Nhìn lại một vài ý kiến tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng theo quan điểm chính trị

Download

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

NHÌN LẠI MỘT VꢀI Ý KIẾN TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT

Vꢀ PHÓNG SỰ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

THEO QUAN ĐIỂM CHÍNH TRỊ

Trần Thị Huyền¹

Học viện Khoa học Xã hội

Tóm tắt: Trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Vũ Trọng Phụng được đánh giá là nhà

văn phức tạp bậc nhất. Con người và sự nghiệp sáng tác của ông luôn là đề tài hấp dẫn

giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc suốt nhiều năm qua. Đặc biệt, hai thể tài tiểu thuyết

và phóng sự của Vũ Trọng Phụng đã mở ra các hướng tiếp cận đa chiều, nhưng cũng

hàm chứa nhiều đối kháng. Nhìn lại một vài ý kiến tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự Vũ

Trọng Phụng theo quan điểm chính trị sẽ cho thấy rõ điều này.

Từ khóa: Vũ Trọng Phụng, tiểu thuyết, phóng sự, cái nhìn giai cấp.

1. MỞ ĐẦU

Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, một hoạt động tư tưởng. “Tầm cỡ

một nhà văn rút cục phụ thuộc ở tầm cỡ tư tưởng của ông ta” [1, tr.9], mà tư tưởng đó gắn

liền với một thế giới quan, một lập trường giai cấp nhất định. Lập trường giai cấp chính là

tư tưởng chính trị “chính trị không chỉ là một hình thái ý thức. Nó là một hiện tượng cực

kỳ phức tạp thâm nhập vào mọi phương diện đời sống trong xã hội hiện đại’’ [3, tr.72]. Nói

về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, các tác giả cuốn Lý luận văn học cho rằng:

“không được nhìn quan hệ chính trị và nghệ thuật theo các biểu hiện bề ngoài. Trong mọi

trường hợp, quan điểm chính trị tiến bộ cho phép người nghệ sỹ đánh giá đúng đắn các

hiện tượng đời sống, ngược lại, tư tưởng chính trị lạc hậu, phản động dẫn đến việc xuyên

tạc hiện thực” [3, tr.72]. Khi tiếp nhận về hiện tượng Vũ Trọng Phụng, một số nhà nghiên

cứu đã có cái nhìn phiếm diện trong cách đánh giá dẫn đến những tranh cãi khác nhau.

Nhận bài ngày 10.07.2016; gửi phản biện và duyệt đăng ngày 20.08.2016

Liên hệ tác giả: Trần Thị Huyền; Email: Email: [email protected]

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 7/2016

2. NỘI DUNG

Vũ Trọng Phụng có một “hoàn cảnh nhỏ” (là hoàn cảnh có quan hệ trực tiếp đến đời

sống cá nhân của nhà văn, bao gồm hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh gia đình) khá đặc biệt, mồ

côi cha từ khi bẩy tháng tuổi, mười lăm tuổi bỏ học lăn vào đời kiếm sống, bị thôi việc, bị

sa thải, trong lúc mưu sinh, cái linh hồn ngây thơ bị tắm gội trong những hoàn cảnh phức

tạp “chỗ nào ông cũng thấy mưu cơ xu nịnh, lừa đảo. Chỗ nào ông cũng thấy cá lớn nuốt

cá bé, kẻ khỏe đè kẻ yếu, chỗ nào ông cũng thấy tội ác và trụy lạc... Ông phải lấy một thái

độ xử thế: bi quan và hoài nghi [4, tr.68]. Gần như cả cuộc đời mình Vũ Trọng Phụng chỉ

sống trong căn gác hẹp ở phố Hàng Bạc (Hà Nội), trong khi đó ở xung quanh là cả một xã

hội thành thị đang trên đà Âu hóa ăn chơi phè phỡn. “Tài năng của Vũ Trọng Phụng vẫn

bắt dễ rất sâu vào cái khu vực tranh tối, tranh sáng là cuộc sống lớp dân nghèo thành thị đã

sản sinh ra ông, và ông đã khai thác nó một cách triệt để” [4, tr.246]. Chính hoàn cảnh gia

đình và hoàn cảnh xã hội đã hình thành nên thái độ hoài nghi và lòng căm phẫn trước cảnh

đời nhố nhăng, thêm nữa, “con người ấy lại suốt ngày này tháng khác nhìn thế giới và con

người qua “cái lỗ khóa” của phố Hàng Bạc. Đó là lý do khiến ông chỉ thấy “cái tính ăn

gian, ăn cắp là cái tính loài người” (Cạm bẫy người), “loài người chỉ là một lũ ăn cắp và

hiếp dâm” (Giông tố), nghĩa là một nhân loại vô nghĩa lý”(Số đỏ).

Bên cạnh đó, Vũ Trọng Phụng tắm gội trong “hoàn cảnh lớn” (hoàn cảnh tác động đến

cả một xã hội, một dân tộc trong một thời kỳ lịch sử nhất định), phức tạp với nhiều biến cố

diễn ra. Cuộc khởi nghĩa Yên Bái và phong trào 1930 - 1931, sự khủng bố của thực dân

Pháp, nạn khủng hoảng kinh tế 1929 – 1933... khiến cho mọi tầng lớp nhân dân bi quan và

phẫn uất. Mang trong mình niềm bi quan và phẫn uất về xã hội, Vũ Trọng Phụng thấy xã

hội là “chó đểu” và con người thì “vô nghĩa lý”. Điều này chi phối rất lớn đến lập trường

chính trị và phương hướng sáng tác của nhà văn. Đây cũng là điều cần lưu ý khi tiếp nhận

Vũ Trọng Phụng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng: “giải thích cho thấu đáo

tư tưởng của Vũ Trọng Phụng còn phải chú ý đến đặc điểm này trong môi trường sinh hoạt

riêng của ông nữa: Tuy nghèo khổ thật... nhưng Vũ Trọng Phụng ít có điều kiện gần gũi,

gắn bó với đời sống chất phác, lành mạnh của nhân dân lao động. Ngược lại cảnh tượng

hàng ngày đập vào mắt ông lại chủ yếu là sinh hoạt của những tầng lớp thuộc cái xã hội thị

thành trụy lạc hóa lúc bấy giờ...” [1, tr.17].

Vũ Trọng Phụng trong con mắt của bạn bè là người có tín, yêu ghét rõ ràng và luôn có

trách nhiệm với những trang viết của mình. Ngô Tất Tố trong Gia thế ông Vũ Trọng Phụng

cho rằng Vũ Trọng Phụng tuy nghèo nhưng tỏ ra rất đáng trọng, “không lúc nào ông tự

đem túng thiếu của mình mà làm phiền lụy người khác, dù khi túng thiếu cực điểm cũng

vậy” [4, tr.647]. Nguyễn Tuân nhấn mạnh thêm: “Về tiền nong, Phụng phân minh về chỗ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

tài thượng lắm, nhưng nhiều khi hắn cẩn thận như một người công chức. Bạn tôi sống ở

đời, thực là một người thích sự phải chăng quá” (Một đêm họp đưa ma Phụng) [4, tr. 658].

Những bài viết về “hoàn cảnh nhỏ” của các nhà nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng cho thấy

hoàn cảnh ấy chi phối tới lập trường chính trị, chính hoàn cảnh ấy đã tạo ra con người ấy,

tư tưởng ấy và những tác phẩm ấy. Do đó, “Nghiên cứu tư tưởng nghệ thuật của một nhà

văn không thể bỏ qua mọi biểu hiện tư tưởng và tâm lý của ông ta ngoài hoạt động sáng

tác, ngoài tư cách nghệ sĩ: hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, thái độ ứng xử

trong quan hệ gia đình, bạn bè, những phát ngôn trong các lĩnh vực ngoài văn chương và

dưới hình thức ngoài văn chương...” [1, tr.18].

Đương thời, kể từ khi tác phẩm đầu tay của Vũ Trọng Phụng ra đời, người ta chủ yếu

bàn về cái “dâm” và vấn đề đạo đức trong đó, còn thái độ, lập trường chính trị của nhà văn

thì hầu như không được bàn đến. Nhưng khi hội nghị tranh luận Việt Bắc (1949) diễn ra và

đặc biệt từ khi nhóm Nhân văn - Giai phẩm ra sức đề cao Vũ Trọng Phụng thì vấn đề tư

tưởng, lập trường chính trị của ông được bàn luận nhiều hơn cả. Đa số các bài viết đều cho

rằng với con mắt hoài nghi và bi quan, Vũ Trọng Phụng chỉ nhìn thấy nhược điểm, lạc hậu,

nghèo đói, không thấy sức mạnh của quần chúng nhân dân lao động. Tuy nhiên trong một

nhà văn bao giờ cũng tồn tại hai tư cách, tư cách một công dân và tư cách một nghệ sĩ,

V.Lênin đã từng nói : “Cá nhân trong xã hội bao giờ cũng thuộc về một giai cấp nhất định,

không thể là một thành viên siêu giai cấp” [3, tr.110]. M.Gorki nhấn mạnh thêm “Nhà văn

là tai, là mắt, là tiếng nói của giai cấp. Nhà văn có thể không có ý thức về điều đó, nhưng

bao giờ nhà văn cũng là một bộ phận, là một cảm quan của giai cấp. Trong tác phẩm, tiếng

nói giai cấp được thể hiện rất phức tạp. Cho nên phải xuyên qua những biểu hiện của cá

tính và phong thái bên ngoài mà đi sâu vào quan điểm lập trường của họ” [3, tr.110], đó

cũng là cách để tránh được những cái nhìn quy kết vội vã.

Dưới góc nhìn tư tưởng, nhà nghiên cứu Phong Lê cho rằng: “Về nhận thức và thái độ

chính trị của Vũ Trọng Phụng thể hiện trực tiếp trong hai bài: Những việc đáng ghi chép

của năm Bính Tý đăng trên Tương lai số 18/02/1937 và Nhân sự chia rẽ giữa Đệ tam và

Đệ tứ ta thử ngó lại cuộc cách mạng Cộng sản ở Nga từ khởi thủy cho đến nay đăng trên

ba kỳ Đông Dương tạp chí, tháng 9 và 10/1937. Rất nhiều ý kiến xoay quanh lập trường

chính trị của Vũ Trọng Phụng, có ý kiến khách quan, có ý kiến mang tính quy chụp hoàn

toàn. Đặc biệt trong thời kỳ đấu tranh chống nhóm Nhân văn - Giai phẩm, vấn đề Vũ

Trọng Phụng được đưa ra xem xét lại. Người ta phê phán Vũ Trọng Phụng một cách kịch

liệt, quy cho Vũ Trọng Phụng là chống Đảng Cộng sản, xuyên tạc bôi nhọ người cộng sản.

Hoài Thanh kết luận “tài liệu ấy chứng tỏ Vũ Trọng Phụng nhìn Đảng rất sai, thậm chí đã

đả kích vào Đảng và ngả theo bọn Trốtkit. Những tài liệu như vậy cần được sưu tầm và

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 7/2016

nghiên cứu kỹ, nhất là chúng ta đều biết tư tưởng trốtkit dưới những ngụy trang mới.

Chúng ta cần biết rõ Vũ Trọng Phụng đã rơi vào tư tưởng phản động ấy đến mức nào, đó là

chuyện nhất thời hay chuyện đã kết thành hệ thống” [5, tr.261]. Khi đánh giá thái độ của

Vũ Trọng Phụng đối với người cộng sản, nếu chỉ dựa trên những tác phẩm của ông và cách

xây dựng hệ thống nhân vật tiêu biểu, mà không đặt trong hoàn cảnh lịch sử khi ấy để hiểu

về Vũ Trọng Phụng, thì khó có cái nhìn khoan dung, rộng lượng. Là người đã sống và sáng

tác cùng thời với Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan đã gián tiếp phản bác lại những ý

kiến ác ý, quy chụp khi cho rằng lập trường bấp bênh của những nhà văn khi ấy “là bởi vì

người viết văn lớp trước, có ai giáo dục cho lập trường chính trị, có ai chỉ bảo cho đường

lối sáng tác như bây giờ? Tức là chưa được bàn tay của Đảng vươn tới” [5, tr.173-174].

Điều đó đã giải oan cho Vũ Trọng Phụng khi “có lời đồn rằng anh đã bí mật làm mật thám

cho Pháp, tất Pháp cho tiền. Thì là một khi đã có tiền kiếm được bằng nghề làm mật thám,

sao anh còn nghèo xơ nghèo xác, cho đến lúc nhắm mắt. Vả lại anh em viết văn hồi ấy có

nhiều đâu, ai thế nào bạn bè đều biết” [5, tr.174].

“Vài ý kiến nhỏ” của Chế Lan Viên giải thích thấu đáo hoàn cảnh “có lẽ phức tạp lại là

ta và nguyên nhân của sự phức tạp ấy lại vì ta hay đơn giản... Ta cũng hay buộc tội Vũ

Trọng Phụng là có nhiều sai lầm về chính trị lúc ấy, mà nặng nhất là không phân biệt Đệ

tam, Đệ tứ... phê bình thì ta cứ phê, nhưng cũng nên nhớ Vũ lúc ấy không phải là đảng viên

mà đảng ta lúc ấy cũng chưa ra công khai để có sự tiếp xúc với các nhà văn mà giáo dục

họ” [5, tr.35]. Nếu thấu hiểu những nhân tố khách quan và chủ quan đó, tất sẽ tránh được

cái nhìn thiển cận và hẹp hòi, loại bỏ những khuynh hướng lợi dụng tác phẩm của Vũ

Trọng Phụng vào mục đích cá nhân, đầu cơ chính trị.

“Hoàn cảnh lớn” và “hoàn cảnh nhỏ” chính là “trường đã đúc nên văn sĩ” Vũ Trọng

Phụng. Vương Trí Nhàn trong Cái nhìn bảo thủ và bước đi tự phát ở một ngòi bút ghi chép

lịch sử đã giải thích “Thay cho cái nghèo chân chất của người nông dân là cái nghèo nhếch

nhác luộm thuộm của đám người nằm ở dưới đáy của Hà Nội băm sáu phố phường. Có

những người nghèo song cam phận, nhẫn nhục, có cái nhìn nhân hậu đối với sự đời, song

lại có những người do nghèo mà sinh ra cay nghiệt hằn học chỉ muốn đập phá tất cả. Vũ

Trọng Phụng chính là người thuộc típ người thứ hai” [7, tr.147]. Chính điều đó đã góp

phần giải thích tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, cung cấp những mẫu hình theo đuổi người

cầm bút trong suốt cuộc đời sáng tác.

Trong lĩnh vực văn chương, theo khảo sát thống kê của các nhà nghiên cứu, lập trường

chính trị của Vũ Trọng Phụng thể hiện thông qua việc xây dựng hình tượng nhân vật ở một

số tác phẩm. Xung quanh ý kiến này tiềm ẩn nhiều đối kháng. Trương Chính cho rằng cách

nhìn của Vũ Trọng Phụng là “cách nhìn của giai cấp tiểu tư sản trí thức xuất phát từ lòng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

nhân đạo nhưng không khỏi nhiễm đôi chút khinh khỉnh ghê tởm, khi thấy những người

nghèo khổ, dốt nát, đói rách, bẩn thỉu hơn mình” [6, tr.205]. Ông đã chứng minh điều đó

trong tiểu thuyết Giông tố và Vỡ đê khi “ Vũ Trọng Phụng thiên về tiểu thuyết cải lương

khi ông muốn giải quyết các mâu thuẫn xã hội” [6, tr.207]. Tương tự như thế, Nguyên

Hồng trong bài viết Vũ Trọng Phụng và những tác phẩm của anh cũng cho rằng “con mắt

mỉa mai, cay độc và thái độ phũ phàng Vũ Trọng Phụng đã đặt không đúng chỗ ở nhiều

đoạn dựng lên những con người quần chúng trong những sự ngu dốt, cằn cỗi, lạc hậu của

họ” [6, tr.200]. Con mắt đó, cách nhìn đó ảnh hưởng đến cách xây dựng nhân vật, khiến

cho nhà văn “thiếu một quan điểm đúng đắn đối với xã hội và lịch sử, là nguyên nhân dẫn

đến sự giả tạo trong nội dung của tác phẩm văn học” [8, tr.60].

J. Kristeva cho rằng, theo lý thuyết liên văn bản thì bất kể sự cắt nghĩa nào về tác

phẩm văn học cũng phải dựa trên nền tảng của sự cắt nghĩa trước đó. Nhưng sự cắt nghĩa

trong trường hợp của Vũ Trọng Phụng lại thiên về áp đặt cá nhân, chủ quan, theo xu trào,

không tính đến những đóng góp lớn lao của nhà văn lúc sinh thời cho sự phát triển của văn

học nghệ thuật nước nhà. Vào cuối những năm 50, việc đánh giá Vũ Trọng Phụng có xu

hướng phủ định sạch trơn khi cho rằng: “Vũ Trọng Phụng giữ một thái độ hoài nghi và

khinh thị. Ngay cả khi ca tụng nông dân, Vũ Trọng Phụng không tin ở nông dân”

[6, tr.211]. Nguyễn Đình Thi khi tìm hiểu mối quan hệ giữa “nhà văn với quần chúng lao

động” (1958) nhận thấy “qua toàn bộ tiểu thuyết hoặc phóng sự của Vũ Trọng Phụng,

không tìm thấy hình ảnh chân thật về người lao động, công nhân hay nông dân” [6, tr.263].

Cùng năm, trên báo Nhân dân ngày 1.5, Nguyễn Đình Thi với bài Nhà văn với quần chúng

lao động, tái khẳng định ý kiến của mình, đồng thời đồng nhất sáng tác của Vũ Trọng

Phụng với các tiểu thuyết Tự lực văn đoàn và nói về người cách mạng trong các tác phẩm

của ông “khi mô tả người cách mạng thì ngòi bút của Vũ Trọng Phụng trở thành ngớ ngẩn

đến lố lăng nếu không phải là xuyên tạc” [6, tr.263]. Nhà nghiên cứu Vũ Đức Phúc khi đó

nhìn nhận Vũ Trọng Phụng như là một nhà văn tự nhiên chủ nghĩa: “Dưới mắt Vũ Trọng

Phụng, cái gì cũng thối tha, bỉ ổi, tất cả không có gì tốt đẹp, không có gì tin tưởng. Ông ta

cũng chú ý đến những người bị áp bức, bóc lột, ông ta thương hại họ, nhưng ông ta thường

cho rằng họ hoặc là hư hỏng, trụy lạc hoặc là ngu dốt, kém cỏi, hèn nhát như nông dân

trong Vỡ đê... Các nhà tự nhiên chủ nghĩa mà tiêu biểu là Vũ Trọng Phụng có một cái nhìn

tàn nhẫn đối với xã hội, khinh miệt nhân dân lao động” [6, tr.292]. Quyết liệt hơn, Vũ Đức

Phúc còn cho rằng Vũ Trọng Phụng: “... có khi đề cao đế quốc, đề cao bọn Trốtkit, chống

Đảng cộng sản” [6, tr.292]. Cũng như Vũ Đức Phúc, Nguyễn Đức Đàn trong chương V

cuốn Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán Việt Nam cũng cho rằng Vũ Trọng Phụng

“vốn không tin ở cách mạng nên chỉ đập phá lung tung. Con người vô chính phủ ấy cuối

cùng đã đi vào xu hướng Trốtkit” [6, tr.323].

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 7/2016

Trong một bài viết gửi cho Viện Văn học năm 1960, Hoàng Văn Hoan đã đưa ra

những nhận xét thiếu tính khách quan khi cho rằng “dưới ngòi bút Vũ Trọng Phụng, cách

mạng và người cách mạng đã bị xuyên tạc méo mó biết chừng nào. Một người miêu tả

cách mạng như thế, ta không thể cho là có cảm tình với cách mạng” [6, tr.279]. Với một

phương pháp nghiên cứu, chung một con mắt xã hội học dung tục, các nhà nghiên cứu, phê

bình giai đoạn này đồng nhất văn học và chính trị, chỉ căn cứ vào biểu hiện bề ngoài để

đánh giá tác phẩm. Khi nói về Vỡ đê, trong quyền tự do phán xét, đã nhận định “Vỡ đê có

nói về phong trào nông dân, về cách mạng nhưng còn hời hợt bề ngoài. Những người vô

sản ở đây nói nhiều hơn làm” [6, tr.290] đồng thời kết án Vũ Trọng Phụng viết bài báo

Nhân sự chia rẽ giữa Đệ tam và Đệ tứ quốc tế là “để mạt sát Lênin, Xtalin và chủ nghĩa

cộng sản chân chính” [6, tr.293].

Nhìn chung, giai đoạn này, cảm hứng xuyên suốt quá trình tiếp nhận quan điểm, thái

độ đối với Đảng và quần chúng của Vũ Trọng Phụng chủ yếu là phê phán. Các ý kiến vừa

dẫn trên đây, đặt trong đặc điểm xã hội mà tác phẩm xuất hiện cũng dễ dàng lý giải vì sao

các nhà nghiên cứu lại có chung một tầm đón nhận như vậy.

Xung quanh vấn đề này, cần lưu ý đến ý kiến của M.BKhrapchenco đề cập đến “mưu

toan muốn đánh đồng đều” các hình tượng văn học với các quan điểm chính trị, sự không

ăn khớp giữa khái quát nghệ thuật của Turgenev với quan điểm chính trị: “Cho đến nay,

chúng ta thường gặp những mưu toan muốn đánh đồng đều các hiện tượng của Turgenev

với quan điểm chính trị của nhà văn, muốn quy hai thứ đó vào mẫu số chung song những

mưu toan có tính chất xã hội học dung tục đó nhất định sẽ thất bại bởi lẽ chúng biểu thị hạ

thấp và làm giảm ý nghĩa khái quát của những hình tượng tuyệt vời của Turgenev” [9,

tr.81]. Với trường hợp của Vũ Trọng Phụng cũng vậy, không thể quy kết hình tượng văn

học với các quan điểm chính trị, nên đã quy kết phiến diện trong quan điểm sáng tác của

Vũ Trọng Phụng.

Vào cuối những năm 50 những ý kiến đánh giá về thái độ của Vũ Trọng Phụng đối với

người chiến sĩ cách mạng đã bớt căng thẳng hơn, không quy chụp một cách vội vã. Trương

Tửu thấy được tình cảm của Vũ Trọng Phụng đối với người cộng sản “do tình cảm của ông

đối với nhân dân và đối với tất cả những người lao khổ nói chung, Vũ Trọng Phụng đã có

cảm tình đặc biệt với những chiến sĩ cách mạng đấu tranh vì quyền lợi của quần chúng bị

bóc lột và áp bức. Trong Vỡ đê ông đã ca tụng những người cộng sản trong bài báo lao

động thời mặt trận bình dân”... Trương Chính đã giải thích điều này theo một cách khác “

một đặc điểm khác là Vỡ đê được sáng tác trong phong trào mặt trận Bình dân 1936 - 1939.

Cũng bởi sáng tác trong hoàn cảnh nói trên, trong Vỡ đê Vũ Trọng Phụng đã tả người chiến

sĩ cộng sản với một lòng đầy thiện cảm” [6, tr.205]. Nguyên Hồng ở giai đoạn trước phê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

phán Vũ Trọng Phụng thì giai đoạn này ông khẳng định “Vũ Trọng Phụng lại xây dựng lên

một nhân vật khác thường, vì Vũ Trọng Phụng có lòng tin ở cách mạng... nhưng không

nắm được thực tế cách mạng, có sự sống thực tế đấu tranh cách mạng, hiểu hết và nhìn

thấy con đường đi của cách mạng” [6, tr.200]. Trong Bước đường viết văn của tôi Nguyên

Hồng kể lại “những lần gặp sau đấy lần nào Vũ Trọng Phụng cũng dứt khoát trước mặt anh

em rằng anh rất kính trọng những chiến sĩ cách mạng, những người làm chính trị chân

chính, đặc biệt là những người cộng sản chúng ta” [5, tr.627].

Quá trình nghiên cứu về thái độ đối với quần chúng của Vũ Trọng Phụng, các nhà

nghiên cứu đều cho rằng Vũ Trọng Phụng có cái nhìn chưa đúng mức đối với quần chúng

nhân dân lao động, tuy nhiên cũng phải nhận thấy rằng đó chỉ là ý kiến phiến diện một

chiều, có khi nêu ra để làm rõ một vấn đề khác. Tại hội nghị tranh luận văn nghệ Việt Bắc

(1949) đã thống nhất ý kiến khi cho rằng “ Ba nhà văn rất hiểu biết tình hình văn học trước

cách mạng tháng 8 đáng trọng về tài năng và phẩm chất chính trị đã không hẹn mà nên” [6,

tr.15] đều nhắc đến Vũ Trọng Phụng. Nguyên Hồng cởi mở nhấn mạnh: “Cái xã hội của

Xuân tóc đỏ, của bà Phó Đoan, cái xã hội thối nát, nhầy nhụa làm cho người ta ngấy lên.

Sáng tạo Số đỏ, Vũ Trọng Phụng có một thái độ, thái độ công nhận xã hội ấy” [6, tr.189].

Tố Hữu khẳng định “Vũ Trọng Phụng không phải là cách mạng, nhưng cách mạng cảm ơn

Vũ Trọng Phụng đã vạch rõ cái thực tại xấu xa thối nát của xã hội lúc đó, nếu Vũ Trọng

Phụng đi vào cuộc đời cách mạng thì anh đã thành công” [6, tr.189]. Thậm trí Nguyễn

Đình Thi đã ví Vũ Trọng Phụng giống như Banzac của thời đại. Qua những ý kiến trên

thiết nghĩ cần phải rút kinh nghiệm khi nhìn nhận về một hiện tượng văn học nói chung và

Vũ Trọng Phụng nói riêng, tránh trường hợp lúc thì đề cao hết mức, khi thì săm soi vào

những trang viết và đưa ra những kết luận một chiều.

Cách nhìn này thay đổi khi công cuộc đổi mới diễn ra, công tác nghiên cứu phê bình

có bước tiến mới, các nhà nghiên cứu có một cách lý giải hợp lý và đánh giá đúng đắn hơn

thái độ của Vũ Trọng Phụng đối với quần chúng, chỉ ra nhược điểm nhưng đồng thời cũng

ghi nhận ưu điểm. Trong lời giới thiệu Tuyển tập Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Đăng Mạnh

chỉ ra nhược điểm “Vũ Trọng Phụng chưa bao giờ đánh giá cao vai trò của quần chúng

nhân dân trong lịch sử. Trong Vỡ đê, người nông dân đối với ông vẫn chỉ là những Hai cò,

Xã đấu, thất học, vô nghĩa lý dù có kéo nhau đi biểu tình chăng nữa thì chẳng qua cũng chỉ

do lòng căm hờn mù quáng được khơi dậy trong chốc lát mà thôi” [10, tr.34], nhưng đồng

thời căn cứ vào tác phẩm, nhà nghiên cứu giải thích điều đó dựa vào đời sống của nhà văn

“Tuy nghèo khổ thật – có lẽ nghèo nhất trong các nhà văn nghèo ngày trước, nhưng khác

với cây bút hiện thực phê phán khác, nhất là Ngô Tất tố và Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng

ít có điều kiện gần gũi, gắn bó với đời sống chất phác, lành mạnh của nhân dân lao động”

[10, tr.17]^.Chế Lan Viên công bằng khi cho rằng “Ta đã chẳng lấy cái ở ngoài văn của Vũ

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 7/2016

Trọng Phụng để buộc tội cho Vũ Trọng Phụng đó sao? Ví dụ lấy các bài báo của anh chẳng

hạn. Rồi trong tiểu thuyết không lấy thịt của tiểu thuyết, là nhân vật, là cảm xúc, là hình

tượng trong đó, mà là lấy các lời của anh hay của nhân vật phát ra mồm” [4, tr.35]. Đồng

thời dựa vào những nhân chứng có trọng lượng (Trường Chinh) để khẳng định Vũ Trọng

Phụng là người của mình, giải quyết những khúc mắc trước đây khi cho rằng sự hiểu biết

của Vũ Trọng Phụng còn mơ hồ, chưa đúng về người cộng sản và chủ nghĩa xã hội, bút

pháp tự nhiên chủ nghĩa trong miêu tả tâm lý, những đề xuất cải cách tệ nạn xã hội mang

tính chất cải lương, ngây thơ...

Lê Thị Đức Hạnh qua bài viết Nhìn vào việc đánh giá Vũ Trọng Phụng suy nghĩ về

vấn đề đổi mới tư duy trong nghiên cứu văn học (Tạp chí văn học số 1/1989) nhà nghiên

cứu cho rằng không nên đánh đồng bài báo với nội dung ý nghĩa tác phẩm, Vũ Trọng

Phụng không chống Đệ tam, đả kích Đảng Cộng sản mà Vũ Trọng Phụng chỉ ủng hộ cách

mạng “một cách mơ hồ”. Và mục đích của Vũ Trọng Phụng khi viết bài báo “ đây là một

bài thuận theo mấy tờ báo Pháp trung lập, mục đích để mọi người thấy chữ nghĩa nào cũng

có một phần hay một phần dở...tùy ở cách thực hành” [5, tr.240].

Các nhà nghiên cứu giai đoạn này khẳng định Vũ Trọng Phụng đứng trên lập trường

cải lương, điều đó thể hiện rõ ở nhân vật Phú trong Vỡ đê. Nguyễn Đăng Mạnh đã lý giải

tư tưởng này của Vũ Trọng Phụng “trước tình hình cách mạng thoái trào vì bị đàn áp dữ

dội sau những năm 1930 -1931, Vũ Trọng Phụng cho rằng dùng bạo lực cách mạng để giải

phóng dân tộc khỏi sự thống trị của chủ nghĩa đế quốc là một chủ trương dại dột vô ích.

Bởi vậy xu hướng chính trị của Vũ Trọng Phụng về thực chất không thể tiến xa hơn chủ

nghĩa cải lương hay thuyết trực trị, nghĩa là trông đợi ở lòng bác ái và sự biết điều của

người Pháp văn minh, tiến bộ mà thôi” [10, tr.34]. Và đó cũng là “ quan điểm chính trị của

toàn bộ giới trí thức đương thời, trừ một số rất ít may mắn giác ngộ cách mạng” [11,

tr.549]. Tiếp nhận về Vũ Trọng Phụng một cách khoa học, nghiêm túc, chính xác luôn là

yêu cầu đặt ra đối với các nhà nghiên cứu, phê bình và bạn đọc, các vấn đề tiếp nhận về

quan điểm chính trị đã dần được giải quyết ở một tầm mới, điều đó có ý nghĩa quan trọng

trong việc đánh giá tác phẩm và sự nghiệp văn học của nhà văn sau đó.

M.B Khrapchenko cho rằng “lập trường xã hội của nhà văn quan trọng và cần thiết

ngang nhau trong việc thực hiện chức năng nhận thức cũng như chức năng giáo dục của

văn học” [9, tr.42], hiểu được điều này mỗi người cần có trách nhiệm với những nhận xét

của mình để đánh giá đúng tài năng văn học của những tác giả. “Chúng ta cần đánh giá cái

hay và cái dở mà Vũ Trọng Phụng, đầu tiên trên cái hướng chiến lược, cái hồn bao trùm

tác phẩm, ông là phe nó hay phe ta, ông làm ta yêu ai, ghét ai, yêu gì và ghét gì, chứ nay

tìm thấy một chi tiết tốt thì ông là tốt, mai lại bới ra một chi tiết xấu thì ông là xấu, như thế

không ổn”(Chế Lan Viên). Vũ Trọng Phụng trong trường hợp này cũng vậy.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

3. KẾT LUẬN

Trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Vũ Trọng Phụng được đánh giá là hiện

tượng phức tạp bậc nhất. Tác phẩm của ông có một đời sống lịch sử vô cùng phong phú,

một mặt nhờ dòng dư luận, mặt khác cũng bởi giá trị thật sự của những tác phẩm của ông.

Nhìn lại vấn đề tiếp nhận theo quan điểm chính trị trong tiểu thuyết và phóng sự của Vũ

Trọng Phụng có nhiều ý kiến trái ngược từ phía các nhà nghiên cứu phê bình, có sự phản

ứng gay gắt, có sự hoan nghênh nhiệt liệt. Nhưng phần lớn các nhà nghiên cứu, phê bình

đều thống nhất trong quan điểm khẳng định ý nghĩa của tiểu thuyết và phóng sự Vũ Trọng

Phụng đối với sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực phê phán nói riêng và văn học Việt

Nam nói chung.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Đăng Mạnh (1994), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nxb Giáo dục.

2. Nguyễn Đăng Mạnh (1987), Lời giới thiệu tuyển tập Vũ Trọng Phụng, in trong tuyển tập Vũ

Trọng Phụng, tập I, Nxb Văn học.

3. Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa, Thành Thế Thái

Bình (1985), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục.

4. Nguyễn Ngọc Thiện (2007), Vũ Trọng Phụng về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

5. Nguyễn Ngọc Thiện (2000), Vũ Trọng Phụng về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

6. Trần Hữu Tá (1999), Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta, Nxb TP. Hồ Chí Minh.

7. Viện Văn học (2003), Bản sắc hiện đại trong các tác phẩm Vũ Trọng Phụng (Kỷ niệm 90 năm

ngày sinh của nhà văn Vũ Trọng Phụng), Nxb Văn học.

8. Hoàng Thiếu Sơn (2010), Lời giới thiệu tuyển tập Làm đĩ, in trong Làm đĩ, Nxb Văn học.

9. M.B. Khrapchenko (1978), Cá tính sáng tạo và sự phát triển của văn học, Nxb Tác phẩm mới.

10. Nguyễn Đăng Mạnh (1987), Lời giới thiệu tuyển tập Vũ Trọng Phụng, in trong Tuyển tập Vũ

Trọng Phụng, tập I, Nxb Văn học.

11. Nguyễn Hoành Khung, Lại Nguyên Ân (1994), Vũ Trọng Phụng, con người và tác phẩm, Nxb

Hội Nhà văn.

SOME RECEIVING COMMENTS OF VU TRONG PHUNG’S

NOVEL AND REPORTAGES ACCORDING TO POLITICAL VIEW

Abstract: In the history of modern Vietnamese literature, Vu Trong Phung was

considered as one of the most complex writers. During the last decade, reseachers,

correctors and readers are interested in Vu Trong Phung’s life and career. Especially,

his novels and reports had received both common opinions and counterviews. According

to Vu Trong Phung writings, readers will be clearified his political opinions.

Keywords: Vu Trong Phung, novels, reports, opinion of old Vietnamese class.

9 trang yennguyen 20240 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Nhìn lại một vài ý kiến tiếp nhận tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng theo quan điểm chính trị", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

nhin_lai_mot_vai_y_kien_tiep_nhan_tieu_thuyet_va_phong_su_cu.pdf