Giáo trình Tin học - Trình độ Cao đẳng

BỘ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG KỸ NGHỆ II

GIÁO TRÌNH MÔN HỌC

TIN HỌC

TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG

(Ban hành kèm theo Quyết định số ……/QĐ–CĐKNII ngày … tháng … năm 2020

của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ nghệ II)

TP. Hồ Chí Minh – năm 2020.

MỤC LỤC

Chương I. H i ể u bi ế t v ề công ngh ệ thông tin cơ bả n .................................................................... 1

1.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề máy tính....................................................................................................... 1

1.2. Ph ầ n m ề m..................................................................................................................................... 11

1.3. Bi ể u di ễ n thông tin trong máy tính ............................................................................................ 14

1.4. M ạng cơ bả n.................................................................................................................................1 9

1.5. Các ứ ng d ụ ng c ủ a công ngh ệ thông tin – truy ề n thôn g ........................................................... 25

1.6. An toàn lao độ ng và b ả o v ệ môi trườ ng trong s ử d ụ ng CNTT và truy ề n thông................... 27

1.7. Các v ấn đề an toàn th ông tin cơ bả n khi làm vi ệ c v ớ i máy tín h ............................................. 30

1.8. M ộ t s ố v ấn đề cơ bản liên quan đế n pháp lu ậ t trong s ử d ụ ng CNTT .................................... 32

Chương II: Sử d ụ ng máy tính cơ bả n .......................................................................................... 37

2.1. H ệ điề u hành Windows ..........................................................................................37

2.2. Qu ản lý thư mụ c và t ậ p tin.......................................................................................................... 43

2.3. S ử d ụ ng Control Pane l ................................................................................................................ 47

2.4. M ộ t s ố ph ầ n m ề m ti ệ n ích .......................................................................................................... 51

2.5. S ử d ụ ng ti ế ng Vi ệ t....................................................................................................................... 53

2.6. Chuy ển đổi đị nh d ạ ng t ậ p tin...................................................................................................... 55

2.7. Đa phương tiệ n............................................................................................................................. 56

2.8. S ử d ụ ng máy i n ............................................................................................................................ 56

Chương III. Xử lý văn bản cơ bả n ................................................................................................ 67

3.1. Khái ni ệm văn bả n và x ử lý văn bả n ......................................................................................... 67

3.2. S ử d ụ ng Microsoft Word............................................................................................................ 67

C hương IV. S ử d ụ ng b ả ng tính cơ bả n......................................................................................1 79

4.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề b ả ng tính (Workbook) ...........................................................................1 79

4.2. S ử d ụ ng Microsoft Exce l ..........................................................................................................1 80

4.3. Thao t ꢀ c v ớ i ô.............................................................................................................................1 82

4.4. L à m vi ệ c v ớ i trang t ꢁ nh (Worksheet).......................................................................................1 83

4.5. Đị nh d ạ ng ô, d ꢂ y ô.....................................................................................................................1 89

4.6. Bi ể u th ứ c v à h à m.......................................................................................................................1 93

4.7. Bi ểu đꢃ ........................................................................................................................................2 08

4.8. K ế t xu ấ t và phân ph ố i trang tính, b ả ng tín h ............................................................................2 11

C hương V. Sử d ụ ng trình chi ế u cơ bả n .....................................................................................2 37

5.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề bài thuy ế t trìn h ........................................................................................237

5.2. S ử d ụ ng ph ầ n m ề m Microsoft PowerPoint.............................................................................238

C hương VI. Sử d ụ ng Internet cơ bả n ........................................................................................275

6.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề Internet.....................................................................................................275

6.2. Khai thác và s ử d ụ ng Interne t ...................................................................................................280

6.3. M ộ t s ố d ạ ng truy ề n thông s ố thông d ụ n g ................................................................................318

6.4. Ki ế n th ức cơ bả n v ề an toàn và b ả o m ậ t thông tin trên m ạ n g ...............................................325

Tài li ệ u tham kh ả o ..........................................................................................................................341

ii

CHƯƠNG I. HIỂU BIẾT VỀ CÔNG NGHỆ THÔNG TIN CƠ BẢN

MỤC TIÊU

Học xong chương này, người học có khả năng:

- Trình bày được cꢀc kiến thức cơ bản về mꢀy tꢁnh, phần mềm, biểu diễn thông

tin trong mꢀy tꢁnh, mạng cơ bản; cꢀc quy định liên quan đến việc sử dụng

mꢀy tꢁnh và công nghệ thông tin;

- Nhận biết được cꢀc thiết bị phần cứng chủ yếu, hệ điều hành, phần mềm ứng

dụng; tuân thủ đúng cꢀc quy định trong việc sử dụng mꢀy tꢁnh và ứng dụng

công nghệ thông tin.

1.1. Kiến thức cơ bản về máy tính

1.1.1. Thông tin và xử lý thông tin

1.1.1.1. Thông tin

Thuật ngữ “thông tin” được sử dụng rộng rꢂi trên toàn cầu trong kỷ nguyên số.

Chúng ta tiếp nhận thông tin khi xem truyền hình, đọc bꢀo hay khi trao đổi với người

khꢀc. Vậy thông tin là gì?

Thông tin là sự hiểu biết của con người về một sự vật, sự việc hoặc một hiện tượng

thông qua quꢀ trình nghiên cứu, trao đổi, nhận xét, học tập, truyền thụ và cảm nhận.

Thông tin giúp phꢀt triển sự hiểu biết của con người, là nguꢃn gốc của nhận thức

và cơ sở để con người đưa ra quyết định cho một vấn đề cụ thể. Do đó, kỹ năng xꢀc định

nguꢃn gốc, đꢀnh giꢀ và sử dụng thông tin ngày càng cần thiết hơn do sự bùng nổ của

thông tin. Trong giai đoạn hiện nay, chúng ta có quꢀ nhiều thông tin để chọn lựa làm

cho việc nghiên cứu trở nên khó khăn hơn, đôi khi những thông tin dễ tìm nhất thường

là thiếu chọn lọc hoặc không đꢀng tin cậy. Do đó, thông tin ngày càng trở nên quan trọng

trong học tập, công việc và cuộc sống.

1.1.1.2. Dữ liệu

Dữ liệu là thông tin dưới dạng ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc

dạng tương tự (Theo mục 5, điều 4, Luật Giao dịch điện tử, ban hành ngày 29/11/2005).

Khꢀi niệm dữ liệu ra đời cùng với việc xử lý thông tin bằng mꢀy tꢁnh. Do vậy, có

thể cho rằng dữ liệu là hình thức thể hiện của thông tin trong mục đꢁch lưu trữ và xử lý

nhất định.

1

Dữ liệu chỉ có thể trở thành thông tin khi được đặt trong một ngữ cảnh xꢀc định và

được xử lý về mặt ngữ nghĩa, những nhận thức thu nhận được từ nhiều thông tin trong

một lĩnh vực và có mục đꢁch cụ thể mới trở thành tri thức.

1.1.1.3. Xử lý thông tin

Xử lý thông tin thành thông tin khi được đặt trong một ngữ cảnh xꢀc định và được

xử lý về mặt ngữ nghĩa, những nhận thức thu nhận được từ nhiều thông tin trong một

lĩnh vực và có mục đꢁch cụ thể mới trở thành tri thức.

Quꢀ trình xử lý thông tin trên mꢀy tꢁnh gꢃm bốn giai đoạn như sau:

- Giai đoạn tiếp nhận thông tin: Là quꢀ trình tiếp nhận thông tin từ thế giới bên

ngoài vào mꢀy tꢁnh. Đây là quꢀ trình chuyển đổi cꢀc thông tin ở thế giới thực

sang dạng biểu diễn thông tin trong mꢀy tꢁnh thông qua cꢀc thiết bị nhập.

- Giai đoạn xử lý thông tin: Là quꢀ trình chuyển đổi những thông tin ban đầu

để có được những thông tin phù hợp với mục đꢁch sử dụng.

- Giai đoạn xuất thông tin: Là quꢀ trình đưa cꢀc kết quả ra trở lại thế giới bên

ngoài. Ðây là quꢀ trình ngược lại với quꢀ trình tiếp nhận thông tin, mꢀy tꢁnh

sẽ chuyển đổi cꢀc thông tin trong mꢀy tꢁnh sang dạng thông tin ở thế giới thực

thông qua cꢀc thiết bị xuất.

- Giai đoạn lưu trữ thông tin: Là quꢀ trình ghi nhớ lại cꢀc thông tin đꢂ được

ghi nhận để có thể đem ra sử dụng trong những lần xử lý sau đó.

Hình 1.1. Sơ đồ quá trình xử lý thông tin

1.1.2. Phần cứng

1.1.2.1. Đơn vị xử lý trung tâm

Là đầu nꢂo trung tâm của mꢀy tꢁnh có chức năng tꢁnh toꢀn, xử lý dữ liệu, quản lý

hoặc điều khiển cꢀc hoạt động của mꢀy tꢁnh thường được gọi là CPU (Central Processing

Unit). Hai nhà sản xuất CPU lớn nhất hiện nay là: Intel và AMD. Thành phần của CPU

gꢃm có:

Khối điều khiển (CU - Control Unit): Là thành phần của CPU có nhiệm vụ biên

dịch cꢀc lệnh của chương trình và điều khiển cꢀc hoạt động xử lý.

Các thanh ghi (Registers): Nằm ngay trong CPU, có nhiệm vụ ghi mꢂ lệnh trước

khi xử lý và ghi kết quả sau khi xử lý.

Khối tính toán ALU (Arithmetic Logic Unit): Có chức năng thực hiện cꢀc lệnh của

đơn vị điều khiển và xử lý tꢁn hiệu.

2

Hình 1.2. Vị trí của CPU trong bo mạch chủ

Hình 1.3. CPU Intel Core i7, thế hệ 4

1.1.2.2. Thiết bị nhập

Thiết bị nhập là cꢀc thiết bị được sử dụng để nhập dữ liệu vào mꢀy tꢁnh như: bàn

phꢁm, chuột, bi lăn (trackball), bảng chạm (touchpad), bút chạm (stylus), màn hình cảm

ứng, cần điều khiển (joystick), mꢀy ghi hình trực tiếp (webcam), mꢀy ảnh

số, microphone, mꢀy quét ảnh (scanner). Trong đó:

kỹ thuật

- Bàn phím: Là công cụ chꢁnh để nhập dữ liệu hoặc nhập lệnh thực hiện một

tꢀc vụ trong một chương trình ứng dụng. Ngoài ra, trên một số bàn phꢁm còn

có một số thiết kế tiện lợi chứa cꢀc nút để tăng cường trải nghiệm về đa

phương tiện trong khi sử dụng mꢀy tꢁnh. Bàn phꢁm kết nối với bo mạch chủ

qua cổng PS/2, USB hoặc kết nối không dây.

3

Hình 1.4. Bàn phím máy tính

- Chuột máy tính (Mouse): Dùng để điều khiển và làm việc với mꢀy tꢁnh, để sử

dụng chuột mꢀy tꢁnh nhất thiết phải sử dụng màn hình mꢀy tꢁnh để quan sꢀt

tọa độ và thao tꢀc di chuyển của chuột trên màn hình. Chuột kết nối với bo

mạch chủ qua cổng COM, PS/2, USB hoặc kết nối không dây.

Hình 1.5. Chuột máy tính (Mouse)

- Bảng chạm (TouchPad): Là bàn di chuyển chuột dùng để điều khiển con chuột

trên máy tính xách tay với hai phím trái phải như con chuột trên mꢀy tꢁnh để

bàn và nằm dưới bàn phꢁm.

Hình 1.6. Bảng chạm (Touchpad)

- Bút chạm (Stylus): Là một thiết bị nhập trông giống như một cây bút, sử dụng

để chọn hoặc kꢁch hoạt một mục trên một thiết bị có màn hình cảm ứng.

4

Hình 1.7. Bút chạm (Stylus)

- Màn hình cảm ứng: Là một thiết bị được sử dụng trong mꢀy tꢁnh hoặc cꢀc

thiết bị di động thông minh. Thiết bị bao gꢃm: Một màn hình hiển thị thông

thường như LCD hoặc LED và một lớp cảm ứng phꢁa trên bề mặt để thay thế

cho chuột máy vi tính.

Hình 1.8. Màn hình cảm ứng

- Cần điều khiển (joystick): Là một thiết bị đầu vào được sử dụng để điều khiển

trò chơi video và công nghệ hỗ trợ trên mꢀy tꢁnh. Cần điều khiển bao gꢃm

một chân đế, một tay đòn (stick) với một hay nhiều nút nhấn có thể được di

chuyển bất kỳ hướng nào.

5

Hình 1.9. Cần điều khiển (joystick)

- Máy ghi hình trực tiếp (webcam): Là loại thiết bị ghi hình kỹ thuật số được

kết nối với mꢀy vi tꢁnh để truyền trực tiếp hình ảnh nó ghi được lên một

website nào đó, hay đến một mꢀy tꢁnh khꢀc nào đó thông qua mạng Internet.

Về cơ bản, webcam giống như mꢀy ảnh kỹ thuật số nhưng khꢀc ở chỗ các

chức năng chꢁnh của nó do phần mềm cài đặt trên mꢀy tꢁnh điều khiển và xử

lý. Ngày nay, nhiều webcam còn có thể dùng để quay phim, chụp ảnh rꢃi lưu

vào máy tính hoặc dùng trong công tꢀc an ninh như truyền tải hình ảnh nó ghi

được đến trung tâm kiểm soát từ xa hay dùng như thiết bị liên lạc hình ảnh

giữa con người với nhau.

Hình 1.10. Máy ghi hình trực tiếp (webcam)

- Microphone: Là một loại cảm biến thực hiện chuyển đổi tꢁn hiệu âm thanh

sang tꢁn hiệu điện. Microphone được sử dụng ở nhiều lĩnh vực như: điện thoại,

tăng âm, hệ thống karaoke, trợ thꢁnh, thu băng, lưu trữ, sản xuất phim, phꢀt

thanh và truyền hình, thiết bị thu âm ở mꢀy tꢁnh, nhận diện giọng nói.

6

Hình 1.11. Micro

- Máy quét ảnh (Scanners): Là một thiết bị quét quang học hình ảnh, văn bản

trên giấy, chữ viết tay hay vật thể chuyển đổi thành ảnh kỹ thuật số. Mꢀy quét

thường đi kèm một thiết bị đầu ra là mꢀy tꢁnh.

Hình 1.12. Máy quét ảnh (Scanners)

1.1.2.3. Thiết bị xuất

Thiết bị xuất là những thiết bị được sử dụng để trình bày và xuất dữ liệu từ mꢀy

tꢁnh. Một số thiết bị xuất thông dụng như: màn hình, màn hình cảm ứng, mꢀy in, loa, tai

nghe. Trong đó:

- Màn hình máy tính (Monitor): Là thiết bị điện tử gắn liền với mꢀy tꢁnh với

mục đꢁch hiển thị và giao tiếp giữa người sử dụng với mꢀy tꢁnh. Đối với cꢀc

mꢀy tꢁnh cꢀ nhân (PC), màn hình mꢀy tꢁnh là một bộ phận tꢀch rời. Đối với

máy tính xách tay (laptop) màn hình là một bộ phận gắn chung không thể tꢀch

rời, một số mꢀy tꢁnh xꢀch tay sử dụng màn hình cảm ứng thì có thể tꢀch rời

màn hình. Đặc biệt màn hình có thể dùng chung đối với một số hệ thống mꢀy

chủ.

Hình 1.13. Màn hình máy tính (Monitor)

7

- Máy chiếu (Projector): Là một thiết bị có bộ phận phꢀt ra ꢀnh sꢀng và có công

suất lớn, đi qua một số hệ thống xử lý trung gian từ một số nguꢃn tꢁn hiệu đầu

vào để tạo ra hình ảnh trên màn chắn sꢀng có thể quan sꢀt được bằng mắt.

Mꢀy chiếu phục vụ cꢀc mục đꢁch như: tạo hình cꢀc dữ liệu lưu trong máy tính

để thuyết trình, tạo hình cꢀc chương trình của sản phẩm cho nhiều người cùng

xem, mꢀy chiếu thay thế bảng phấn hay cꢀc tài liệu viết tay với bảng tương

tꢀc, xem phim từ máy video.

Hình 1.14. Máy chiếu (Projector)

- Máy in (Printer): Là thiết bị được sử dụng để thể hiện ra cꢀc chất liệu khꢀc

nhau cꢀc nội dung được soạn thảo hoặc thiết kế sẵn. Để thực hiện việc in ra

cꢀc chế bản, mꢀy in cần được kết nối với mꢀy tꢁnh hoặc qua mạng mꢀy tꢁnh

hoặc thông qua cꢀc kiểu truyền dữ liệu khꢀc. Mꢀy in có thể kết nối với mꢀy

tꢁnh qua cổng LPT truyền thống hoặc cꢀc cổng USB (đa số cꢀc mꢀy in hiện

nay đều có khả năng kết nối với cổng USB của mꢀy tꢁnh). Ngoài ra, mꢀy in

có thể được kết nối với mạng mꢀy tꢁnh thông qua cổng RJ45 để chia sẻ in

chung trong một mạng LAN (hoặc có thể là mạng WAN rộng lớn hơn), một

số mꢀy in hiện nay đꢂ hỗ trợ truyền dữ liệu thông qua bluetooth hoặc wifi,

điều này tạo thuận lợi cho việc in ấn từ cꢀc thiết bị di động, mꢀy ảnh số vốn

rất phổ biến hiện nay.

Hình 1.15. Máy in (Printer)

- Loa máy tính: Là thiết bị dùng để phꢀt ra âm thanh phục vụ nhu cầu làm việc

và giải trꢁ của con người với mꢀy tꢁnh. Loa mꢀy tꢁnh thường được kết nối với

máy tính thông qua cổng xuất audio của card âm thanh trên mꢀy tꢁnh.

8

Hình 1.16. Loa máy tính

- Tai nghe: Là thiết bị gꢃm một cꢀc loa phát âm thanh được thiết kế nhỏ gọn,

mang tꢁnh di động thường được đặt ꢀp sꢀt hoặc bên trong tai. Có nhiều loại

tai nghe như loại có dây hoặc không dây hay tai nghe chỉ gꢃm bộ phận loa

hoặc tai nghe gꢃm cả loa và micro.

Hình 1.17. Tai nghe

1.1.2.4. Bộ nhớ và thiết bị lưu trữ

Bộ nhớ là thiết bị lưu trữ thông tin trong quꢀ trình mꢀy tꢁnh xử lý cꢀc công việc.

Bộ nhớ bao gꢃm: Bộ nhớ trong và bộ nhớ ngoài.

Bộ nhớ trong bao gꢃm bộ nhớ chỉ đọc ROM (Read Only Memory), bộ nhớ truy

xuất ngẫu nhiên RAM (Random Access Memory).

- ROM: Được sử dụng để lưu trữ cꢀc chương trình hệ thống, chương trình điều

khiển việc nhập/xuất. Thông tin được ghi vào ROM không thể bị thay đổi,

không bị mất ngay cả khi không có điện.

9

Hình 1.18. Bộ nhớ chỉ đọc (ROM)

- RAM: Được sử dụng để lưu trữ cꢀc sự kiện và chương trình trong quꢀ trình

thao tꢀc và tꢁnh toꢀn. RAM có đặc điểm là nội dung thông tin chứa trong nó

sẽ mất đi khi mất điện hoặc tắt mꢀy. Dung lượng bộ nhớ RAM cho cꢀc mꢀy

tꢁnh hiện nay thông thường vào khoảng 2 GB đến 16 GB và có thể cao hơn

nữa trong tương lai.

Hình 1.19. Bộ nhớ truy xuất ngẫu nhiên (RAM)

Bộ nhớ ngoài là thiết bị lưu trữ thông tin với dung lượng lớn, thông tin không bị

mất khi không có điện, dữ liệu lưu trên bộ nhớ ngoài vẫn tꢃn tại cho đến khi người sử

dụng xóa hoặc ghi đè lên. Bộ nhớ ngoài có thể cất giữ và di chuyển độc lập với mꢀy

tính. Hiện nay có cꢀc loại bộ nhớ ngoài phổ biến như:

- Đĩa cứng (Hard Disk): Phổ biến là đĩa cứng có dung lượng từ 40GB tới 2TB

và có thể cao hơn nữa trong tương lai.

Hình 1.20. Đĩa cứng (Hard disk)

10

- Đĩa quang (Compact disk): Là thiết bị dùng để lưu trữ cꢀc phần mềm, hình

ảnh, âm thanh và thường được sử dụng trong cꢀc truyền thông đa phương tiện

(multimedia). Có hai loại phổ biến là: đĩa CD (dung lượng khoảng 700MB)

và DVD (dung lượng khoảng 4.7GB).

Hình 1.21. Đĩa quang

- Các loại bộ nhớ ngoài khác: Vꢁ dụ như thẻ nhớ (Memory Stick, Compact

Flash Card), USB Flash Drive có dung lượng phổ biến là từ 2GB trở lên.

Hình 1.23. USB Flash Drive

Hình 1.22. Thẻ nhớ

1.1.3. Phần mềm

Phần mềm là chương trình mꢀy tꢁnh được mô tả bằng hệ thống ký hiệu, mꢂ hoặc

ngôn ngữ để điều khiển thiết bị số thực hiện chức năng nhất định. Phần dưới đây sẽ trình

bày một số loại phần mềm phổ biến hiện nay, gꢃm có:

1.1.3.1. Phần mềm hệ thống

Là một tập hợp cꢀc phần mềm chuyên dụng cho phép cꢀc phần mềm khꢀc (như

Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft Powerpoint…) hoặc người sử dụng có thể

dễ dàng tương tꢀc và điều khiển cꢀc thiết bị phần cứng mꢀy tꢁnh (Có thể hiểu phần mềm

hệ thống như một tầng trung gian giữa người sử dụng, phần mềm ứng dụng và phần

cứng mꢀy tꢁnh). Phần mềm hệ thống lại có thể chia làm nhiều loại khꢀc nhau:

- Hệ điều hành (Operating System): Là hệ thống phần mềm tạo ra một “môi

trường bao quanh” cꢀc thiết bị phần cứng cho phép cꢀc Phần mềm ứng dụng

hoặc người sử dụng có thể dễ dàng tương tꢀc, điều khiển cꢀc thiết bị phần

cứng này. Như vậy, hầu như mọi thao tꢀc của người sử dụng trên cꢀc thiết bị

11

phần cứng đều thông qua Hệ điều hành. Hay nói cꢀch khꢀc, Hệ điều hành có

vai trò như một “tầng” trung gian giữa con người với cꢀc thiết bị phần cứng

(Quản lý tài nguyên, cung cấp giao diện người dùng và chạy cꢀc ứng dụng).

- Phần mềm tiện ꢁch (Utilities): Là cꢀc phần mềm được thiết kế hỗ trợ cho việc

phân tꢁch, cấu hình, tối ưu hoặc bảo trì cho một hệ thống mꢀy tꢁnh (Cꢀc

chương trình quét virus, nén đĩa, nén tập tin, backup dữ liệu, chia ổ đĩa, mꢂ

hoꢀ và giải mꢂ dữ liệu, theo dõi mạng, chống phân mảnh ổ đĩa…).

- Phần mềm điều khiển (Drivers): Là cꢀc phần mềm được thiết kế đặc biệt, chạy

thường trú cùng với hệ điều hành trong bộ nhớ nhằm làm cầu nối điều khiển

giữa cꢀc thiết bị phần cứng cắm thêm vào hệ thống mꢀy tꢁnh và hệ điều hành

giúp cho cꢀc thiết bị phần cứng này có thể tương tꢀc dễ dàng với phần còn lại

của hệ thống mꢀy tꢁnh.

- Cꢀc bộ chuyển đổi ngôn ngữ (Language translators): Dùng để chuyển đổi cꢀc

câu lệnh được viết bằng một ngôn ngữ lập trình nào đó (C, C++, Java…) sang

ngôn ngữ mà mꢀy tꢁnh có thể hiểu và xử lý được (ngôn ngữ mꢀy).

1.1.3.2. Phần mềm ứng dụng

Là cꢀc chương trình mꢀy tꢁnh được thiết kế cho những người sử dụng đầu cuối

(end user) nhằm thoả mꢂn những nhu cầu hoặc công việc thường ngày của họ. Phần

mềm ứng dụng có thể chia thành ba loại:

Phần mềm ứng dụng cơ sở (Basic Applications): Là những phần mềm thông dụng

được sử dụng trong hầu hết cꢀc ngành, lĩnh vực khꢀc nhau như: cꢀc web browser, phần

mềm xử lý văn bản, phần mềm thuyết trình, phần mềm bảng tꢁnh, hệ thống quản lý cơ

sở dữ liệu…

Phần mềm ứng dụng chuyên biệt (Specialized Applications): Là những phần mềm

chuyên dụng được sử dụng cho một hoặc một số lĩnh vực cụ thể (Cꢀc phần mềm xử lý

đꢃ hoạ, CAD, CAM, ORCAD, MATLAB,…).

Phần mềm ứng dụng trên thiết bị di động: Những phần mềm thiết kế để có thể hoạt

động trên cꢀc thiết bị Smartphone.

1.1.3.3. Một số phần mềm ứng dụng thông dụng

Một số phần mềm ứng dụng thông dụng hiện nay như: Phần mềm xử lý văn bản,

bảng tꢁnh, hệ quản trị cơ sở dữ liệu, trình chiếu, thư điện tử, trình duyệt Web và một số

phần mềm khꢀc. Trong đó:

- Phần mềm xử lý văn bản: Là một loại phần mềm được thiết kế để soạn thảo

cꢀc văn bản điện tử. Có rất nhiều chương trình soạn thảo văn bản khꢀc nhau.

Về cꢀc phần mềm thương mại, phổ biến nhất là Microsoft Office của

Microsoft. Cꢀc chương trình soạn thảo văn bản thuộc loại phần mềm nguꢃn

mở thường gặp bao gꢃm: Writer (trong bộ OpenOffice), KWord (trong môi

12

trường KDE) và AbiWord (trong môi trường GNOME). Ngoài ra, còn có

chương trình soạn thảo văn bản trực tuyến như Google Docs.

- Phần mềm bảng tính: Là một phần mềm ứng dụng dùng để tổ chức, phân tꢁch

và lưu trữ dữ liệu thông qua cꢀc bảng biểu. Bảng tꢁnh được phꢀt triển như là

mô phỏng bằng mꢀy tꢁnh cꢀc bảng tꢁnh toꢀn trên giấy. Phần mềm ứng dụng

bảng tꢁnh phổ biến hiện nay là Microsoft Excel của Microsoft, một số phần

mềm nguꢃn mở như LibreOffice Calc, OpenOffice Calc. Ngoài ra, một số

bảng tꢁnh dựa trên nền Web như: Google Sheet, Microsoft Excel Online,

EditGrid.

- Hệ quản trị cơ sở dữ liệu (Database Management System - DBMS): Là phần

mềm hay hệ thống được thiết kế để quản trị một cơ sở dữ liệu. Cꢀc chương

trình này hỗ trợ khả năng lưu trữ, sửa chữa, xóa, và tìm kiếm thông tin trong

một cơ sở dữ liệu (CSDL). Cꢀc hệ quản trị CSDL phổ biến được nhiều người

biết đến như: MySQL, Oracle, PostgreSQL, SQL Server, DB2.

- Phần mềm trình chiếu: Được sử dụng để tạo cꢀc bài thuyết trình đꢃ họa, được

gọi là slideshow, có thể được chiếu lớn bằng phương tiện như mꢀy chiếu hoặc

hiển thị trên Web. Phần mềm trình chiếu cũng được sử dụng để tạo ra cꢀc tài

liệu phân phꢀt cho khꢀn giả, những ghi chú cho người thuyết trình và cꢀc tài

liệu khꢀc có thể được sử dụng trong một bài thuyết trình. Microsoft

PowerPoint, Lotus Freelance Graphics và Corel Presentations là những vꢁ dụ

của cꢀc chương trình phần mềm trình chiếu. Một số phần mềm trình chiếu mꢂ

nguꢃn mở như: LibreOffice Impress, OpenOffice Impress.

- Phần mềm thư điện tử: Là loại phần mềm nhằm hỗ trợ cho người dùng việc

chuyển và nhận cꢀc mẫu thông tin (thường là dạng chữ). Phần mềm thư điện

tử hỗ trợ soạn thảo, gửi, nhận, đọc, in, xóa hay lưu giữ cꢀc thư. Phần mềm thư

điện tử loại cài đặt trên mꢀy tꢁnh người dùng phổ biến hiện nay là Microsoft

Outlook, phần mềm thư điện tử chạy trên nền Web như Google Mail (Gmail).

- Trình duyệt Web: Là một phần mềm ứng dụng cho phép người sử dụng xem

và tương tꢀc với cꢀc văn bản, hình ảnh, đoạn phim, nhạc, trò chơi và cꢀc thông

tin khꢀc ở trên một trang web của một địa chỉ Web trên mạng toàn cầu hoặc

mạng nội bộ. Một số trình duyệt Web phổ biến hiện nay như: Microsoft Edge,

Google Chrome, Mozilla Firefox...

1.1.3.4. Phần mềm nguồn mở

Phần mềm nguꢃn mở là phần mềm với mꢂ nguꢃn được công bố và sử dụng một

giấy phép nguꢃn mở. Giấy phép này cho phép bất cứ ai cũng có thể nghiên cứu, thay

đổi và cải tiến phần mềm cũng như phân phối phần mềm ở dạng chưa thay đổi hoặc đꢂ

thay đổi.

Không giống như phần mềm nguꢃn mở, phần mềm thương mại là phần mềm

thuộc bản quyền của tꢀc giả hoặc cꢀc hꢂng phần mềm, người dùng phải mua và không

13

có quyền bꢀn lại. Hệ điều hành Microsoft Windows, Microsoft Office, hệ quản trị cơ sở

dữ liệu Oracle là cꢀc vꢁ dụ điển hình về phần mềm thương mại.

1.2. Biểu diễn thông tin trong máy tính

Trước khi tìm hiểu về thông tin trong mꢀy tꢁnh được biểu diễn như thế nào, chúng

ta cần biết về cꢀc hệ đếm.

Hệ đếm là một tập cꢀc ký hiệu và quy tắc sử dụng tập ký hiệu đó để biểu diễn và

và xꢀc định cꢀc giꢀ trị của cꢀc số.

Có bốn hệ đếm được sử dụng phổ biến hiện nay là:

- Hệ nhị phân (hay hệ đếm cơ số hai) là hệ đếm đơn giản nhất với hai chữ số là

“0” và “1”. Người ta gọi một chữ số nhị phân là BIT, viết tắt của từ Binary

digiT (chữ số nhị phân). Toàn bộ mꢀy tꢁnh được xây dựng bằng cꢀc linh kiện

điện tử chỉ có hai trạng thꢀi đóng và mở (như công tắc đèn điện) theo quy

định tương ứng với hai mức điện ꢀp 0 và 1, tương ứng với 2 mức logic là 0

và 1.

- Hệ bát phân (hay còn gọi là hệ đếm cơ số 8) dùng cꢀc 8 ký tự (0, 1, 2, 3, 4, 5,

6, 7) để biểu đạt giꢀ trị số.

- Hệ thập phân (hay còn gọi là hệ đếm cơ số 10) dùng 10 ký tự (0, 1, 2, 3, 4, 5,

6, 7, 8, 9) để biểu đạt giꢀ trị số. Cꢀc con số này được dùng với dấu phân cꢀch

thập phân – để định vị phần thập phân sau hàng đơn vị. Ngoài ra, còn được

dùng với dấu “+” hoặc “–” để biểu đạt giꢀ trị “dương” hoặc “âm”.

- Hệ thập lục phân (hay còn gọi là hệ đếm cơ số 16) dùng 16 ký tự (0, 1, 2, 3,

4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F) để biểu đạt giꢀ trị số. Hệ thống thập lục phân

hiện dùng, được công ty IBM giới thiệu vào năm 1963.

Hệ nhị phân

Hệ bát phân

Hệ thập phân

Hệ thập lục phân

0000

0

1

2

3

4

5

6

7

0

1

2

3

4

5

6

7

0

1

2

3

4

5

6

7

0001

0010

0011

0100

0101

0110

0111

14

1000

1001

1010

1011

1100

1101

1110

1111

10

11

12

13

14

15

16

17

8

9

10

11

12

13

14

15

A

B

C

D

E

F

Bảng 1.2. Bảng liệt kê giá trị tương ứng giữa các hệ đếm

1.2.1. Cách biểu diễn thông tin

Biểu diễn số nguyên: Số nguyên gꢃm số nguyên không dấu và số nguyên có dấu.

- Số nguyên không dấu:

Giả sử ta dùng 8 bit để biểu diễn cho một số nguyên. Vꢁ dụ với số nguyên không

dấu 97 ta có thể chuyển về hệ nhị phân bằng cꢀch sau:

Khi đó, viết tập hợp các số dư theo thức tự ngược của các phép chia liên tiếp trên

sẽ cho kết quả là: 1100001. Tuy nhiên do ta dùng 8 bit để biểu diễn cho số nguyên trên

(số trên chỉ có 7 bit) nên cần bổ sung thêm một bit 0 vào đằng trước số đó. Kết quả là

số nguyên 8 bit 01100001 chính là số nhị phân tương ứng của số 97 và đó cũng là cꢀch

biểu diễn trong máy tính của số 97 (không dấu). Ta có thể viết: 01100001 = 0x2⁷+ 1x2⁶

+ 1x2⁵+ 0x2⁴+ 0x2³+ 0x2²+ 0x2¹+ 1x2⁰= 64 + 32 +1 = 97 (hệ cơ số 10).

Dải biểu diễn của số 8 bit là từ 0 đến 255 = 2⁸-1 (255 = 11111111). Dễ dàng nhận

ra, nếu tăng giꢀ trị của 255 lên 1 thì khi đó giꢀ trị nhị phân tương ứng là 100000000.

Tuy nhiên, trong máy tính khi sử dụng 8 bit để biểu diễn cho giá trị số nguyên, thì khi

đó số 1 ở trên sẽ bị đẩy ra ngoài của giá trị số kết quả là chỉ có 8 số 0 được giữ lại (và

giá trị của số 256 trong trường hợp này là 0). Hiện tượng này trong máy tính gọi là tràn

số và một nhà khoa học máy tính phải hiểu điều này trong khi lập trình để tránh nhận

những lỗi không mong muốn. Chꢁnh vì lý do đó với 8 bit chỉ có thể biểu diễn được các

giá trị nguyên không dấu từ 0 đến 255 mà thôi (256 sẽ bị tràn số và kết quả sai).

15

- Số nguyên có dấu:

Giả sử ta dùng 8 bit nhị phân để biểu diễn cho số nguyên +97 và số -97. Trước tiên

ta xem dải biểu diễn của 8 bit nhị phân với số nguyên có dấu có biểu diễn được hai số

trên hay không. Với 8 bit nhị phân có thể biểu diễn được cho các số từ -28 đến +28-1

tức là từ -128 đến + 127. Như vậy, với 8 bit nhị phân có thể biểu diễn được cho số -97

và +97. Số +97 vẫn biểu diễn giống như trường hợp trên tức giá trị nhị phân tương ứng

sẽ là: 01100001 với số 0 đầu tiên được lấy làm bit dấu (trong trường hợp này là số

dương). Giꢀ trị -97 sẽ được biểu diễn bằng bù 2 của +97. Để có số bù hai, ta lấy đảo bit

(0 đổi thành 1, 1 đổi thành 0) cho số dương tương ứng rꢃi cộng với 1: -97 = 10011110

+ 1 = 10011111 (Là biểu diễn nhị phân của -97).

Biểu diễn số thực: có hai cꢀch biểu diễn số thực trong một hệ nhị phân gꢃm: số có

dấu chấm cố định (Fixed-Point Numbers) và số có dấu chấm động (Floating-Point

Numbers). Cꢀch thứ nhất được dùng trong những bộ vi xử lý (microprocessor) hay

những bộ vi điều khiển (microcontroller) cũ. Cꢀch thứ hai được dùng hiện nay có độ

chꢁnh xꢀc cao. Đối với cꢀch biểu diễn số thực dấu chấm động có khả năng hiệu chỉnh

theo giꢀ trị của số thực.

Biểu diễn ký tự: để có thể biểu diễn cꢀc ký tự như chữ cꢀi in và thường, cꢀc chữ

số, cꢀc ký hiệu trên mꢀy tꢁnh và cꢀc phương tiện trao đổi thông tin khꢀc, người ta phải

lập ra cꢀc bộ mꢂ với cꢀc quy ước khꢀc nhau dựa vào việc chọn tập hợp bao nhiêu bit để

diễn tả ký tự tương ứng.

Bộ mꢂ thông dụng nhất hiện nay là hệ chuyển đổi thông tin theo mꢂ chuẩn của Mỹ

ASCII (American Standard Code for Information Interchange), bộ mꢂ ASCII dùng

nhóm 7 bit hoặc 8 bit để biểu diễn tối đa 128 hoặc 256 ký tự khꢀc nhau và mꢂ hóa ký tự

liên tục theo cơ số 16.

- Bộ mꢂ ASCII 7 bit, mꢂ hóa 128 ký tự liên tục như sau:

0

Ký tự rỗng (NULL)

31 ký tự điều khiển

1 – 31

Hiển thị cꢀc dấu khoảng cꢀch, ! “ # $ %

& ‘ ( ) * + , - . /

32 – 47

48 – 57

58 – 64

Ký số từ 0 đến 9

Cꢀc dấu: ; < = > ? @

Cꢀc chữ in hoa từ A đến Z

Cꢀc dấu [ \ ] _ `

65 – 90

91 – 96

97 – 122

123 – 127

Cꢀc chữ thường từ a đến z

các dấu { | } ~ DEL (xóa)

16