Nghiên cứu đặc tính sinh trưởng của cá hồng chấm (Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792) ở đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên
10
TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHÚ YÊN
NGHIÊN CỨU ĐẶC TÍNH SINH TRƯỞNG CỦA CÁ HỒNG CHẤM
(Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792) Ở ĐẦM Ô LOAN, TỈNH PHÚ YÊN
Nguyễn Thị Phi Loan*
Lưu Thị Bích Tuyền**
Tóm tắt
Cá Hồng chấm (Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792) ở đầm Ô Loan, tỉnh Phú
Yên là loài có giá trị thương phẩm cao và sản lượng lớn; có chất lượng thịt thơm ngon, có hàm
lượng chất dinh dưỡng cao, ít chất béo, cung cấp chất đạm và vitamin. Hiện nay, sản lượng
khai thác cá Hồng chấm trong đầm ngày càng bị suy giảm nghiêm trọng. Bài viết trình bày kết
quả nghiên cứu về đặc tính sinh trưởng của cá Hồng chấm ở đầm Ô Loan, là cơ sở khoa học
bước đầu cho các nghiên cứu tiếp theo để xây dựng mô hình nuôi thử nghiệm loài cá có giá trị
kinh tế này.
Từ khóa: Cá Hồng chấm, sinh trưởng, đầm Ô Loan
Nguồn lợi thủy sản trong đầm khá
phong phú. Đáng chú ý là nguồn lợi từ cá
Hồng chấm (Lutjanus jorhnii Bloch et
Schneider, 1792), thuộc họ cá Hồng
(Lutjanidae), bộ cá Vược (Perciformes) là
loài cá có giá trị thương phẩm cao, chất
lượng thịt thơm ngon, có hàm lượng chất
dinh dưỡng cao, ít chất béo, cung cấp chất
đạm và vitamin.
1. Đặt vấn đề
Đầm Ô Loan là danh thắng cấp quốc gia
của Việt Nam, một danh lam thắng cảnh
tiêu biểu của tỉnh Phú Yên. Hai con sông
chính cung cấp nước cho đầm Ô Loan
huyện Tuy An là sông Hà Yến và suối Đá,
hình thành nên hệ sinh thái rất đặc thù là
vùng đầm phá nước lợ. Đây cũng chính là
vùng có giá trị về kinh tế - xã hội, lịch sử -
văn hóa quan trọng tại huyện Tuy An.
Hình 1. Hình dạng cá Hồng chấm (Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792)
Cá Hồng chấm (Lutjanus jorhnii) tăng
_____________________________
* TS, Trường Đại học Phú Yên
trưởng khá nhanh, sớm bước vào đàn khai
thác, có khả năng phát dục và sinh sản ngay
trong đầm. Đó là những đặc tính đáng quý
cần được quan tâm, tìm hiểu. Hiện nay, sản
** CN, Trường Đại học Phú Yên
TẠP CHÍ KHOA HỌC SỐ 13 * 2016
11
lượng khai thác cá Hồng chấm trong đầm
ngày càng bị suy giảm nghiêm trọng. Tuy
nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu
về đặc tính sinh trưởng của loài này. Vì
vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài
“Đặc tính Sinh trưởng của cá Hồng chấm
trong đầm Ô Loan”
cần tìm.
L: Chiều dài thực tại của cá (mm).
Vt : Khoảng cách từ tâm vảy đến vạch
vòng năm ở tuổi t.
V: Bán kính vảy.
a: Kích thước của cá khi bắt đầu có vảy.
Sau khi tính được sinh trưởng chiều dài
Lt, sẽ tính được tốc độ sinh trưởng hằng
năm của cá theo công thức:
2. Phương pháp
Ngoài thực địa
Từ tháng 02/2016 đến tháng 05/2016,
chúng tôi thu mẫu bằng cách đánh bắt cùng
ngư dân, đặt mua tại các hộ ngư dân, thu
mua từ các chợ cá xung quanh đầm. Mẫu cá
Hồng chấm phải còn tươi, nguyên vẹn, đem
cân trọng lượng, đo chiều dài và lấy vảy…
Nghiên cứu về sinh trưởng của cá
* Tương quan về chiều dài và trọng lượng
của cá:
Dựa vào các chỉ số chiều dài và khối
lượng để tính tương quan của cá theo
phương trình R.J.H Berverton-S.J.Holt (1976):
W= a.Lb
Tt = Lt – Lt – 1
Trong đó: Tt : Tốc độ tăng trưởng của cá ở
tuổi t (mm).
Lt : Chiều dài của cá ở tuổi t (mm).
Lt – 1 : Chiều dài cá ở tuổi t - 1 (mm).
* Xác định các tham số sinh trưởng theo
phương trình Bertalanffy (1959):
Phương trình sinh trưởng theo Bertalanffy
về chiều dài (mm):
Lt = L∞[1- e-k(t – to)
]
Trong đó: Lt : Chiều dài cá ở tuổi t (mm).
L∞ : Chiều dài tối đa của cá (mm).
k: Hệ số phân giải Protein trong cơ
thể cá hay hệ số của đường cong Logarit.
t và t0 : Khoảng thời gian cá sinh
trưởng (tuổi, năm).
Trong đó: W: Khối lượng toàn thân cá (g).
L: Chiều dài toàn thân cá (mm).
a, b: Các hệ số tương quan của
phương trình.
Phương trình sinh trưởng theo Bertalanffy
* Xác định tuổi cá:
về khối lượng:
b
Tuổi cá được xác định bằng vảy. Vảy
được xử lý bằng cách ngâm vào dung dịch
NaOH 4% trong thời gian 30 đến 60 phút.
Sau đó rửa vảy bằng nước sạch, dùng giấy
thấm khô nước để lên lam kính quan sát.
Mỗi lam kính có thể soi 5 – 7 vảy 1 lần.
Dùng kính hiển vi có nhiều mức độ phóng
đại để quan sát vòng năm.
* Xác định tốc độ tăng trưởng của cá:
Dựa vào chiều dài thân (L) và bán kính
vảy được đo bằng trắc vi thị kính, ta tính
được tốc độ sinh trưởng của cá theo Rosa
Lee (1920): Công thức tính theo phương
trình của Rosa Lee (1920) có dạng:
Lt = (L – a)Vt /V + a
Wt = W∞[1- e-k(t - to)
]
Trong đó: Wt : Khối lượng của cá ở tuổi t (g).
W∞ : Khối lượng tối đa của cá (g).
b : Hệ số tương quan chiều dài và
khối lượng của cá (theo phương trình R.J.H
Berverton-S.J.Holt).
3. Kết quả nghiên cứu
3.1. Tương quan giữa kích thước và khối
lượng của cá
Sinh trưởng là quá trình gia tăng về mặt
kích thước và khối lượng cơ thể. Quá trình
này thường có mối liên hệ chặt chẽ với
nhau. Sau khi phân tích 100 mẫu cá Hồng
chấm, tôi đã xác định được mối tương quan
giữa chiều dài và khối lượng của quần thể
cá Hồng chấm (Bảng 1).
Trong đó: Lt : Chiều dài cá ở tuổi t (mm)
12
TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHÚ YÊN
Bảng 1. Sự tương quan giữa chiều dài và khối lượng của cá Hồng chấm trong 3 tháng nghiên cứu
Chiều dài (mm)
Khối lượng W (g)
N
Giới
tính
Juv
Tuổi
0+
L dao động
151-219
217-245
219-250
240-267
235-281
278-342
260-314
151-342
L (TB) W dao động W (TB)
N
20
16
14
11
15
12
10
100
%
20
17
15
11
15
12
10
100
170,7
229,7
230,6
251,2
256,5
300,4
295,1
247,8
55,4-163
150-203
65,7
Đực
Cái
175,6
183.3
248,7
260,1
347,5
409,6
256,9
1+
154,5-210
192-283
Đực
Cái
Đực
Cái
2+
3+
185-310,7
270,4-485
309,5-600
55,4-600
Tổng
Qua kết quả bảng 1 ta thấy: xu hướng
chung về tương quan giữa chiều dài và khối
lượng cá Hồng chấm diễn biến theo chiều
thuận, nghĩa là trong quá trình phát triển, sự
tăng chiều dài và sự gia tăng về khối lượng
luôn diễn ra cùng nhau.
nhóm tuổi 0+, còn các nhóm tuổi từ 1+ đến
3+ cá cái có khối lượng lớn hơn cá đực
(Bảng 1). Biểu hiện rõ nhất ở nhóm tuổi 3+,
khối lượng cá cái tăng nhiều hơn so với cá
đực. Ở nhóm 2+ khối lượng trung bình cá
cái đạt 260,1g, cá đực nặng 248,7g thì ở
nhóm tuổi 3+ cá cái có khối lượng trung
bình đạt 409,6g, trong khi đó cá đực chỉ đạt
347,5g. Sự chênh lệch về khối lượng này có
thể liên quan đến nhu cầu tích lũy dinh
dưỡng để phát triển cá thể và bước vào quá
trình hình thành sinh dục và chín muồi sinh
dục, sinh sản và tái sản xuất chủng quần. Vì
vậy, ở nhóm cá trên 3 năm tuổi, khối lượng
cá cái luôn lớn hơn cá đực.
Dựa vào công thức R.J.H Beverton-S.J
Holt (1976), phân tích kết quả nghiên cứu
thấy rằng, tương quan chiều dài và khối
lượng của cá Hồng chấm biến thiên theo
hàm số mũ. Trên cơ sở những số liệu quan
trắc về chiều dài và khối lượng, đã xác định
được các thông số của phương trình tương
quan giữa chiều dài và khối lượng cá Hồng
chấm. Phương trình tương quan có dạng:
W =3148.10-10 x L3,7048
Mối tương quan giữa chiều dài và khối
lượng của cá phụ thuộc vào từng nhóm tuổi
và giới tính. Tuổi cá càng tăng thì kích
thước và trọng lượng cá càng lớn. Ví dụ: cá
Hồng chấm ở nhóm tuổi 0+ thì chỉ đạt chiều
dài trung bình 170,7mm với khối lượng
tương ứng trung bình là 65,7g; trong khi
đó, nhóm cá trưởng thành 3 năm tuổi (3+)
đạt chiều dài trung bình là 300,4mm tương
ứng với khối lượng trung bình là 347,5g đối
với cá đực và đạt chiều dài trung bình là
295,1mm tương ứng với khối lượng trung
bình là 409,6g đối với cá cái. Cá ở các
nhóm 1 năm tuổi (1+) và nhóm 2 năm tuổi
(2+) có chiều dài trung bình từ 229,7mm
đến 251,2mm với khối lượng tương ứng đạt
từ 175,6g đến 248,7g đối với cá đực và
chiều dài trung bình từ 230,6mm đến
256,5mm với khối lượng tương ứng từ
183,3g đến 260,1g đối với cá cái.
Đồ thị (Hình 2) biểu diễn mối tương
quan này có dạng nhánh Parapol, thể hiện
những năm đầu của cá thể cá Hồng chấm
tăng nhanh về về chiều dài, những năm sau
Ngoài ra, tuy trong cùng nhóm tuổi
nhưng khác nhau về giới tính thì cũng có sự
biến đổi về chiều dài và khối lượng. Trừ
TẠP CHÍ KHOA HỌC SỐ 13 * 2016
13
tăng nhanh về khối lượng. Điểm này của cá
Hồng chấm phù hợp với đặc tính sinh
trưởng của nhiều loài cá nhiệt đới. Trong
giai đoạn đầu, sự tăng nhanh kích thước là
đặc điểm giúp cá thích nghi và tồn tại tốt
trong môi trường cạnh tranh cùng loài hay
hạn chế sức chèn ép của các vật ăn thịt. Sự
gia tăng về khối lượng ở giai đoạn sau có
thể là do liên quan đến quá trình tích lũy
chất dinh dưỡng để tham gia vào quá trình
thành thục sinh dục, tham gia sinh sản và
tái sản xuất chủng quần cao của cá.
đồng hóa thức ăn trong môi trường tốt hơn
mùa lạnh. Về mùa lạnh, nhiệt độ thấp, cá ăn
ít hay thậm chí ngừng dinh dưỡng, kết quả
làm cho quá trình sinh trưởng cũng bị
ngừng lại, đó là nguyên nhân dẫn đến vòng
năm của cá được hình thành vào mùa lạnh.
Vảy của cá Hồng chấm có dạng hình
tròn lớn, dày, vảy bám vào da và rất dễ
bong tróc.
Kết quả phân tích vảy của 100 cá thể cá
Hồng chấm thu được ở đầm Ô Loan đã xác
định được cấu trúc tuổi của cá gồm 4 nhóm
tuổi. Trong đó, nhóm tuổi cá Hồng chấm
cao nhất là 3+ và thấp nhất là 0+. Căn cứ số
lượng cá thể trong từng nhóm tuổi để xác
định cấu trúc tuổi của chủng quần cá Hồng
chấm. Nhóm 1 tuổi (1+) chiều dài trung
bình 230,2mm và khối lượng trung bình
179,7g chiếm tỷ lệ cao nhất 32%, chiếm tỉ
lệ thấp nhất là nhóm 0 tuổi (0+) chiều dài
trung bình 170,7mm và khối lượng trung
bình 65,7g chiếm 20%. Nhóm 2 tuổi (2+)
chiều dài trung bình 253,3mm và khối
lượng trung bình 254,3g chiếm 26%. Nhóm
3 tuổi (3+) chiều dài trung bình 296,7mm và
khối lượng trung bình 360,8g chiếm 22%.
Cấu trúc tuổi của cá Hồng chấm được thể
hiện ở bảng 2.
700
600
500
400
300
200
100
0
0
50
100
150
200
250
300
350
400
Chiều dài (mm)
Hình 2. Đồ thị biểu diễn sự tương quan
giữa chiều dài và khối lượng cá Hồng chấm
3.2. Cấu trúc tuổi của cá
Cá sinh trưởng liên tục trong suốt đời
sống và có tính chất chu kỳ trong năm. Vào
mùa ấm, cá sinh trưởng nhanh do quá trình
Bảng 2. Cấu trúc tuổi của quần thể cá Hồng chấm trong 3 tháng nghiên cứu
Chiều dài (mm)
Khối lượng W (g)
N
Tuổi
L dao động
L (TB) W dao động W (TB)
N
20
%
20
0+
1+
151-219
170,7
230,2
55,4-163
150-210
65,7
217-250
179,7
32
32
2+
3+
235-281
260-342
253,3
296,7
185-310,7
270,4-600
254,3
360,8
26
22
26
22
Qua bảng 2 đã xác định được 4 nhóm
tuổi của cá Hồng chấm. Trong đó, nhóm
tuổi cá Hồng chấm cao nhất là 3+ và thấp
nhất là 0+. Căn cứ số lượng cá thể trong
từng nhóm tuổi để xác định cấu trúc tuổi
của chủng quần cá Hồng chấm.
Những kết quả thu được về thành phần
tuổi cá cho thấy, cấu trúc của quần thể cá
14
TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHÚ YÊN
Hồng chấm khai thác được trong đầm khá
đơn giản, gồm 4 nhóm tuổi, tuổi cao nhất là
nhóm tuổi 3+ thấp nhất là tuổi 0+. Điều này,
chứng tỏ quần thể cá có kích thước lớn và
phát triển nhanh cho sản lượng khai thác
cao trong đầm Ô Loan.
3.3. Tốc độ tăng trưởng chiều dài của cá
Căn cứ vào số liệu phân tích 100 cá thể
cá Hồng chấm, kết quả số đo chiều dài và
kích thước vẩy tương ứng của chúng để
tính ngược tốc độ sinh trưởng của cá Hồng
chấm theo Rosa Lee (1920). Giải phương
trình thực nghiệm ta có hệ số a đó là kích
thước của cá khi bắt đầu hình thành vảy của
cá Hồng chấm là 52,7mm.
Hồng chấm có dạng:
Lt = (L –52,7)Vt /V + 52,7 (*)
Đồ thị biểu diễn mối liên hệ giữa chiều
dài thân cá và kích thước vảy theo phương
trình (*) có dạng đường thẳng. Đường
thẳng này cắt trục tung tại 52,7mm.
Kích thước vảy tăng trưởng tỉ lệ
thuận với sự tăng trưởng về chiều dài cá,
nghĩa là cá càng lớn thì kích thước vảy
càng lớn.
Qua 3 tháng nghiên cứu với 100 mẫu
cá Hồng chấm, ta xác định được mức tăng
trưởng chiều dài của cá Hồng chấm hàng
tháng. Tốc độ tăng trưởng chiều dài trung
bình hàng tháng của cá Hồng chấm được
trình bày ở bảng 3.
Phương trình tính ngược sinh trưởng cá
Bảng 3. Tốc độ tăng trưởng chiều dài trung bình hàng tháng của cá Hồng chấm
Sinh trưởng chiều dài
Mức tăng trưởng chiều dài trung
trung bình hàng tháng
bình hàng tháng (mm/%)
Giới
tính
(mm)
L2
Tuổi
N
L1
L3
T1
T2
T3
Mm
%
mm
%
0+
1+
20
17
15
11
15
12
10
Đực
Cái
229,7
230,9
245
229,7
230,9
245
Đực
Cái
257
12
24,8
22,8
9,4
4,9
2+
3+
243,3
285
268,1
243
10,2
Đực
Cái
307,8 332,2
305,8 307,8
278,9 331,2
285,9 307,8
285
10,2 24,4
3,2
8,6
0,7
296,4
248,1
250,3
296,4
248,1
250,3
2
Đực
Cái
30,8
35,6
12,4 53,3 21,1
14,2 21,9 8,7
∑tb
100
Dựa vào bảng 3 cho thấy, cá Hồng
chung đã giúp cá tránh được sự cạnh tranh
cùng loài và sự săn mồi của vật dữ trong hệ
sinh thái đầm Ô Loan. Trong mỗi nhóm
tuổi, cá cái có tốc độ tăng trưởng về chiều
dài chậm hơn cá đực. Cá cái chỉ tăng nhanh
về chiều dài ở giai đoạn đầu, sau đó giảm
dần và cá cái bắt đầu tăng trọng lượng để
tích lũy chất dinh dưỡng cho mùa sinh sản.
Dựa vào số liệu về chiều dài và khối
chấm sinh trưởng khá nhanh. Trong tháng
đầu của chu kì sống bình quân cá đực được
248,1mm và cá cái được 250,3mm, tháng
thứ hai cá đực tăng 30,8mm chiếm 12,4%
và cá cái tăng 35,6mm chiếm 14,2%, tháng
thứ ba cá đực tăng 53,3mm chiếm 21,1%
và cá cái tăng 21,9mm chiếm 8,7%. Chính
sự tăng nhanh về kích thước theo qui luật
TẠP CHÍ KHOA HỌC SỐ 13 * 2016
15
lượng 100 cá thể cá Hồng chấm thu được
sinh trưởng theo phương trình Von
theo từng nhóm tuổi, tính được thông số
Bertalanffy (Bảng 4)
Bảng 4. Các thông số về chiều dài và khối lượng cá Hồng chấm
Thông số sinh trưởng
Theo chiều dài
Theo Khối lượng
1663,77
336,3
0,4542
-1,4802
L∞ (mm), W∞ (g)
0,068
K
t0
-0,6324
Trên cơ sở các thông số đã tính được,
phương trình theo Von Bertalanffy của cá
Hồng chấm được thiết lập dưới dạng:
tuổi 0+, nhóm tuổi cao nhất là nhóm tuổi 3+.
Nhóm tuổi có số lượng cao nhất trong tổng
số cá thể thu được là nhóm tuổi 1+ chiếm
32%, tiếp đến là nhóm tuổi 2+ chiếm 26%,
nhóm tuổi 3+ chiếm 22%, thấp nhất là tuổi
0+ chiếm 20%. Phương trình sinh trưởng
theo Von Bertalanffy được thiết lập dưới
dạng:
Về chiều dài: Lt = 336,3[1 – e-0,4542(t + 1,4802)
]
Về khối lượng:
Wt = 1663,77[1 – e-0,068(t+0,6324) 3,7048
]
Từ các thông số trên cho thấy, cá
Hồng chấm có thể đạt khối lượng lớn nhất
là 1663,77g với chiều dài cơ thể tối đa là
336,3mm. Hệ số phân hóa protein k biểu
diễn theo chiều dài cá có giá trị lớn hơn so
với theo trọng lượng, chứng tỏ tốc độ tăng
trưởng về chiều dài có tỷ lệ chậm hơn tăng
trưởng về trọng lượng. Như vậy, cần tập
trung khai thác cá ở kích thước lớn để phát
huy tối đa tiềm năng của quần thể cá Hồng
chấm, nhằm đem lại chất lượng và giá trị
thương phẩm cao cho ngư dân sống xung
quanh đầm nói riêng và nhân dân Phú Yên
nói chung.
Về chiều dài:
Lt = 336,3[1 – e-0,4542(t + 1,4802)
]
Về trọng lượng:
Wt = 1663,8[1 – e-0,068(t+0,6324) 3,7048
4.2. Đề nghị
]
- Xây dựng và thử nghiệm mô hình nuôi
cá Hồng chấm ở đầm Ô Loan và ven biển
để phát huy các lợi thế của nguồn lợi này
trong tương lai.
- Tiếp tục nghiên cứu về các đặc điểm
sinh sản, đa dạng sinh học của cá Hồng
chấm.
- Chú trọng đến các giải pháp xử lí
nguồn nước và bùn thải từ các ao nuôi thủy
sản một cách nghiêm ngặt, cải thiện và bảo
vệ môi trường đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên
để đảm bảo môi trường thích hợp cho việc
nuôi giống cá Hồng chấm.
- Thực hiện đồng bộ và phối hợp các
cấp, các tổ chức và cộng đồng trong bảo vệ
nguồn lợi thủy sinh vật trong đầm. Sử dụng
các giờ học ngoại khóa để tăng cường giáo
dục cho học sinh về ý thức bảo vệ nguồn
lợi, môi trường nước trong vùng
4. Kết luận và đề nghị
4.1. Kết luận
- Cá Hồng chấm là loại cá có kích thước
khá lớn. Chiều dài trung bình cao nhất có
thể đạt 296,7mm với khối lượng tương ứng
là 360,8g. Ở giai đoạn đầu, cá chủ yếu tăng
về kích thước, càng về sau thì cá chủ yếu
tăng nhanh về khối lượng. Ở các nhóm tuổi
của cá (1+, 2+ và 3+), cá cái thường có chiều
dài và khối lượng lớn hơn cá đực.
- Cấu trúc của cá Hồng chấm gồm 4
nhóm tuổi. Nhóm tuổi thấp nhất là nhóm
16
TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHÚ YÊN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Thị Phi Loan, Võ Văn Phú, Vũ Trung Tạng (2010). “Khu hệ cá và đặc tính
sinh học một số loài cá kinh tế ở đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên”, Tạp chí khoa học, Đại
học Huế.
[2] Pravdin I.F. (1963), Hướng dẫn nghiên cứu về cá, Phạm Thị Minh Giang dịch, Nxb
Khoa học Kĩ thuật.
Abstract
A study on characteristic of growth properties of Hong cham
(Lutjanus jorhnii Schneider et bloch, 1792) in O Loan lagoon, Phu Yen province
Hong cham (Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792), in O Loan lagoon, Phu Yen
province is regarded as the species of high commercial values and high yield; with good
meat quality and high levels of nutrients, low proportions of fat but high quantities of
protein and vitamins. Currently, mass fishing has caused increasingly serious declination in
Hong cham. This paper presents the results of a research on the growth characteristics of
Hong cham species in O Loan lagoon, which will establish some initial scientific foundation
for the following researches on the models of experimental culture on this economically
valuable type of fish.
Key words: Lutjanus jorhnii Schneider et bloch, 1792, growth, O Loan lagoon
7 trang
15580
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghiên cứu đặc tính sinh trưởng của cá hồng chấm (Lutjanus jorhnii Bloch et Schneider, 1792) ở đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghien_cuu_dac_tinh_sinh_truong_cua_ca_hong_cham_lutjanus_jo.pdf
