Hiện trạng khai thác cá lưỡi trâu (Cynoglossus arel) ở vùng ven biển tỉnh Kiên Giang
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam - Số 7(116)/2020
HIỆN TRẠNG KHAI THÁC CÁ LƯỠI TRÂU (Cynoglossus arel)
Ở VÙNG VEN BIỂN TỈNH KIÊN GIANG
Võ ành Toàn1, Lý Văn Khánh1
TÓM TẮT
Nghiên cứu hiện trạng khai thác cá lưỡi trâu (Cynoglossus arel) ở vùng ven biển tỉnh Kiên Giang nhằm bổ sung
thông tin khoa học và làm cơ sở cho quản lý và khai thác đối tượng này trong tương lai. Nghiên cứu được thực hiện
bằng cách phỏng vấn trực tiếp 30 hộ dân khai thác cá lưỡi trâu dọc theo sông Cái ở huyện Gò Quao và U Minh
ượng tỉnh Kiên Giang bằng biểu mẫu phỏng vấn đã được soạn sẵn. Kết quả điều tra cho thấy đa số người tham
gia đánh bắt thủy sản là nam giới. Lưới đáy, lồng bẫy và xiệp là 3 loại ngư cụ được ngư dân sử dụng để khai thác cá
lưỡi trâu là chủ yếu, chiếm tỷ lệ cao là lưới đáy chiếm 90% và thấp nhất là xiệp chiếm 3,3%. Mùa vụ khai thác của cá
lưỡi trâu đạt hiệu quả cao nhất tập trung từ tháng 5 đến tháng 7. Sản lượng cá lưỡi trâu cao nhất thu từ ngư cụ là xiệp
(19.400 kg/năm), tiếp theo là lưới đáy (5.242 kg/năm) và thấp nhất là lồng bẫy (3.841 kg/năm).
Từ khóa: Cá lưỡi trâu, hiện trạng khai thác, ngư cụ
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Cá lưỡi trâu thuộc họ Cynoglossidae, bộ
Pleuronectiformes (cá bơn) là loài cá sống đáy, sinh
sống tự nhiên cả nước ngọt, lợ và mặn. Cá lưỡi trâu
vảy to (Cynoglossus arel) là loài sống vùng ven biển,
có kích thước khá lớn trong họ, cá có dạng hình lưỡi.
eo Rahman (1989), cá lưỡi trâu vảy to có tập tính
sống đáy bùn và cát vùng thềm lục địa có độ sâu từ
9 - 125 m, ở vùng cửa sông và các con sông chịu tác
động của thuỷ triều. Đây là loài có giá trị kinh tế và
chúng mang lại một nguồn kinh tế nhất định cho
các hộ dân sống bằng nghề đánh bắt hải sản. eo
Nelson (2006), cá thuộc họ Cynoglossidae chủ yếu
sống vùng biển, có một số đi vào sống vùng nước
ngọt. Trên thế giới đã có những nghiên cứu về họ
cá lưỡi trâu nói chung và loài cá lưỡi trâu vảy to nói
riêng. Một số nghiên cứu về loài cá lưỡi trâu vảy to
về thức ăn và tính ăn (Khalil and Ibrahim, 2016),
về sinh sản (Ghaffari el al., 2015). Chính vì thế việc
khảo sát hiện trạng khai thác cá lưỡi trâu vảy to
(Cynoglossus arel) ở vùng ven biển tỉnh Kiên Giang
để có thêm thông tin nhằm làm cơ sở cho việc quản
lý và khai thác cũng như làm cơ sở cho các nghiên
cứu về đặc điểm sinh học, sản xuất giống và nuôi cá
lưỡi trâu vảy to.
2.2.1. Phương pháp thu thập và tổng hợp số liệu
Số liệu thứ cấp được thu thập bằng cách tổng hợp
các báo cáo của cơ quan ban ngành địa phương, báo
cáo khoa học, tạp chí chuyên ngành, luận văn cao học.
Số liệu sơ cấp được thu thập bằng cách phỏng vấn
trực tiếp 30 hộ dân khai thác cá lưỡi trâu vảy to dọc
theo sông Cái ở huyện Gò Quao và U Minh ượng
tỉnh Kiên Giang bằng biểu mẫu phỏng vấn đã được
soạn sẵn. Nội dung biểu mẫu phỏng vấn gồm các
thông tin chủ yếu sau: ông tin tuổi, giới tính, số
người trong gia đình, số người tham gia khai thác,
số năm kinh nghiệm, chi phí ban đầu, địa điểm khai
thác, sản lượng, tiêu thụ sản phẩm. Nhận thức của
người dân về hoạt động khai thác và nguồn lợi cá
lưỡi trâu, ngư cụ khia thác, thuận lợi và khó khăn
trong khai thác thủy sản.
Các số liệu sau khi phỏng vấn sẽ được tổng hợp,
kiểm tra, phân nhóm thông tin, mã hóa rồi nhập vào
máy tính bằng phần mềm Microsof Excel.
2.2.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
Sử dụng phần mềm Microsof Excel để phân
tích và xử lý số liệu đã kiểm tra và nhập vào máy
tính thông qua các phương pháp như: phương pháp
thống kê mô tả dùng để phân tích tần suất, phần
trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị lớn
nhất, giá trị nhỏ nhất để xem xét số liệu từ đó đưa
ra kết luận.
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
2.3. ời gian và địa điểm nghiên cứu
Các hộ dân khai thác và đánh bắt cá lưỡi trâu tại
sông Cái ở huyện Gò Quao và U Minh ượng tỉnh
Kiên Giang được phỏng vấn trực tiếp dựa theo biểu
mẫu phỏng vấn đã được soạn và in sẵn.
Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 8 năm 2018
đến tháng 12 năm 2018 tại vùng ven biển dọc theo
dòng sông Cái ở huyện Gò Quao và U Minh ượng
tỉnh Kiên Giang.
1 Khoa ủy sản, Đại học Cần ơ
174
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam - Số 7(116)/2020
III. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Các loại ngư cụ được người dân nơi đây sử dụng có
sự chênh lệch nhất định. Trong đó ngư cụ lưới đáy
được sử dụng chiếm tỉ lệ cao nhất (90%), lồng bẫy
chiếm tỉ lệ 6,7% và đẩy xiệp chiếm tỉ lệ 3,3%. Do cá
lưỡi trâu sống chủ yếu ở tầng đáy nên ngư cụ khai
thác chủ yếu là những ngư cụ đáy.
3.1. ông tin chung về các hộ khai thác thủy sản
Kết quả khảo sát cho thấy lực lượng lao động có
độ tuổi từ 31 - 40 là nguồn lao động chính. Các chủ
hộ tham gia khai thác thủy sản có độ tuổi thấp nhất
là 30 và cao nhất là 59 tuổi.
Bảng 1. ông tin chung về nông hộ
Trung
bình
Nhỏ
nhất
Lớn
nhất
Diễn giải
Độ tuổi tham gia
lao động (tuổi)
Số năm kinh nghiệm
(năm)
Số người tham gia
khai thác (người)
43,3 8,1
22,0 7,9
1,50 0,6
30
10
1
59
40
3
Qua bảng 1 cho thấy độ tuổi trung bình của các hộ
tham gia khai thác thủy sản là 43,3 8,1 tuổi, trong
đó độ tuổi từ 31 - 40 chiếm tỉ lệ cao nhất (44%), độ
tuổi dưới 31 tuổi chiếm tỉ lệ thấp nhất (3%), độ tuổi
từ 41 - 50 chiếm 33%, độ tuổi từ 51 - 60 tuổi chiếm tỉ
lệ 20%. Trung bình số năm kinh nghiệm trong khai
thác thủy sản của các hộ là 22,0 7,9 năm, trong đó
số năm kinh nghiệm của nông hộ ít nhất là 10 năm
và nhiều nhất là 40 năm. Độ tuổi lao động và số năm
kinh nghiệm là một trong những yếu tố quan trọng
trong quá trình khai thác thủy sản.
Hình 2. Các loại ngư cụ phổ biến
trong khai thác cá lưỡi trâu
Kết quả khảo sát cho thấy cá lưỡi trâu chủ yếu
được khai thác ngoài sông Cái bằng ngư cụ lưới đáy,
từ đó ta thấy chúng sinh sống chủ yếu ở tầng đáy của
sông Cái.
3.3. Mùa vụ khai thác và kích cỡ khai thác cá
lưỡi trâu
Khai thác cá lưỡi trâu của các ngư dân phân bố
quanh năm và thường tập trung khai thác vào đầu
tháng 4 cho đến cuối tháng 10. Do đây là thời điểm
kết thúc mùa vụ u Đông sau đó nước lũ từ thượng
nguồn đổ về mang theo lượng phù xa và lượng cá
phong phú cho vùng.
Hình 1. Cơ cấu về độ tuổi của các hộ khai thác
Qua kết quả khảo sát các hộ có tham gia khai thác
cá lưỡi trâu cho thấy số người tham gia khai thác
trong hộ trung bình là 1,50 0,6 người trong đó ít
nhất là một người và nhiều nhất là ba người. Về giới
tính thì số lượng nam giới chiếm tỉ lệ cao hơn nữ
giới, trong đó cụ thể nam giới chiếm 73,3%, còn nữ
giới chiếm 27,7%. Điều này cho thấy nam giới giữ
vai trò quan trọng trong việc đánh bắt thủy sản.
Hình 3. Tỷ lệ hộ khai thác được cá lưỡi trâu
Qua hình 3 cho thấy tỷ lệ các hộ khai thác được
cá lưỡi trâu tập trung nhiều từ tháng 5 đến tháng 8,
cao nhất vào tháng 6 chiếm 90%, thấp nhất là tháng
1 và tháng 11 không có hộ nào khai thác được cá
lưỡi trâu.
3.2. Các loại ngư cụ khai thác
Kết quả khảo sát cho thấy các chủ hộ tham gia
khai thác cá lưỡi trâu với các loại ngư cụ được sử
dụng chủ yếu như lồng bẫy, đẩy xiệp và lưới đáy.
175
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam - Số 7(116)/2020
Hình 4. Tỷ lệ kích cỡ cá lưỡi trâu được khai thác
eo kết quả khảo sát cho thấy cá lưỡi trâu có
kích cỡ lớn (cá có chiều dài trên 25 cm) tập trung
chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 7, cá có kích cỡ lớn
cao nhất vào tháng 6 chiếm 76,7% và là tháng khai
thác cá lưỡi trâu đạt sản lượng cao nhất trong năm.
Bên cạnh đó, cá lưỡi trâu có kích cỡ nhỏ (cá có chiều
dài dưới 15 cm) tập chung chủ yếu từ tháng 10 đến
tháng 2 và là các tháng đạt sản lượng thấp đồng thời
cũng có thể là các tháng cá sinh sản, tháng có cá kích
cỡ nhỏ nhất là tháng 12 chiếm 73,3%.
Ngoài cá lưỡi trâu khai thác được thì ngư dân còn
khai thác được nhiều loại cá khác trong cùng thời
điểm như cá bống, cá đối, cá phèn, cá nâu,…eo
nhận định của các ngư dân thì cá lưỡi trâu vảy to là
loài có già trị kinh tế cao nhưng phần lớn cá lưỡi trâu
khai thác được tương đối nhỏ, cá có chiều dài dao
động khoảng từ 2,5-15 cm nên giá bán chưa được
cao so với cá lưỡi trâu khai thác được từ các ghe cào
ngoài biển khơi. Giá bán cá lưỡi trâu thấp nhất là
10 ngàn đồng/kg, cao nhất là 25 ngàn đồng//kg,
trung bình là 15,6 3,4 ngàn đồng/kg.
3.4. Sản lượng cá lưỡi trâu
3.4. Nhận định của các ngư dân khai thác thủy sản
Qua hình 5 cho thấy loại ngư cụ khai thác được
cá lưỡi trâu có sản lượng trung bình cao nhất là xiệp
(19.400 kg/năm), tiếp theo là lưới đáy (5.242 kg/năm)
và cuối cùng là lồng bẫy (3.841 kg/năm). eo Booth
và Walmsley-Hart (2000), loài C. zanzibarensis
trưởng thành khai thác chủ yếu bằng lưới kéo đáy
chiếm ưu thế là con cái.
Kết quả điều tra cho thấy sản lượng khai thác thủy
sản nói chung và cá lưỡi trâu nói riêng đang có xu
hướng giảm. Nguyên nhân là do ngư dân khai thác
quá mức, sử dụng những ngư cụ mang tính hủy diệt
hoặc sử dụng những ngư cụ, hóa chất cấm. Ngoài
ra điều đáng nói hơn là sự ô nhiễm nguồn nước,
nguyên nhân chủ yếu là do lượng nước thải từ các
công ty thủy sản, từ các nhà máy đường, nước thải
từ rừng tràm, từ cảng cá, các vuông tôm, ruộng lúa
của các hộ dân thải ra ngoài sông mà chưa qua xử lý.
Bảng 2. Nhận định của ngư dân
về sản lượng và thành phần loài thủy sản
Tỉ lệ (%)
ông tin
Sản lượng
ành phần loài
Giảm nhiều
Giảm ít
Không đổi
Tăng nhiều
Tăng ít
50
43,3
6,7
0
33,3
50
0
6,7
10
Hình 5. Sản lượng cá lưỡi trâu khai thác
theo loại ngư cụ
0
Cá lưỡi trâu sau khi khai thác được chủ yếu là để
bán cho các thương lái hoặc trực tiếp đem ra chợ bán
(100%) và sau đó là để ăn (46,7%), ngoài ra chúng
còn được đem làm mắm (30%) và một số it được
dùng làm thức ăn trong nuôi trồng thủy sản (23,3%).
Kết quả điều tra cho thấy thành phần loài thủy sản
ở vùng khảo sát đang có xu hướng giảm. Qua bảng 2
cho thấy nhận đinh của ngư dân về thành phần loài
giảm nhiều với 15 hộ chiếm 50%, giảm ít với 13 hộ
176
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam - Số 7(116)/2020
chiếm 43,3% và không đổi có 2 hộ với 6,7%, còn tỉ
IV. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
lệ tăng chiếm tỉ lệ thấp nhất là 0%. Số hộ khai thác
thủy sản hiện nay của vùng đang có xu hướng giảm,
nguyên nhân chính là do sản lượng cá khai thác
được ngày càng ít so với nhũng năm về trước nên
một số hộ đã chuyển đổi nghề từ khai thác thủy sản
sang làm vườn, làm thuê, buôn bán,… Tuy nhiên,
bên cạnh đó vẫn còn các hộ khai thác theo hình thức
cha truyền con nối từ đời này sang đời khác.
4.1. Kết luận
Lồng bẫy, lưới đáy và đẩy xiệp là những ngư cụ
chủ yếu khai thác được cá lưỡi trâu ở vùng khảo sát
(lồng bẫy chiếm 6,7%, lưới đáy chiếm 90% và đẩy
xiệp chiếm 3,3%).
Cá lưỡi trâu được khai thác tập trung từ tháng 5
đến tháng 8. Cá lưỡi trâu có kích cỡ lớn tập trung
vào tháng 5 đến tháng 7, kích cỡ nhỏ từ cuối tháng
10 đến tháng 3 năm sau.
Sản lượng các loài thủy sản cũng như là cá lưỡi
trâu. Sản lượng cá lưỡi trâu cao nhất thu từ ngư cụ là
xiệp (19.400 kg/năm), tiếp theo là lưới đáy (5.242 kg/
năm) và thấp nhất là lồng bẫy (3.841 kg/năm).
3.5. Những thuân lợi và khó khăn của ngư dân
khai thác thủy sản
Bảng 3 cho thấy một số ý kiến thuận lợi trong
khai thác thủy sản được người dân nhận định như
số hộ khai thác giảm, cá lưỡi trâu dễ bắt được từ các
ngư cụ đáy, nguồn tiêu thụ cá lưỡi trâu ổn định…
Cá lưỡi trâu khai thác được có thị trường tiêu thụ
ổn định chiếm 23,3%, khai thác ở sông Cái có lượng
nước lớn và dòng chảy mạnh chiếm 50%, do một số
hộ dân sống dọc theo sông gần hàng đáy của mình
nên ít tốn nhiên liệu chiếm 63,3% và cá lưỡi trâu dễ
bắt được từ ngư cụ đáy chiếm 56,7%. Ngoài ra việc
giảm số hộ khai thác và có nhiều loại ngư cụ cho
khai thác cũng là những thuận lợi cho các ngư dân.
4.2. Đề nghị
Tăng cường các chương trình bảo vệ nguồn lợi
thủy sản trên phương tiện thông tin đại chúng, nâng
cao trình độ hiểu biết của ngư dân trong việc khai
thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản thông qua các lớp
tập huấn.
Bảng 3. Những yếu tố thuận lợi của các hộ khai thác
LỜI CẢM ƠN
Nội dung
Số hộ Tỉ lệ (%)
Đề tài này được tài trợ bởi Dự án Nâng cấp
Trường Đại học Cần ơ VN14-P6 bằng nguồn vốn
vay ODA từ chính phủ Nhật Bản.
Nước lớn
Dễ bắt được cá từ ngư cụ đáy
Ít tốn nhiên liệu
15
17
19
7
50,0
56,7
63,3
23,3
Nguồn tiêu thụ ổn định
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Booth and Walmsley-Hart, 2000. Biology of the
redspotted tonguesole Cynoglossus zanzibarensis
(Pleuronectiformes: Cynoglossidae) on the Agulhas
Bank South Africa. South African Journal of Marine
Science, 22 (1): 185-197.
Ghaffari, H. H. Sahafi, G.H. Engelhard, M. M. Babaei,
2015. Reproductive biology of largescale tonguesole
Cynoglossus arel in coastal waters of Bandar Abbas,
Persian Gulf, Iran. Animal Reproduction Science,
154: 142-157.
Khalil and F. Ibrahim, 2016. Food and feeding habits
of Cynoglossu arel (Family: Cynoglossidae) from
Karachi Coast, Pakistan. International Journal of
Fauna and Biological Studies, 3 (1): 91-96.
Nelson, J.S., 2006. Fishes of the World. 4th Edition,
Published by John Wiley & Sons Inc., Hoboken, New
Jersey. 601 p.
Trong quá trình khai thác thủy sản bên cạnh
những thuận lợi thì các ngư dân cũng gặp không ít
khó khăn. Vấn đề khó khăn lớn nhất của các hộ khai
thác cá lưỡi trâu là mùa vụ khai thác bị thay đổi chiếm
90%, theo nhận định của các ngư dân thì cá lưỡi trâu
hiện nay xuất hiện không theo mùa vụ như trước
mà nó còn phụ thuộc vào lượng nước thải cũng như
hóa chất từ nhiều nguồn đổ ra khi đó chúng sẽ di
chuyển và bị mắt vào các đáy, lồng bẫy…, khó khăn
thứ 2 là môi trường nước bị ô nhiễm chiếm 83,3%,
giao thông gây trở ngại chiếm 73,3%, thời tiết chiếm
66,7%, và vấn đề tiêu thụ chiếm 3,3%.
Bảng 4. Những yếu tố khó khăn của các hộ khai thác
Nội dung
Mùa vụ khai thác
ời tiết
Số hộ
27
20
Tỉ lệ (%)
90,0
66,7
Tiêu thụ
1
3,30
Rahman, A.K.A., 1989. Freshwater fishes of Bangladesh.
Zoological Society of Bangladesh. Department of
Zoology, University of Dhaka. 364 p.
Môi trường nước
Giao thông
25
22
83,3
73,3
177
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam - Số 7(116)/2020
Exploitation status of tongue fish (cynoglossus arel)
in coastal province Kien Giang
Vo anh Toan, Ly Van Khanh
Abstract
Study on the exploitation status of tongue fish (Cynoglossus arel) in coastal province Kien Giang aimed to supplement
scientific information and basis for management and exploitation in the future. e study was conducted by directly
interviewing 30 fishing farmers exploiting tongue fish along the Cai river in Go Quao district and U Minh uong
district, Kien Giang province using prepared interview questionnaires. e survey result showed that the majority
of people involved in fishing were men. Bottom nets, trap cages and xiep were the three types of fishing gears that
fishermen used mainly to exploit buffalo tongue fish accounting for a high proportion; of which the bottom nets
accounted for 90% and the xiep net was lowest with 3.3%. e most effective harvesting season of tongue fish was
concentrated from May to July. e highest production of tongue fish collected from fishing gears was trawl-net
(19,400 kg/year), followed by the bottom-nets (5,242 kg/year) and the lowest was from trap-cages (3,841 kg/year).
Keywords: Tongue fish, exploitation status, fishing gear
Ngày nhận bài: 02/7/2020
Ngày phản biện: 11/7/2020
Người phản biện: PGS. TS. Châu Tài Tảo
Ngày duyệt đăng: 23/7/2020
178
5 trang
18240
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hiện trạng khai thác cá lưỡi trâu (Cynoglossus arel) ở vùng ven biển tỉnh Kiên Giang", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hien_trang_khai_thac_ca_luoi_trau_cynoglossus_arel_o_vung_ve.pdf
