊn, ñꢋi thoꢎi vꢄi quá khꢃ bꢧng quan
niꢁm mꢄi mꢩ, cꢑi mꢑ. Nhà Trꢍn có thꢐ phꢤc hꢞi hay cꢍn thay ñꢓi ñꢐ phꢤc hꢞi trưꢄc thꢉc tꢈ
bꢁ rꢎc? Hꢞ Quý Ly là ngưꢚi có công hay có tꢂi?... tꢊt cꢆ ñưꢡc nhìn nhꢌn khách quan, công
bꢧng, xuꢊt phát tꢛ cái nhìn và tiꢈng nói tranh biꢁn hôm nay. Đꢋi thoꢎi chính trꢜ, tư tưꢑng,
văn hóa; ñꢋi thoꢎi vꢄi lꢜch sꢝ ꢑ Hꢞ Quý Ly, suy cho cùng là suy tư vꢖ nhꢙng vꢊn ñꢖ ñương
ñꢎi. Câu chuyꢁn thꢈ sꢉ, quy luꢌt thꢜnh suy, ñꢊu tranh giꢙa cái cũ và cái mꢄi, nhꢙng khát
vꢀng, tham vꢀng, thꢒ ñoꢎn – kꢈ sách, nhꢙng sꢋ phꢌn con ngưꢚi trong guꢞng quay cꢒa thꢚi
thꢈ trꢑ thành câu chuyꢁn cꢒa muôn ñꢚi. Các tiꢈng nói, quan niꢁm va chꢎm, soi sáng nhau
góp phꢍn tꢎo nên tính dân chꢒ trong cuꢂc ñꢋi thoꢎi giꢙa hiꢁn tꢎi và quá khꢃ, giꢙa nhà
văn và bꢎn ñꢀc. Lꢜch sꢝ trꢑ thành nhꢙng trꢆi nghiꢁm, diꢕn giꢆi cꢒa cá nhân hơn là cꢒa
cꢂng ñꢞng.
Mꢛu Thưꢔng ngàn tiꢈp tꢤc thꢐ hiꢁn ñꢋi thoꢎi lꢜch sꢝ. Tính ñꢋi thoꢎi cꢒa tác phꢢm thꢐ
hiꢁn ꢑ 3 cꢊp ñꢂ: tôn vinh văn hóa/tín ngưꢥng dân gian và tính dꢤc như mꢂt ngôn ngꢙ xác
nhꢌn sꢉ hiꢁn hꢙu cꢒa tính ngưꢚi, gꢋc rꢕ cꢒa tꢞn tꢎi, có ý nghĩa ñꢋi thoꢎi vꢄi nhꢙng cꢊm kꢜ;
ñꢖ cao tính mꢗu, thiên tính nꢙ vꢄi tư cách là tư tưꢑng nꢓi bꢌt và khꢔng ñꢜnh sꢃc mꢎnh văn
44
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
hóa, tôn giáo bꢆn ñꢜa là căn cꢋt tꢎo nên sꢃc sꢋng cꢒa mꢂt dân tꢂc. Đꢣc biꢁt, nhà văn rꢊt
khéo léo khi vꢌn dꢤng phép ñꢋi thoꢎi văn hóa trong tꢍm nhìn, lꢌp trưꢚng cꢒa kꢩ ngoꢎi bang
xâm lꢊn, làm bꢌt lên giá trꢜ hꢧng cꢝu cꢒa văn hóa phꢞn thꢉc nhiꢁt ñꢄi. Điꢖu này thꢐ hiꢁn ꢑ
viꢁc lí giꢆi sꢉ thꢊt bꢎi cꢒa nhꢙng con ngưꢚi ñi khai hóa thuꢂc ñꢜa. Nhꢙng tưꢑng mang danh
khai hóa, có quyꢖn làm chꢒ, áp ñꢣt lên mꢀi mꢣt ñꢚi sꢋng, văn hóa ngưꢚi Viꢁt nhưng hꢀ ñã
thꢊt bꢎi ngay trên chiꢈn thꢇng. Nguyꢕn Xuân Khánh ñꢐ cho ngưꢚi phương Tây ñi xâm lꢊn
tꢉ nhꢌn thꢃc, ñꢋi thoꢎi, tranh biꢁn vꢄi nhau ñꢐ nhꢌn ra bꢆn chꢊt cꢒa “ân ái tꢃc là tꢉ nhiên”
cꢒa con ngưꢚi xꢃ nhiꢁt ñꢄi, vꢛa hꢎ bꢁ tư tưꢑng “văn minh tꢌn hưꢑng” lí trí phương Tây.
Hóa ra, hꢀ ñã bꢜ ñꢞng hóa ngưꢡc, bꢜ chinh phꢤc trꢑ lꢎi ñꢐ mãi mãi thành “chú khách” trên
mꢆnh ñꢊt ñꢍy ñau khꢓ nhưng hꢞn hꢌu, ꢊm áp này. Nhà tiꢐu thuyꢈt ñã luꢌn giꢆi quá khꢃ,
nhìn ngꢇm lꢜch sꢝ dân tꢂc tꢛ mꢂt góc nhìn rꢊt sâu vꢖ văn hóa và nhꢙng liên hꢁ giꢙa lꢜch sꢝ ꢅ
văn hóa. Nhꢚ ñó, nhꢙng lꢄp trꢍm tích, bí ꢢn cꢒa lꢜch sꢝ, văn hóa Viꢁt hiꢐn lꢂ không phꢆi
trong tư cách thꢤ ñꢂng, bé mꢀn, yꢈm thꢈ, mà hꢞn nhiên, chân thꢉc, ñꢍy khí phách và rꢊt
ñáng tꢉ hào.
ꢀ Đꢀi thoꢁi vꢂ trách nhiꢈm cꢉa nhà văn và nghꢂ viꢊt văn
Văn chương là mꢂt thꢃ duyên nꢡ, duyên nghiꢁp, mꢂt nꢟi ám ꢆnh ñꢋi vꢄi nhꢙng ngưꢚi
cꢍm bút. Trong mꢂt chꢛng mꢉc nào ñó, không mꢂt ngưꢚi viꢈt ñương ñꢎi nào coi viꢁc sáng
tác như mꢂt sꢉ “giꢆi khuây”. Trưꢄc ñây, J.P.Sartre tꢛng nói rꢧng chúng ta “... ñang sꢋng
trong mꢂt thꢚi ñꢎi cꢍn suy ngꢗm”, nên hiꢐn nhiên, ngưꢚi viꢈt tiꢐu thuyꢈt và tiꢐu thuyꢈt, ñꢈn
lưꢡt mình, cũng phꢆi suy ngꢗm vꢖ chính nó. Quꢆ ñúng vꢌy. Giꢙa quá nhiꢖu áp lꢉc cꢍn phꢆi
chuyꢐn tꢆi, viꢈt vì mꢇc nꢡ kí ꢃc, máu xương cꢒa ñꢞng ñꢂi ñã ngã xuꢋng (lꢚi giãi bày cꢒa
Iu.Bondarev); viꢈt vꢖ nhꢙng nꢟi buꢞn chiꢈn tranh, nꢟi ñau cꢒa nhꢙng ngưꢀi sót lꢄi cꢉa
rꢊng cưꢀi (tên mꢂt truyꢁn ngꢇn cꢒa Lê Minh Khuê), viꢈt vꢖ sꢉ trꢄ trêu, bi hài và nhꢗn tâm
cꢒa nhꢙng ñám cưꢏi không có giꢒy giá thú (Ma Văn Kháng) thꢚi bao cꢊp... luôn thôi thúc,
luôn là tâm ñiꢐm thưꢚng trꢉc cꢒa các nhà văn. Ngꢤp lꢣn, bꢊn loꢎn giꢙa kí ꢃc vꢖ nhꢙng trꢌn
ñánh ñꢗm máu ꢑ truông Gꢀi Hꢞn, ñꢞi Xáo Thꢜt và nꢟi buꢞn tình yêu không thꢐ nguôi ngoai
vꢄi Phương, Kiên, “nhà văn phưꢚng”, nhân vꢌt chính, kꢩ sꢋng sót trꢑ vꢖ tꢛ cõi chꢈt trong
Nꢙi buꢚn chiꢌn tranh cꢒa Bꢆo Ninh ñã xác ñꢜnh: “Phꢆi viꢈt thôi! – Viꢈt ñꢐ quên ñi, viꢈt ñꢐ
nhꢄ lꢎi. Viꢈt ñꢐ có mꢂt cꢃu cánh, mꢂt niꢖm cꢃu rꢟi, ñꢐ mà chꢜu ñꢉng, ñꢐ giꢙ lòng tin, ñꢐ
mà còn muꢋn sꢋng” [9, tr.188]. Thꢈ nhưng, lꢉa chꢀn cái gì ñꢐ viꢈt và viꢈt như thꢈ nào mꢄi
là vꢊn ñꢖ. Dù ñã tꢉ nhꢒ thꢍm: “Cꢍn phꢆi viꢈt vꢖ nhꢙng ngưꢚi thân yêu cũng như vꢖ nhꢙng
con ngưꢚi xa lꢎ hàng ngày nưꢚm nưꢡp qua ñưꢚng vô tình trꢑ thành nhꢙng chꢃng nhân cꢒa
cuꢂc ñꢚi nhau...”, song Kiên lꢎi “không thꢐ viꢈt khác”, bꢑi cho dù chꢘ là “mơ” thì cũng có
mꢂt phꢍn sꢉ thꢌt: “Kí ꢃc tình yêu và kí ꢃc chiꢈn tranh kꢈt thành sinh lꢉc và thành thi hꢃng,
giúp anh thoát khꢨi cái tꢍm thưꢚng bi ñát cꢒa sꢋ phꢌn anh sau chiꢈn tranh [9, tr.208]. “Đôi
khi cũng toan mꢂt hưꢄng mꢄi nào ñó, nhưng ngòi bút lꢎi chꢔng tuân theo”; chiꢈn tranh ùa
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
45
vꢖ, tꢉ nó chꢆy tràn trên nhꢙng trang giꢊy. Kiên ñã viꢈt ngày ñêm, viꢈt hꢋi hꢆ như thꢐ ñꢐ
chꢇp nꢋi, hàn gꢇn lꢎi nhꢙng mꢆnh vꢤn rꢚi rꢎc cꢒa cái kí ꢃc chꢊt chꢃa toàn nhꢙng kꢘ niꢁm
buꢋt nhói: “Anh viꢈt, anh chꢚ ñꢡi, rꢞi lꢎi viꢈt, lꢎi chꢚ ñꢡi, nôn nóng, căng thꢔng, ñꢍy
nhꢙng kích ñꢂng thái quá cꢒa nꢂi tâm, sꢋng mꢂt mình vꢄi nhꢙng cꢆm xúc cꢒa mình, anh
lao ñꢂng, lao ñꢂng không ngꢛng và già ñi trông thꢊy” [9, tr.62].
Có thꢐ nói, hꢍu như mꢟi ngưꢚi cꢍm bút thꢚi hꢌu chiꢈn, không riêng gì nhꢙng ngưꢚi trꢑ
vꢖ sau chiꢈn tranh, ñꢖu bꢜ chi phꢋi, thôi thúc bꢑi mꢂt thꢃ cꢆm hꢃng sáng tꢎo mãnh liꢁt và
ma mꢜ nào ñó. Cái hiꢁn thꢉc bꢖ bꢂn và ñꢍy xáo trꢂn cꢒa thꢉc tꢎi hòa lꢗn nhꢙng kí ꢃc chưa
thꢐ nguôi ngoai buꢂc nhà văn phꢆi phá vꢥ nhꢙng ràng buꢂc, quy phꢎm vꢖ tư tưꢑng và hình
thꢃc tác phꢢm cꢒa giai ñoꢎn trưꢄc ñó ñꢐ chuyꢐn tꢆi cho ñưꢡc, cho hꢈt nhꢙng ꢢn ý, ꢢn ꢃc,
xáo trꢂn... cꢒa riêng mình, ñang giày vò mình: “Ngay tꢛ chương ñꢍu tiên, cuꢋn tiꢐu thuyꢈt
cꢒa anh ñã buông lơi cꢋt truyꢁn truyꢖn thꢋng, không gian và thꢚi gian tꢉ ý khuꢊy ñꢆo
không kꢐ gì ñꢈn tính hꢡp lý, bꢋ cꢤc bꢊn loꢎn, dòng ñꢚi các nhân vꢌt bꢜ phó mꢣc cho ngꢗu
hꢃng. Trong tꢛng chương mꢂt Kiên viꢈt vꢖ chiꢈn tranh mꢂt cách rꢊt tùy ý như thꢐ ñꢊy là
mꢂt cuꢂc chiꢈn tranh chưa tꢛng ñưꢡc biꢈt tꢄi, như thꢐ ñó là cuꢂc chiꢈn cꢒa riêng anh. Và
cꢃ thꢈ, nꢝa ñiên rꢞ Kiên lao vào chiꢈn ñꢊu lꢎi cuꢂc chiꢈn ñꢊu cꢒa ñꢚi mình, mꢂt cách ñơn
ñꢂc, phi hiꢁn thꢉc, mꢂt cách cay ñꢇng, ñꢍy rꢗy va vꢊp và lꢍm lꢎc (...) Sꢉ nghiꢁp bút nghiên
ñã ñưa thꢔng Kiên tꢄi bꢚ cao dꢋc ñꢃng cꢒa cuꢂc sꢋng, không còn cách gì lꢢn tránh hoꢣc
lꢍn lꢙa, cũng không hꢖ có mꢂt phép màu, mꢂt cꢃu cánh nào” [9, tr.63].
Vꢄi Kiên, viꢈt vꢖ cuꢂc chiꢈn mꢄi ñi qua không phꢆi là tô ñꢌm lꢎi mꢂt ñꢖ tài ñã mòn
cũ, mà là trách nhiꢁm, là sꢉ ý thꢃc vꢖ sꢃ mꢁnh, là sꢉ giꢆi thoát. Chính tinh thꢍn ꢊy, sꢉ sáng
tꢎo, thăng hoa và bꢊn loꢎn ꢊy ñã tꢎo ra nhꢙng bꢃt phá, ñã ñưa anh ñꢈn vꢄi cuꢂc ñꢚi, vꢄi
bꢎn ñꢀc ñꢐ cùng chiêm nghiꢁm và trao ñꢓi. Kiên nghĩ rꢧng “mưꢚi mươi là rꢞi sꢏ ñꢎi bꢎi”,
nhưng anh ñã không thꢊt bꢎi. Có thꢐ cái “... mꢎch chuyꢁn không ngꢛng ñꢃt gãy. Tác phꢢm
tꢛ ñꢍu ñꢈn cuꢋi không hꢖ có nꢓi mꢂt tuyꢈn chung, mꢂt bꢖ mꢣt ñꢎi khái nào mà hoàn toàn là
nhꢙng khꢋi thù hình. Tꢊt cꢆ ñang diꢕn ra ñꢂt nhiên ñꢃt gãy và bꢜ quét sꢎch khꢨi giꢙa chꢛng
trang giꢊy như thꢐ rơi vào kꢏ nꢃt nào ñó cꢒa thꢚi gian tác phꢢm. Ta vꢗn gꢀi ñó là sꢉ mꢊt bꢋ
cꢤc, sꢉ thiꢈu mꢎch lꢎc, thiꢈu bao quát, nhiꢖu khi chꢃng tꢨ sꢉ hꢗng hꢤt cꢒa tư duy ngưꢚi
viꢈt, chꢃng tꢨ cái sꢉ lꢉc bꢊt tòng tâm cꢒa y” [9, tr.315ꢅ316] khiꢈn ai ñó, kꢐ cꢆ ngưꢚi may
mꢇn ñưꢡc ñꢀc ꢅ ngưꢚi “chép” lꢎi cuꢋn tiꢐu thuyꢈt cꢒa Kiên, thoꢎt ñꢍu cũng “Tôi không
biꢈt. Tôi không hiꢐu gì cꢆ” [9, tr.317]. Nhưng rꢞi, “Không hꢖ có mꢂt chꢙ nào là cꢒa tôi
trong bꢆn thꢆo mꢄi, tôi chꢘ xoay xoay vꢣn vꢣn như mꢂt ngưꢚi chơi Ruꢅbic vꢌy thôi. Nhưng
sau khi chép xong, ñꢀc lꢎi, tôi ngꢥ ngàng nhꢌn thꢊy nhꢙng ý tưꢑng cꢒa mình, nhꢙng cꢆm
giác cꢒa mình, thꢌm chí cꢆ nhꢙng cꢆnh ngꢂ cꢒa mình nꢙa. Dưꢚng như do sꢉ tình cꢚ cꢒa
câu chꢙ và bꢋ cꢤc, tôi và tác giꢆ ñã ngꢗu nhiên trꢑ nên hòa ñꢞng tư tưꢑng, trꢑ nên rꢊt gꢍn
nhau. Thꢌm chí tôi ngꢚ rꢧng có quen anh trong chiꢈn tranh” [9, tr.318]. Như thꢈ, nhꢙng lát
cꢇt cꢒa ñꢚi, cꢒa ngưꢚi, cꢒa cꢆ mꢂt giai ñoꢎn lꢜch sꢝ ꢅ thꢚi ñꢎi vꢛa ñáng nhꢄ, phꢆi nhꢄ, vꢛa
46
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
muꢋn quên ñi mà Kiên ghi lꢎi vꢂi vã ñã tìm ñưꢡc sꢉ ñꢞng vꢀng. Khoꢆng cách giꢙa nhà văn
vꢄi bꢎn ñꢀc như thꢐ ñã bꢜ xóa nhòa. Kiên cꢒa Bꢆo Ninh ñã bưꢄc ra khꢨi trang giꢊy, ñang
sꢋng ꢑ ñâu ñó, ñang sꢬn sàng tiꢈp tꢤc trao ñꢓi, ñꢋi thoꢎi vꢄi ñꢂc giꢆ vꢖ nhꢙng gì anh ñã trꢆi
qua, chiêm nghiꢁm, suy ngꢗm.
Xu hưꢄng ñꢋi thoꢎi dân chꢒ vꢄi bꢎn ñꢀc vꢖ các vꢊn ñꢖ cꢒa ñꢚi sꢋng, ngay cꢆ các quan
ñiꢐm, dꢉ ñꢞ sáng tꢎo, các câu chuyꢁn bꢈp núc cꢒa sáng tác văn chương... ñã ngày càng rõ
nét trong các tiꢐu thuyꢈt ñương ñꢎi. Ngưꢚi ñꢀc bꢇt gꢣp ngày càng nhiꢖu các quan niꢁm,
triꢈt lý cùng các sꢉ phá cách trong thiꢈt tꢎo cꢋt truyꢁn, hꢁ thꢋng nhân vꢌt, không gian, thꢚi
gian, phương thꢃc trꢍn thuꢌt, miêu tꢆ cꢒa các nhà văn. Nguyꢕn Viꢁt Hà trong Khꢈi huyꢑn
muꢅn ñã không ngꢎi ngꢍn “bꢨ ñi tꢊm màn che” ñꢐ cho ñꢂc giꢆ thꢊy nhiꢖu bí mꢌt, trăn trꢑ,
nhꢀc nhꢧn cꢒa ngưꢚi viꢈt, nghꢖ viꢈt hiꢁn nay. Cũng như Bꢆo Ninh và Kiên, trong Khꢈi
huyꢑn muꢅn, mꢌt ñꢂ cꢒa các ñꢋi thoꢎi mang tính “nꢂi bꢂ”, riêng tư, thuꢍn túy nghꢖ nghiꢁp
khá dày ñꢣc, ñưꢡc thꢐ hiꢁn tꢌp trung qua “giꢀng ñiꢁu giãi bày” cꢒa hai nhân vꢌt: nhà văn
(chương 2) và nhà văn Bꢎch (chương 3). Cũng trong chương 3 còn có sꢉ tham góp cꢒa mꢂt
ñꢂc giꢆ, mꢂt cô gái trꢩ, ngưꢚi sꢏ là nguyên mꢗu cho nhân vꢌt Cꢢm My ꢅ ngưꢚi yêu cꢒa Vũ
trong cuꢋn tiꢐu thuyꢈt cꢒa Bꢎch. Song dù sꢉ song trùng giꢙa câu chuyꢁn vꢖ nhà văn Bꢎch
và câu chuyꢁn tình Bꢎch ñương viꢈt; dù quan ñiꢐm cꢒa “tôi” (tác giꢆ), Bꢎch (nhân vꢌt cꢒa
“tôi”) và cô gái (ñꢂc giꢆ) không hoàn toàn ñꢞng nhꢊt, ñꢣc biꢁt trong các ý kiꢈn nhꢌn xét,
ñánh giá khá cay nghiꢁt nhưng xác ñáng vꢖ thꢚi cuꢂc và ñꢂi ngũ sáng tác văn chương nưꢄc
nhà... có lôi cuꢋn hay làm ngưꢚi ñꢀc bꢜ phân tán, thì vꢗn dꢕ dàng nhꢌn thꢊy sꢉ “thꢃc ngꢂ”
hay “trꢍn tình” cꢒa “tôi ꢅ tác giꢆ ꢅ ngưꢚi viꢈt”: “Tôi ñã rꢊt nhiꢖu lꢍn tꢉ hꢨi là tꢎi sao ngưꢚi
ta lꢎi gꢀi mꢂt ngưꢚi viꢈt chꢙ là nhà văn. Phꢆi chăng vì anh ta có sách có bài hoꢣc dung tꢤc
hơn, có tên ꢑ mꢂt hꢂi nghꢖ nghiꢁp nào ñꢊy. Hoꢣc chính bꢆn thân anh ta tꢉ sâu sꢇc hiꢐu anh
ta là mꢂt nhà văn. Cái sꢃ mꢁnh khꢇc nghiꢁt ꢊy ñưꢡc anh ta cꢆm nhꢌn qua mꢂt giꢊc mơ hay
mꢂt lꢚi phán tꢣng ñꢞng bóng linh tinh. Nꢈu ñúng thꢈ thì kꢐ cũng ñau ñꢄn. Sꢉ ngꢂ nhꢌn, sꢉ
mê chꢊp thưꢚng ñưꢡc bao bꢀc trong long lanh rꢊt nhiꢖu biꢁn giꢆi minh triꢈt. Khi có tuꢓi,
tôi hay tꢉ hꢨi tôi. Làm thꢈ nào ñꢐ gꢎt ñi sꢉ lꢍm lꢗn cꢒa ngưꢚi viꢈt, nhꢙng ngưꢚi mꢗn cꢆm
rꢊt hay tꢉ huyꢕn hoꢣc mình. Điꢖu kiꢁn chính xác cho mꢂt ngưꢚi ñưꢡc gꢀi là nhà văn có vꢩ
ñơn giꢆn, ñꢊy là anh ta ñưꢡc các nhà văn khác công nhꢌn” [4, tr.135ꢅ136]. Ngꢗm ra, ñꢐ
nuôi giꢙ và theo ñuꢓi “thꢃ công viꢁc không phꢆi là công viꢁc” này, nhà văn, ngưꢚi viꢈt tiꢐu
thuyꢈt thꢚi nay cꢍn trưꢄc hꢈt biꢈt mình là ai; cꢍn biꢈt tꢉ “ñi tìm nhân vꢖt”; cꢍn có “cái
duyên”; cꢍn biꢈt tích lũy và ñꢓi mꢄi cách thꢃc thꢐ hiꢁn, chuyꢐn tꢆi cái sꢉ ñꢚi vꢋn chꢔng
theo mꢂt khuôn mꢗu nào cꢆ. Điꢖu ñáng sꢡ nhꢊt, theo kꢩ “lang thang trong chꢆ” Hꢞ Anh
Thái ꢅ tác giꢆ cꢒa rꢊt nhiꢖu tiꢐu thuyꢈt và tiꢐu luꢌn, là các “cuꢋn sách nhꢎt” [10, tr.138],
nhꢎt cꢆ vꢖ nꢂi dung và hình thꢃc. Các cuꢋn sách như thꢈ không chꢘ cꢆn trꢑ sꢉ giao tiꢈp, ñꢋi
thoꢎi, mꢚi gꢀi thêm các diꢕn giꢆi giꢙa nhà văn vꢄi bꢎn ñꢀc, mà thꢉc chꢊt còn là sꢉ “tra tꢊn
ngưꢚi ñꢀc”.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
47
3. KꢆT LUꢇN
Tóm lꢎi, ñꢋi thoꢎi là mꢂt biꢐu hiꢁn cꢒa tinh thꢍn ñꢓi mꢄi mꢋi quan hꢁ giꢙa nhà văn và
ngưꢚi ñꢀc trong ñꢚi sꢋng văn hꢀc Viꢁt Nam ñương ñꢎi. Trong “thꢈ giꢄi phꢔng” hiꢁn nay,
sꢉ nhꢌn thꢃc lꢎi, sꢉ tìm kiꢈm các phương thꢃc, hình thꢃc sáng tꢎo nghꢁ thuꢌt mꢄi nhꢧm
tiꢈp cꢌn gꢍn hơn vꢄi ñꢚi sꢋng và ñꢂc giꢆ trꢑ nên ñꢣc biꢁt quan trꢀng vꢄi các nhà văn, nhꢊt
là các nhà tiꢐu thuyꢈt. Đꢋi thoꢎi không chꢘ là bꢆn chꢊt mà còn là nguyên tꢇc sáng tꢎo cꢒa
văn hꢀc ñương ñꢎi Viꢁt Nam trong quá trình hꢂi nhꢌp, hòa nhꢌp văn hꢀc hꢌu hiꢁn ñꢎi thꢈ
giꢄi. Tꢊt nhiên, ñꢐ tiꢈp nhꢌn mꢂt tác phꢢm ñưꢡc viꢈt theo tư duy nghꢁ thuꢌt ñꢖ cao ý thꢃc
ñꢋi thoꢎi, ngưꢚi ñꢀc cũng cꢍn có mꢂt tâm thꢈ và tinh thꢍn “ñꢞng sáng tꢎo” tương ꢃng.
TÀI LIꢈU THAM KHꢉO
1. Phan Cꢉ Đꢁ (2013), Tiꢋu thuyꢌt Viꢓt Nam ñương ñꢄi (xuꢊt bꢆn lꢍn thꢃ 4), ꢅ Nxb Giáo dꢤc,
Hà Nꢂi.
2. Nguyꢕn Đăng Mꢎnh, Lꢎi Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn, Trꢍn Đình Sꢝ, Ngô Thꢆo (1987), Mꢅt
thꢀi ñꢄi văn hꢐc mꢏi, ꢅ Nxb Văn hꢀc, Hà Nꢂi.
3. Mai Hꢆi Oanh (2009), Nhꢆng cách tân nghꢓ thuꢖt trong tiꢋu thuyꢌt Viꢓt Nam ñương ñꢄi giai
ñoꢄn 1986 – 2006 (Chuyên luꢌn), ꢅ Nxb Hꢂi Nhà văn, Hà Nꢂi.
4. Nguyꢕn Viꢁt Hà (2005) Khꢈi huyꢑn muꢅn, ꢅ Nxb Hꢂi Nhà văn, Hà Nꢂi.
5. Dương Hưꢄng (2015), Bꢌn không chꢚng, ꢅ Nxb Trꢩ.
6. Ma Văn Kháng (2002), Đám cưꢏi không có giꢒy giá thú, ꢅ Nxb Văn hꢀc, Hà Nꢂi.
7. Chu Lai (2013), Vòng tròn bꢅi bꢄc, ꢅ Nxb Văn hꢀc, Hà Nꢂi.
8. Lê Lꢉu (2010), Thꢀi xa vꢂng, ꢅ Nxb Thꢚi ñꢎi.
9. Bꢆo Ninh (2012), Nꢙi buꢚn chiꢌn tranh, ꢅ Nxb Trꢩ.
10. Hꢞ Anh Thái (2016), Lang thang trong chꢆ (1 tiꢐu thuyꢈt = 3 truyꢁn dài), ꢅ Nxb Trꢩ.
MORE DISCUSS ON “THE DIALOGUE” IN CONTEMPORARY
VIETNAMESE NOVEL
Abstract: Dialogue is one of basic features of literary creation. The poet is both creator
and converser who face directly with readers on the content of his novel. The democratic
and open atmosphere of the social and cultural life after 1986 created multiꢝdimensional
views of literature including reconsideration. Dialogue is based on the reconsideration
focusing on genres of novel.
Keywords: Dialogue, reconsideration, contemporary Vietnamese novel.
9 trang
17541
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bàn thêm về tính "đối thoại" trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ban_them_ve_tinh_doi_thoai_trong_tieu_thuyet_viet_nam_duong.pdf
