"Giải kinh thánh" trong văn học Nga - Từ F.Dostoevsky và Ts.Aitmatov
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
25
“GIẢI KINH THÁNH” TRONG VĂN HỌC NGA
ꢀ TỪ F.DOSTOEVSKY ĐẾN Ts.AITMATOV
Vũ Công Hꢀo1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Thꢃ ñô Hà Nꢄi
Tóm tꢅt: “Giꢆi Kinh Thánh” không phꢆi là tiꢇp tꢈc chú giꢆi, làm rõ các huyꢉn tích trong
ñó, mà là ñưa ra thêm mꢄt cách hiꢊu mꢋi vꢉ bꢆn chꢌt cꢃa các sꢍ kiꢎn, hình tưꢏng... Bài
viꢇt này ñꢉ cꢐp sꢍ xuyên thꢌm cꢃa “tư tưꢑng”, “tinh thꢒn” Kinh Thánh trong tâm hꢓn
Nga, văn hꢂc Nga, ñꢓng thꢀi chꢔ ra nhꢕng nét riêng trong viꢎc “giꢆi Kinh Thánh” tꢖ
F.Dostoevsky ñꢇn Ts.Aitmatov.
Tꢖ khoá: Anh em nhà Karamazov, Nghꢎ nhân và Margarita, Đoꢁn ñꢒu ñài
1. ĐꢁT VꢂN Đꢃ
Lꢀch sꢁ phát triꢂn cꢃa các hꢄ hình ý thꢅc, tư tưꢆng xã hꢇi, qua sꢈ “chiꢉu xꢊ” và “giꢋi
mã” cꢃa các nhà văn, là lꢀch sꢁ tiꢉp biꢉn cꢃa các huyꢌn thoꢊi. Sꢈ tꢍn tꢊi dài lâu hay ngꢎn
ngꢃi cꢃa các hꢄ hình ý thꢅc, tư tưꢆng xã hꢇi phꢏ thuꢇc vào bꢐi cꢋnh lꢀch sꢁ ꢑ thꢒi ñꢊi mà
nó ra ñꢒi, vào tính chꢓt tiꢉn bꢇ cꢃa nó, vào ñꢐi tưꢔng mà nó tác ñꢇng, ꢋnh hưꢆng. Cũng
như trong tꢈ nhiên, không có bꢓt cꢅ mꢇt hiꢄn tưꢔng nào là bꢓt biꢉn; bꢆi vꢕy, các hꢄ hình ý
thꢅc, tư tưꢆng truyꢌn thꢐng luôn bꢀ soi xét, ꢃng hꢇ, phꢋn bác, lꢓn át hay phꢃ nhꢕn..., luôn
ñꢅng trưꢖc nguy cơ bꢀ các hꢄ hình tư tưꢆng mꢖi vưꢔt qua. Kinh Thánh cũng vꢕy. Là mꢇt
hꢗc thuyꢉt tôn giáo lꢖn, mꢇt huyꢌn thoꢊi vꢌ ñꢅc tin và sꢈ cꢅu rꢘi, nó không thꢂ ñóng kín
sꢈ huyꢌn bí, mơ hꢍ cꢃa mình trong cách giꢋi thích vꢌ cꢇi nguꢍn cꢃa các bꢋn tính, căn
nguyên cꢃa cuꢇc ñꢓu tranh thiꢄn ꢑ ác..., vꢐn là nꢌn tꢋng cơ bꢋn cꢓu thành xã hꢇi và nhân
sinh muôn ñꢒi nay. “Kinh Thánh gꢍm Cꢈu Ưꢖc và Tân Ưꢖc, tꢕp thành rꢋi rác trong hơn
mꢇt ngàn năm. Cꢈu Ưꢖc gꢍm nhiꢌu tꢕp sách ñưꢔc ghi lꢊi bꢎt ñꢙu tꢚ thꢒi Đaꢑvit, khoꢋng
năm 1000 và kꢉt thúc khoꢋng năm 200 trưꢖc Công nguyên. Tân Ưꢖc ñưꢔc ghi lꢊi trong thꢉ
kꢛ thꢅ nhꢓt sau Công nguyên. Xuyên suꢐt Kinh Thánh là mꢇt thông ñiꢄp ñꢅc tin, nꢜi bꢕt
lên lꢒi giao ưꢖc cꢃa Thưꢔng ñꢉ cho con ngưꢒi. Mꢇt lꢒi giao ưꢖc xuꢓt hiꢄn ñꢙy nghiêm
khꢎc trong Cꢈu Ưꢖc và ñưꢔc kiꢄn toàn mꢇt cách thương yêu trong Tân Ưꢖc” [1, tr.5]. Hiꢂn
1
Nhꢕn bài ngày 11.11.2016; gꢁi phꢋn biꢄn và duyꢄt ñăng ngày 25.12.2016
Liên hꢄ tác giꢋ: Vũ Công Hꢋo; Email: [email protected]
26
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
nhiên, huyꢌn thoꢊi vꢌ Chúa Trꢒi và Quꢝ sꢅ, vꢌ cái thiꢄn và cái ác, vꢌ ñꢅc tin và lòng nhân
tꢚ... không chꢛ tꢍn tꢊi trong tâm thꢅc cꢃa các tín ñꢍ hay nhꢞng lꢒi rao giꢋng cꢃa các cha cꢐ;
nó cꢙn ñưꢔc tìm hiꢂu, ñánh giá mꢇt cách phù hꢔp, công bꢟng. Bꢆi thꢉ, trong tính tꢓt yꢉu,
khách quan cꢃa quá trình tiꢉp nhꢕn, Kinh Thánh cũng là ñꢐi tưꢔng thu hút sꢈ quan tâm,
chú ý, “giꢋi huyꢌn thoꢊi” cꢃa các nhà văn, các bꢕc thꢅc giꢋ xưa nay.
Hiꢂu Kinh Thánh, cꢎt nghĩa hay “giꢋi” Kinh Thánh không phꢋi là “chú giꢋi” nó mꢇt
cách ñơn thuꢙn, càng không phꢋi là “bꢎt chưꢖc” hay “giꢠu nhꢊi” nó như mꢇt thꢒi ngưꢒi ta
lꢙm tưꢆng nꢉu cꢅ soi tìm sꢈ lꢡp lꢊi các motiv hay hình tưꢔng Kinh Thánh trong tác phꢢm
cꢃa các nhà văn, mà là ñưa ra thêm mꢇt cách hiꢂu vꢌ bꢋn chꢓt cꢃa sꢈ kiꢄn và hình tưꢔng.
Hꢙu hꢉt các nhà văn lꢖn trên thꢉ giꢖi, tꢚ J.W.Goethe, A.France ñꢉn Ts.Aitmatov..., ñꢌu
dꢈa vào các cꢜ mꢣu ñã có mà sáng tꢊo cho riêng mình mꢇt “Kinh Thánh” khác, mꢇt huyꢌn
thoꢊi mꢖi, phù hꢔp quan niꢄm và bꢐi cꢋnh thꢒi ñꢊi mình. Viꢄc nghiên cꢅu sꢈ thꢂ hiꢄn ñꢌ
tài Kinh Thánh trong ý thꢅc Nga, văn hꢗc Nga, cꢃa các nhà tôn giáo, triꢉt hꢗc, nhà văn,
nhà phê bình Nga... ñã có cꢋ mꢇt quá trình. ꢤ Viꢄt Nam, vꢓn ñꢌ này cũng ñưꢔc ñꢌ cꢕp ít
nhiꢌu qua các luꢕn bàn “tꢉu táo” cꢃa cꢏ Phan Khôi trưꢖc ñây [2]; các nghiên cꢅu nghiêm
túc cꢃa Phꢊm Vĩnh Cư, Phꢊm Gia Lâm, Đào Tuꢓn ꢥnh, Đꢘ Hꢋi Phong, Nguyꢠn Thꢀ Như
Trang... và mꢇt sꢐ nhà Nga hꢗc, tác giꢋ luꢕn án, luꢕn văn vꢌ văn hꢗc Nga khác. Trong
phꢊm vi bài viꢉt, bên cꢊnh viꢄc bàn thêm vꢌ sꢈ xuyên thꢓm cꢃa “tư tưꢆng”, “tinh thꢙn”
Kinh Thánh trong tâm hꢍn Nga, văn hꢗc Nga tꢚ F.Dostoevsky ñꢉn Ts.Aitmatov, chúng tôi
cũng muꢐn chꢛ ra nhꢞng kiꢉn giꢋi riêng, thꢓm ñꢣm tinh thꢙn thꢒi ñꢊi và tꢙm vóc trí tuꢄ lꢖn
lao cꢃa các nhà văn này.
2. NꢄI DUNG
Bꢋn thân nꢞ văn sĩ Mꢦ Pearl Buck (1892ꢑ1973), tác giꢋ Chuyꢎn Kinh Thánh cũng thꢚa
nhꢕn: “Có thꢂ ñꢗc Kinh Thánh, cꢋ Cꢈu Ưꢖc lꢣn Tân Ưꢖc, theo nhiꢌu cách. Đꢐi vꢖi mꢇt sꢐ
ngưꢒi, Kinh Thánh lꢕp thành nhꢞng lꢒi giꢋng dꢊy thiêng liêng. Đꢐi vꢖi mꢇt sꢐ ngưꢒi khác,
Kinh Thánh là tác phꢢm văn chương thuꢙn khiꢉt nhꢓt mà chúng ta có trong ngôn ngꢞ nưꢖc
nhà. Đꢐi vꢖi mꢇt sꢐ ngưꢒi khác nꢞa, Kinh Thánh là mꢇt bꢋn tóm tꢎt sꢈ hiꢂu biꢉt vꢌ bꢋn
chꢓt con ngưꢒi trong khꢜ ñau, phꢓn chꢓn và hân hoan” [1, tr.5]. Nhiꢌu ngưꢒi ñã cho rꢟng
Kinh Thánh là mꢇt công trình thꢙn hꢅng, vưꢔt ra ngoài khuôn khꢜ cꢃa mꢇt tôn giáo và mꢇt
dân tꢇc, và trên thꢈc tꢉ, nó không chꢛ có ý nghĩa vꢖi các tín ñꢍ Thiên Chúa giáo mà ñã trꢆ
thành ñꢌ tài, thành mꢇt thꢅ motiv cꢐ ñꢀnh trong ý thꢅc nhân loꢊi và trong văn chương thꢉ
giꢖi tꢚ nhiꢌu năm qua.
Vꢌ mꢡt lꢀch sꢁ, khi du nhꢕp vào Nga, Kitô giáo không giꢞ ñꢀa vꢀ thꢐng trꢀ trong tâm
thꢅc tôn giáo cꢃa ñꢊi bꢇ phꢕn ngưꢒi Nga sùng tín như ꢆ mꢇt sꢐ nưꢖc châu Âu khác, nó chꢛ
ñưꢔc coi là mꢇt thꢅ “mꢣu gꢐc”, mꢇt “huyꢌn thoꢊi” trong sꢐ các huyꢌn thoꢊi vꢣn hiꢄn tꢍn
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
27
vꢌ giai ñoꢊn khꢆi thꢃy cꢃa tꢍn tꢊi và nhân sinh. Ngưꢒi Nga vꢣn tiꢉp nhꢕn câu chuyꢄn vꢌ
Chúa Trꢒi và Quꢝ sꢅ, vꢌ cái Thiꢄn và cái Ác, vꢌ sꢈ cꢅu rꢘi và lòng nhân tꢚ... trong Cꢈu
Ưꢖc và Tân Ưꢖc, nhưng theo quan ñiꢂm riêng cꢃa mình. Chính thꢐng giáo Nga không
nguyên khꢐi, nó là sꢈ hꢔp lưu cꢃa các tư tưꢆng triꢉt hꢗc ꢑ tôn giáo cꢃa cꢋ phương Tây và
phương Đông, nên tuy không tách rꢒi, nhưng nó ñi theo chiꢌu hưꢖng khác, chꢅa ñꢈng
nhꢞng quan niꢄm và cách giꢋi thích khác, không ngꢋ hꢧn vꢌ các “ý niꢄm tuyꢄt ñꢐi” mà ñi
sâu vào thꢈc chꢓt cꢃa các sꢈ kiꢄn, bꢋn tính và theo logic cꢃa nhân sinh. Cái tư tưꢆng vꢌ
“Chúa ba ngôi”, “Nhân tính Chúa” hay “Chúa ꢑ Nhân” vꢐn dĩ ñã tꢍn tꢊi tꢚ lâu trong ý thꢅc
cꢃa cꢇng ñꢍng tôn giáo Nga ñưꢔc tiꢉp tꢏc phân tích, cꢏ thꢂ hóa trong nghiên cꢅu cꢃa các
nhà văn, nhà triꢉt hꢗc ꢑ tôn giáo như V.Soloviov (1853ꢑ1900), N.Berdiaev (1874ꢑ1948) hay
P.Florensky (1882ꢑ1937) sau này, và có ꢋnh hưꢆng cꢈc kì sâu rꢇng tꢖi sꢈ phát triꢂn cꢃa hꢄ
thꢐng tư tưꢆng triꢉt hꢗc ꢑ tôn giáo Nga suꢐt hai thꢉ kꢛ qua. Thꢚa nhꢕn sꢈ “sáng tꢊo” cꢃa
Chúa, nhưng N.Berdiaev ñꢍng thꢒi gꢎn nó vꢖi sꢈ sáng tꢊo cꢃa con ngưꢒi. Trong cuꢐn Tư
tưꢑng sáng tꢁo (xuꢓt bꢋn ꢆ Moskva năm 1916) ông viꢉt: “Ngưꢒi ta viꢉt nhiꢌu vꢌ Chúa, vꢌ
Thꢙn lý hꢗc. Nhưng ñã ñꢉn lúc cꢙn phꢋi viꢉt vꢌ sꢈ biꢄn minh cho con ngưꢒi ꢑ vꢌ Nhân triꢉt
hꢗc. Cũng có thꢂ Nhân triꢉt hꢗc là con ñưꢒng duy nhꢓt ñꢂ ñꢉn vꢖi Thꢙn lý hꢗc, là cách duy
nhꢓt không chông chênh và tꢕn kiꢄt. Cuꢐn sách cꢃa tôi là mꢇt thꢁ nghiꢄm Nhân triꢉt hꢗc
thông qua sáng tꢊo” [dꢣn theo 4, tr.385], và “Ông khꢧng ñꢀnh rꢟng thꢉ giꢖi ñưꢔc tꢊo nên
không chꢛ bꢆi Chúa Trꢒi mà còn bꢆi con ngưꢒi, “nó là sꢈ nghiꢄp cꢃa Chúa ꢑ Nhân” [4,
tr.387]. Như thꢉ, có thꢂ thꢓy rõ quan niꢄm và tâm thꢅc tôn giáo cꢃa ngưꢒi Nga trong viꢄc
nhꢕn diꢄn và ñánh giá thꢈc chꢓt vai trò cꢃa Đꢓng Sáng tꢊo. N.Berdiaev cũng là mꢇt trong
sꢐ nhꢞng ngưꢒi ñꢙu tiên ñã nghiên cꢅu kĩ hꢄ thꢐng tác phꢢm và ñánh giá rꢓt cao chiꢌu sâu
tư tưꢆng triꢉt hꢗc ꢑ tôn giáo cꢃa F.Dostoevsky.
Trong sꢐ các nhà văn Nga và thꢉ giꢖi thꢉ kꢛ XIX, F.Dostoevsky (1821ꢑ1881) là mꢇt
hiꢄn tưꢔng ñꢡc biꢄt. Tuꢜi ꢓu thơ bꢀ ám ꢋnh bꢆi quá nhiꢌu ñiꢌu bꢓt hꢊnh và tꢜn thương ñã
sꢖm tꢊo nên mꢇt “ñꢅa con cꢃa thꢉ kꢛ, ñꢅa con cꢃa sꢈ bꢓt tín và hoài nghi” như ông tꢈ
nhꢕn, nhưng cũng hun ñúc, hình thành trong ông trí tuꢄ, tꢙm nhìn cꢃa mꢇt nhà tư tưꢆng,
nhà văn trác tuyꢄt. Như bꢓt cꢅ tín ñꢍ Kitô giáo nào khác, Dostoevsky tꢚng tin tưꢆng Chúa,
yêu kính Chúa, nhưng cũng giꢐng như bꢓt cꢅ ngưꢒi trí thꢅc nào cùng thꢒi, Dostoevsky
hoài nghi sꢈ tꢍn tꢊi cꢃa Chúa. Càng ñi sâu khám phá cái ác, cái bí ꢢn nꢟm sâu trong mꢘi
con ngưꢒi, ông càng thꢓu tꢨ mꢐi quan hꢄ không tách rꢒi giꢞa cái thiꢄn và cái ác. Không
giꢐng các nhân vꢕt cꢃa L.Tolstoy, sꢐng trong sꢈ “che chꢆ”, “bao bꢗc” cꢃa Chúa, các nhân
vꢕt cꢃa F.Dostoevsky thưꢒng ñưꢔc ñꢡt ꢆ ranh giꢖi mong manh giꢞa mꢇt bên là thiên thꢙn
và bên kia ꢑ ác quꢝ. Kiꢂu nhân vꢕt ñꢡc thù này hiꢄn diꢄn phꢜ biꢉn trong Thꢗng ngꢘc, Tꢄi ác
và hình phꢁt, Lũ ngưꢀi quꢙ ám... và tꢕp trung rõ nét nhꢓt ꢆ tác phꢢm cuꢐi cùng Anh em nhà
Karamazov. Vꢓn ñꢌ chính yꢉu ñꢡt ra trong cuꢐn tiꢂu thuyꢉt bꢐn phꢙn cꢇng vĩ thanh này,
bên cꢊnh sꢈ suy thoái, tha hóa toàn diꢄn vꢌ ñꢊo ñꢅc, nhân cách cꢃa con ngưꢒi ꢑ các nhân
28
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
vꢕt trong gia ñình Fiodor Karamazov ꢑ, là sꢈ hoài nghi sâu sꢎc vai trò bꢋo trꢔ, cꢅu rꢘi cꢃa
Chúa. Chúa hiꢄn hꢞu trong tâm thꢅc con ngưꢒi, ngưꢒi ta “mang Chúa trong bꢋn thân
mình”, ngưꢒi ta nghĩ vꢌ Chúa vꢖi tꢓt cꢋ sꢈ sùng kính thiêng liêng, nương tꢈa và hi vꢗng
vào Chúa, thꢕm chí cꢋ ñꢉn tên con cái, hꢗ cũng ñꢡt theo tên “ngưꢒi cꢃa Chúa”. Tuy nhiên,
tính tuyꢄt ñꢐi, toàn năng cꢃa Chúa bꢀ nghi ngꢒ khi ngưꢒi ta hoài công chꢒ ñꢔi trong các sꢈ
kiꢄn cꢙn ñꢉn Chúa, thꢛnh cꢙu Chúa ban phát phép màu ñꢡng giꢋi thoát và cꢅu rꢘi tình thꢉ
ñáng thương cꢃa hꢗ. Ngay nhꢞng trang mꢆ ñꢙu tiꢂu thuyꢉt, tâm lí hoài nghi ñã hé mꢆ khi
ngưꢒi ñꢗc chꢅng kiꢉn cꢋnh mꢇt ngưꢒi mꢩ nông dân ñau khꢜ chꢒ ñꢔi gꢡp trưꢆng lão
Zosima, cꢙu xin ngài ban phép màu cꢅu chꢞa cho ñꢅa con trai ba tuꢜi sꢎp chꢉt cꢃa mình,
nhưng ngoài sꢈ an ꢃi, Chúa ñã bꢓt lꢈc. Thái ñꢇ hoài nghi này tiꢉp tꢏc ñưꢔc ñꢡt ra trong
cuꢇc trò chuyꢄn vꢌ viꢄc có hay không có Thưꢔng ñꢉ giꢞa ba cha con nhà Karamazov. Ivan
khꢧng ñꢀnh: “Không, không có Thưꢔng ñꢉ”, Aliosa ngưꢔc lꢊi: “Cꢋ Thưꢔng ñꢉ, cꢋ sꢈ bꢓt
diꢄt ñꢌu có. Sꢈ bꢓt diꢄt là Thưꢔng ñꢉ”. Còn lão già nát rưꢔu và thꢈc dꢏng Fiodor thì giꢠu
cꢔt: “Hꢚm, có lꢪ Ivan có lý. Trꢒi ơi, thꢁ nghĩ mà xem, con ngưꢒi ñã phí hoài bao nhiêu
niꢌm tin, bao nhiêu sꢅc lꢈc cho niꢌm mơ ưꢖc ñó và hàng bao nhiꢌu nghìn năm nay rꢍi. Ai
là kꢫ nhꢊo báng con ngưꢒi như thꢉ. Ivan, trꢋ lꢒi dꢅt khoát lꢙn cuꢐi cùng ñi: có Thưꢔng ñꢉ
hay không? Ta hꢨi lꢙn cuꢐi cùng ñꢓy. – Xin trꢋ lꢒi lꢙn cuꢐi cùng: không! – Vꢕy thì kꢫ nào
nhꢊo báng con ngưꢒi như vꢕy? – Quꢝ, hꢧn là vꢕy, Ivan Fiodorovitr cưꢒi mꢛa.” [8, tr.144].
Nꢉu ñúng là “Chúa Trꢒi không ꢆ trong sꢅc mꢊnh, mà ꢆ trong sꢈ thꢕt” [8, tr.323] như
thuyꢉt lý cꢃa Gioan, thì ñó là sꢈ thꢕt nào? Hiꢂn nhiên ñó chꢛ có thꢂ ꢆ trong ñꢅc tin, không
thꢂ ꢆ trong ñꢒi thưꢒng, bꢆi trong ñꢒi thưꢒng, cái ác, sꢈ dã man, thói ñꢐ kꢀ và sꢈ hꢟn thù...
như cách nói cꢃa Pearl Buck, ñang hiꢄn tꢍn, thꢎng thꢉ chꢅ không phꢋi cái thiꢄn. Cꢋ Ivan và
Alecxei ñꢌu có quan ñiꢂm riêng, ñꢌu sáng tꢊo, thêu dꢄt nên các câu chuyꢄn cꢃa riêng mình
vꢌ Chúa. Nhưng Chúa Trꢒi – Trưꢆng lão Zosima cꢃa Alecxei, cũng như chính bꢋn thân
anh, yꢉu ñuꢐi, cô ñꢇc và không có gì bí hiꢂm. Bꢨ qua nhꢞng lꢒi ñàm tiꢉu này nꢗ vꢌ phꢢm
cách lúc sinh thꢒi, cái chꢉt “bꢓt thưꢒng” cꢃa trưꢆng lão (mꢖi tꢚ sáng sꢖm ñꢉn ba giꢒ chiꢌu
cái xác ñã bꢐc mùi thꢐi, “nꢍng nꢡc và mꢘi lúc mꢇt gꢖm ghiꢉc hơn”) tꢈ nó ñã là mꢇt minh
chꢅng, thꢜi bùng lên bao nꢘi hoài nghi, bao lꢒi ñꢍn ñoán. Còn Chúa trong Viên ñꢁi pháp
quan tôn giáo (chương V, phꢙn hai) cꢃa Ivan cao quý, sâu sꢎc và ñã làm nhiꢌu ñiꢌu huyꢌn
nhiꢄm cꢅu giúp con ngưꢒi, song thiꢉu hꢏt lꢖn nhꢓt cꢃa Ngài chính là viꢄc không hiꢂu ñúng
bꢋn chꢓt thꢕt cꢃa nhꢞng con ngưꢒi Ngài hꢟng yêu thương, cꢅu rꢘi: “Con ngưꢒi sinh ra vꢐn
là kꢫ nꢜi loꢊn, mà kꢫ nꢜi loꢊn có thꢂ có hꢊnh phúc ñưꢔc không? [8, tr.263]. Ivan ñã tꢈ ñꢡt
mình vào vꢀ trí cꢃa viên ñꢊi pháp quan ñꢂ chꢛ ra nhꢞng mâu thuꢣn trong ý niꢄm và hành
ñꢇng cꢃa Chúa: “Ngưꢒi ta nói và tiên tri rꢟng Chúa sꢪ ñꢉn và sꢪ lꢊi chiꢉm phꢙn thꢎng.
Chúa sꢪ ñꢉn cùng vꢖi nhꢞng ngưꢒi ñưꢔc lꢈa chꢗn, vꢖi nhꢞng ngưꢒi kiêu hãnh và uy
quyꢌn, nhưng chúng tôi sꢪ nói rꢟng nhꢞng ngưꢒi ꢓy chꢛ cꢅu chính hꢗ thôi, còn chúng tôi
cꢅu vꢖt tꢓt cꢋ mꢗi ngưꢒi” [8, tr.272]. Rõ ràng là “sꢈ phán xét cꢃa Chúa không như sꢈ phán
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
29
xét cꢃa ngưꢒi trꢙn”. Mô hình xã hꢇi loài ngưꢒi cũng không giꢐng mô hình nơi “nưꢖc
Chúa”, nhu cꢙu, dꢏc vꢗng cꢃa con ngưꢒi luôn mꢊnh mꢪ hơn ñꢅc tin. Hꢗ cꢙn nưꢖc uꢐng,
cꢙn bánh mỳ, cꢙn ñưꢔc tꢕn hưꢆng lꢊc thú và nꢉm trꢋi khꢜ ñau hơn là nhꢞng lꢒi rao giꢋng
cao siêu, xa vꢒi vꢌ cái thiꢄn. Bꢆi thꢉ, Chúa ñã không thꢂ tranh luꢕn hay phꢋn bác trưꢖc các
lý lꢪ, lꢕp luꢕn sꢎc sꢋo và thꢈc tꢉ cꢃa viên ñꢊi pháp quan. Chúa buꢇc phꢋi im lꢡng, Chúa
không có quyꢌn nói..., vì chính “lý tưꢆng dang dꢆ” cꢃa Chúa ñã làm ñꢋo lꢇn cái trꢕt tꢈ mà
loài ngưꢒi phꢋi mꢓt “mưꢒi lăm thꢉ kꢝ” sau mꢖi thiꢉt lꢕp lꢊi ñưꢔc. Hành ñꢇng duy nhꢓt mà
Chúa có thꢂ làm khi ñó chꢛ là “lꢧng lꢡng ñꢉn gꢙn ông già và dꢀu dàng hôn lên cꢡp môi tái
nhꢔt cꢃa ông lão chín mươi” [8, tr.275].
Chăm chú lꢎng nghe tꢚ ñꢙu ñꢉn cuꢐi câu chuyꢄn cꢃa Ivan, Aliosa cho rꢟng: “ꢑ Bꢋn
trưꢒng ca cꢃa anh ngꢔi khen Chúa Kitô, chꢅ không phꢋi là báng bꢜ... như anh muꢐn”;
nhưng thꢈc chꢓt, Ivan chꢧng ngꢔi khen cũng không báng bꢜ ai cꢋ. Ivan ñã tꢚng tin tưꢆng ꢆ
Chúa, ꢆ ñiꢌu thiꢄn trên ñꢒi, nhưng cũng chính cuꢇc ñꢒi ñã dꢊy anh ta rꢟng quꢝ và cái ác
ñang ngꢈ trꢀ, thꢐng trꢀ thꢉ gian này chꢅ không phꢋi là Chúa tꢐi cao và nhân tꢚ như mꢗi
ngưꢒi vꢣn nghĩ và tin như vꢕy. Chúa ñã ꢆ ñâu, ñã làm gì khi con ngưꢒi gꢡp khꢜ ñau, tai
hꢗa; phꢋi chăng mꢗi tꢇi lꢘi ñꢌu do con ngưꢒi tꢈ gây ra và gánh chꢀu, ñꢌu do bꢀ “quꢝ
ám”?!... Đáng tiꢉc, Ivan tꢚng trꢋi và thông thái, thánh thiꢄn và hào hiꢄp ñã ñi quá xa trong
các suy diꢠn cꢃa mình, dꢣn ñꢉn trꢊng thái khꢃng hoꢋng, cꢈc ñoan, lꢊnh lùng, tàn nhꢣn
trong cꢋ ý thꢅc lꢣn hành ñꢇng. Có thꢂ coi lý thuyꢉt “mꢗi viꢄc ñꢌu ñưꢔc phép làm” cꢃa Ivan
là mꢇt biꢉn dꢊng cꢃa tư duy, bꢋn tính cꢃa quꢝ. Tꢚ viꢄc ñánh mꢓt niꢌm tin vào con ngưꢒi,
“kꢫ song trùng” Ivan ñã ñánh mꢓt luôn bꢋn thân mình, trꢆ thành hiꢄn thân cꢃa quꢝ dꢞ. Sꢈ
có mꢡt cꢃa Ivan trong cái gia ñình vꢐn ñã phꢅc tꢊp, tꢍi tꢄ này ñã khiꢉn cho kꢉt cꢏc cꢃa nó
càng thêm tꢍi tꢄ.
Trong tiꢂu thuyꢉt, Dostoevsky tuyꢄt nhiên không bày tꢨ, thꢂ hiꢄn sꢈ tán thành hay
phꢋn ñꢐi quan ñiꢂm, lꢐi sꢐng cꢃa bꢓt kì nhân vꢕt nào. Fiodor, Dmit’ri, Ivan, Alecxei..., ñꢉn
ñꢅa con hoang Pavel Xmerdiakov ñꢌu là nhꢞng tính cách ñꢇc lꢕp, không chꢀu ꢋnh hưꢆng
hay tác ñꢇng cꢃa ai. Mang trong lòng nhꢞng mâu thuꢣn, bꢓt ñꢍng không thꢂ dàn hòa vꢖi xã
hꢇi và vꢖi chính mình, các nhân vꢕt cꢃa ông tꢈ lꢈa chꢗn cuꢇc sꢐng, tꢈ bày tꢨ thái ñꢇ, quan
ñiꢂm, tꢈ “ñꢐi thoꢊi” vꢖi nhau và ñꢐi thoꢊi vꢖi xã hꢇi. Nó phꢋn biꢄn lꢊi xã hꢇi, phꢋn biꢄn lꢊi
ñꢅc tin, chꢅ không chꢐng lꢊi xã hꢇi, ñꢅc tin. Nó tìm kiꢉm chân lý vꢌ sꢈ tꢍn tꢊi cá nhân, vꢌ
sꢈ công bꢟng và tꢈ do cho mꢗi cá nhân khác. Bꢆi thꢉ, ông không chê trách sꢈ hoài nghi,
báng bꢜ cꢃa Ivan, cũng không ꢃng hꢇ ý nghĩ “Sáng danh Chúa cꢆ trên trꢀi / Sáng danh
Chúa cꢆ trong tôi” mà trưꢆng lão Zosima, ñꢅc cha Paixi, Alecxei... luôn tín niꢄm, tôn thꢒ.
Vꢖi Dostoevsky, không phꢋi Chúa, mà là “cái Đꢩp” mꢖi có khꢋ năng “cꢅu rꢘi thꢉ giꢖi”.
Khi miêu tꢋ nhꢞng tꢇi lꢘi khꢃng khiꢉp con ngưꢒi ñã mꢎc phꢋi, nhà văn ñã ñi ñꢉn tꢕn cùng
cꢃa cái ác khiꢉn ngưꢒi ta phꢋi giꢕt mình kinh sꢔ, nhưng tꢈ thâm tâm, ông vꢣn muꢐn tin vào
30
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
sꢈ phꢏc thiꢄn, vào sꢈ thành kính vꢖi Chúa cꢃa con ngưꢒi. Vꢕy sꢈ “phꢏc thiꢄn” ꢓy, “cái
ñꢩp” ꢓy là gì, nꢉu không phꢋi là “nhân tính”?
Chưa nói ñꢉn nhꢞng hình tưꢔng “ñꢩp” như Raskolnikov trong Tꢄi ác và hình phꢁt, hꢙu
tưꢖc Mưskin trong Thꢗng ngꢘc hay các nhân vꢕt nꢞ như Nastasya Philippovna, Ekaterina
Ivanovna..., mà ngay cꢋ trong bꢋn tính gia trưꢆng hung bꢊo cꢃa Fiodor, lꢐi sꢐng dâm loꢊn
trác táng cꢃa Dmit’ri, sꢈ lꢊnh lùng tàn nhꢣn cꢃa Ivan hay thái ñꢇ thꢈc dꢏng trơ trꢪn cꢃa cô
gái ñiꢉm Grusenca, nhà văn vꢣn phát hiꢄn ra nhꢞng ñꢐm sáng le lói cꢃa sꢈ thuꢙn khiꢉt,
trinh nguyên và thánh hꢊnh. Miêu tꢋ mꢇt xã hꢇi ñꢋo lꢇn và tha hóa, xuꢐng cꢓp trꢙm trꢗng
cꢋ vꢌ ñꢊo ñꢅc lꢣn ý thꢅc, ñꢅc tin; miêu tꢋ sꢈ xung ñꢇt không khoan nhưꢔng giꢞa cái thiꢄn
và cái ác trong mꢇt gia ñình, thꢕm chí ngay trong mꢇt cá thꢂ cꢃa gia ñình ꢓy..., Dostoevsky
ñã cho thꢓy nhꢞng mâu thuꢣn, hoài nghi, nao núng trong ông ꢑ mꢇt nhà văn lꢖn, nhà tư
tưꢆng lꢖn cꢃa kꢛ nguyên “Thưꢔng ñꢉ ñã chꢉt”.
Có thꢂ nói, xuyên suꢐt các tác phꢢm cꢃa Dostoevsky và nói chung, cꢋ Bulgakov,
Aitmatov ñꢌu là nhꢞng vꢓn ñꢌ lꢖn lao cꢃa nhân loꢊi mà hàng ngàn năm nay ñã không thꢂ
giꢋi quyꢉt: thiꢄn và ác, Chúa Trꢒi và Quꢝ, quyꢌn năng cꢃa Chúa, Chúa trong tâm tưꢆng và
trong ñꢒi thưꢒng... Chính sꢈ yꢉu ñuꢐi, bꢓt lꢈc cꢃa cái thiꢄn, cꢃa Chúa Trꢒi trong viꢄc ñiꢌu
hành, sꢎp ñꢡt trꢕt tꢈ cuꢇc sꢐng và giꢋi quyꢉt các mꢐi quan hꢄ nhân sinh ñã mꢆ ra cơ hꢇi ñꢂ
Quꢝ, ñꢂ cái ác ra tay, chꢅng tꢨ uy quyꢌn. Nhưng ñꢂ Quꢝ, ñꢂ cái ác thꢐng trꢀ sꢪ là tai hꢗa.
Phꢋi chăng Chúa ñã ñánh mꢓt vai trò, cái ác ñã lꢓn át cái thiꢄn, con ngưꢒi cꢙn ñꢡt niꢌm tin
vào ñâu?... Nhꢞng trăn trꢆ, ám ꢋnh dai dꢧng này cꢃa Dostoevsky tꢚ cuꢐi thꢉ kꢛ trưꢖc ñã
ñưꢔc M.Bulgakov (1891ꢑ1940) tiꢉp tꢏc ñꢡt ra và tìm lꢒi giꢋi ñáp trong tác phꢢm cuꢐi cùng
cꢃa ông: Nghꢎ nhân và Margarita.
Tiꢂu thuyꢉt Nghꢎ nhân và Margarita kꢉt hꢔp ñꢍng thꢒi cꢋ ba tuyꢉn cꢐt truyꢄn: cꢜ ñꢊi,
hiꢄn ñꢊi và hoang ñưꢒng, trong ñó, thꢉ giꢖi hoang ñưꢒng bao gꢍm các ñꢊi diꢄn cꢃa ma quꢝ
và cái ác ñóng vai trò kꢉt nꢐi quá khꢅ và hiꢄn tꢊi. ꢤ ñây, cái hiꢄn thꢈc sꢐng sưꢔng ñꢒi
thưꢒng (bao gꢍm cꢋ các triꢉt lí sâu sꢎc cꢃa cꢜ nhân và sꢈ hꢒi hꢔt nông cꢊn cꢃa hꢕu bꢐi) và
cái huyꢠn tưꢆng, hoang ñưꢒng hòa lꢣn trong mꢇt thꢂ thꢐng nhꢓt. Nó xuꢓt phát tꢚ mꢇt cái
gꢐc: cái thꢈc và cái ꢋo, cái thiꢄn và cái ác, cái có lí và phi lí... vꢐn là bꢋn thꢂ cꢃa cꢋ vũ trꢏ và
nhân sinh. Trong mꢘi con ngưꢒi, mꢘi thành tꢐ cꢓu thành ñꢒi sꢐng xã hꢇi và tꢈ nhiên, thành
sꢈ sinh tꢍn ñꢌu tiꢌm ꢢn bꢋn tính hai mꢡt ꢓy.
Cái huyꢠn tưꢆng, kì ꢋo trong tiꢂu thuyꢉt nꢋy sinh, khꢆi phát trꢈc tiꢉp tꢚ ý tưꢆng vꢌ
cuꢇc ñꢓu tranh muôn ñꢒi giꢞa Chúa Trꢒi và Ác Quꢝ, tꢚ mꢇt sꢅ mꢄnh, vai trò bꢀ ñꢋo ngưꢔc:
Ác Quꢝ thay thꢉ Chúa Trꢒi ñiꢌu hành, sꢎp xꢉp lꢊi trꢕt tꢈ cuꢇc sꢐng khi mꢗi giá trꢀ cꢃa ñꢒi
sꢐng nhân sinh, thꢕm chí ngay cꢋ các quan niꢄm vꢌ nó ñꢌu bꢀ ñꢋo lꢇn. Do ñó, khác vꢖi
Nhꢕng quꢆ trꢚng ñꢛnh mꢎnh và Trái tim chó, không phꢋi câu chuyꢄn vꢌ cuꢇc ñꢒi và sꢐ
phꢕn cꢃa Nghꢄ nhân – ngưꢀi sáng tꢁo ñưꢔc ñꢡt lên hàng ñꢙu mà là vai trò cꢃa ngưꢀi cꢆi
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
31
tꢁo, sꢅp ñꢜt ꢑ Chúa Quꢝ Voland, ñưꢔc nhꢓn mꢊnh. Vì thꢉ, hꢍ Pat’riarsi trong buꢜi chiꢌu hè
nóng nꢈc và cuꢇc trò chuyꢄn nhꢊt nhꢪo vꢌ sꢈ tꢍn tꢊi hay không tꢍn tꢊi cꢃa Chúa Trꢒi cꢃa
hai kꢫ “vô thꢙn” Mikhail Berlioz và Ivan Bezdomny chꢛ là cái cꢖ ñꢂ vꢀ “giáo sư nưꢖc
ngoài”, “chuyên gia hꢎc ꢋo thuꢕt” Voland xuꢓt hiꢄn [xem thêm 2, tr.94ꢑ111]. Bên cꢊnh
phꢋn ñꢌ thiꢄn ꢑ ác, câu hꢨi lꢖn xuyên suꢐt tiꢂu thuyꢉt, chi phꢐi toàn bꢇ hꢄ thꢐng cꢐt truyꢄn,
nhân vꢕt và các sꢈ kiꢄn ñã ñưꢔc ñꢡt ra ngay tꢚ ñꢙu tác phꢢm:
“ꢑ Nhưng có mꢇt vꢓn ñꢌ làm tôi băn khoăn: nꢇu như không có Chúa, thì ai là ngưꢀi
ñiꢉu hành cuꢄc sꢘng cꢃa con ngưꢀi và nói chung, toàn bꢄ kꢔ cương trên mꢜt ñꢌt?
ꢑ Tꢍ con ngưꢀi ñiꢉu hành lꢌy, ꢑ Bezdomny giꢕn dꢞ và hꢓp tꢓp trꢋ lꢒi cái câu hꢨi, thú
thꢕt, không thꢈc rõ ràng lꢎm này” [9, tr.355ꢑ356].
Tuy nhiên, thꢈc tꢉ ñang diꢠn ra hoàn toàn không ñúng vꢖi nhꢞng gì mà cꢋ hai bên ñꢌu
ñã chꢅng kiꢉn và ngꢙm hiꢂu. Hai nhà thơ vô thꢙn ñáng thương không hꢌ biꢉt rꢟng hꢗ ñang
ngꢍi bên cꢊnh, trao ñꢜi vꢖi “ác thꢙn và chúa tꢂ cꢃa bóng tꢐi”; do ñó, cái ñích cuꢐi cùng cꢃa
cuꢇc tranh luꢕn, không phꢋi là nhꢟm chꢅng minh “bꢗng cꢚ thꢚ sáu” ꢑ bꢟng cꢅ ñꢊo ñꢅc,
luân lý vꢌ sꢈ tꢍn tꢊi cꢃa Chúa Trꢒi cꢃa I.Kant là có thꢕt hay không có thꢕt, kì quꢡc dꢐi trá
hay hꢍn nhiên ngây thơ, mà là sꢈ khꢧng ñꢀnh bꢗng cꢚ thꢚ bꢆy ꢝ sꢈ tꢍn tꢊi ñꢍng thꢒi cꢃa các
hꢗc thuyꢉt, cꢃa “quꢝ”: “Gꢗi ñiꢄn à? Thôi ñưꢔc, ngài cꢅ ñi gꢗi ñi, ꢑ ngưꢒi khách ñiên buꢍn
rꢙu ñꢍng ý và bꢘng nói tiꢉp bꢟng mꢇt giꢗng cꢙu khꢢn tha thiꢉt: ꢑ Nhưng trưꢖc lúc chia tay,
tôi xin ngài là ít nhꢓt ngài cũng hãy tin rꢟng quꢝ sꢅ có tꢍn tꢊi thꢕt. Tôi không dám cꢙu xin
ngài ñiꢌu gì hơn. Ngài hãy nhꢖ rꢟng vꢌ ñiꢌu ñó có tꢍn tꢊi bꢗng cꢚ thꢚ bꢆy, cái bꢟng cꢅ
chꢎc chꢎn nhꢓt. Và nó ngay bây giꢀ sꢪ ñưꢔc ñưa ra vꢖi ngài!” [9, tr.412].
Chúa mê hoꢡc tín ñꢍ bꢟng lý tưꢆng, còn Quꢝ cám dꢘ con ngưꢒi bꢟng quyꢌn năng.
Voland trong tiꢂu thuyꢉt tꢚng ñưꢔc gꢗi tên bꢟng “ác thꢙn”, “chúa quꢝ Satan”. ꢤ bên Chúa,
ngưꢒi ta ñưꢔc an ꢃi; còn ꢆ bên Quꢝ, ngưꢒi ta không buꢇc phꢋi kìm nén, tiꢉt chꢉ dꢏc vꢗng
mà ñưꢔc giꢋi phóng bꢋn ngã. Sau “Hꢄp kem cꢃa Azazello”, ngưꢒi ñàn bà ngoꢊi tình xinh
ñꢩp Margarita tꢈ nguyꢄn bán mình cho Quꢝ ñã bay ñi ñꢕp phá khu Văn Kꢀch ñꢂ thꢨa nꢘi
uꢓt ꢅc, ñꢂ trꢋ thù cho ngưꢒi yêu trong niꢌm phꢓn khích. Nàng trꢆ thành nꢞ hoàng Margo
trong không gian huyꢠn tưꢆng, kì ꢋo, ma quái cꢃa “Đꢁi vũ hꢄi Đêm rꢗm mùa xuân”, nơi
mà ꢑ sau chương trình “hꢎc ꢋo thuꢕt” khiꢉp ñꢋm, lꢇt trꢙn sꢈ xꢓu xa, bꢛ ꢜi, giꢋ dꢐi cꢃa nhꢞng
kꢫ ñang sꢐng ꢆ Moskva, ꢑ Chúa Quꢝ Satan tiꢉp tꢏc mang cꢋ quá khꢅ tꢇi lꢘi cꢃa nhꢞng
ngưꢒi ñã chꢉt ra ñꢂ xét xꢁ, trꢚng phꢊt. Sꢅc cám dꢘ trưꢖc hꢉt cꢃa Quꢝ ñꢐi vꢖi Margarita
không phꢋi là ꢆ viꢄc nàng hy vꢗng sꢪ có cơ hꢇi cꢙu xin Voland “trꢋ lꢊi cho tôi ngưꢒi tình
cꢃa tôi là Nghꢄ nhân” [9, tr.857], dù quꢋ thꢕt “Vì anh, em ñã phꢋi suꢐt ñêm qua khꢨa thân
run rꢢy, em ñã ñánh mꢓt bꢋn tính cꢃa mình và thay bꢟng mꢇt bꢋn tính mꢖi” [9, tr.1007], mà
là vì nàng ꢑ cũng như Nghꢄ nhân ꢑ bꢀ ñꢢy vào tình thꢉ: “... mꢇt khi con ngưꢒi ñã bꢀ tưꢖc
ñoꢊt hꢉt tꢓt cꢋ, như anh và em giꢒ ñây, thì hꢗ sꢪ tìm sꢈ giꢋi cꢅu ꢆ sꢅc mꢊnh cꢃa thꢉ giꢖi
bên kia” [9, tr.1008].
32
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Voland có khꢋ năng nhìn thꢓu tâm can con ngưꢒi, có quyꢌn lꢈc vô biên ñꢂ trꢚng phꢊt,
làm biꢉn ñꢜi mꢗi sꢐ phꢕn. Song quan sát mꢗi hành ñꢇng, viꢄc làm cꢃa ông ta và ñoàn tùy
tùng trong tiꢂu thuyꢉt, có thꢂ thꢓy sꢈ cꢋnh báo bao giꢒ cũng ñưꢔc ñưa ra trưꢖc, chꢛ khi
ñꢇng thái này không mang lꢊi kꢉt quꢋ, viꢄc trꢚng phꢊt mꢖi ñưꢔc áp dꢏng. Vꢌ ñiꢂm này, ta
lꢊi thꢓy sꢈ thꢕn trꢗng rꢓt “Dostoevsky” cꢃa Bulgakov: “Trưꢖc hꢉt, cꢙn lưu ý rꢟng hình
tưꢔng Satan ꢆ Bulgakov cũng không phù hꢔp vꢖi các quan niꢄm truyꢌn thꢐng. Trong
Voland, tꢓt nhiên, chꢧng có gì theo kiꢂu các thuyꢉt lãng mꢊn biꢉn hung thꢙn thành nhân vꢕt
tích cꢈc ñꢐi lꢕp vꢖi Chúa Trꢒi xꢓu (như ꢆ Byron hoꢡc Anatole Frans), nhưng ñꢍng thꢒi
trong bꢓt kì trưꢒng hꢔp nào ông ta cũng không tꢈ mình ñꢐi lꢕp và tác giꢋ không ñꢂ ông ta
ñꢐi lꢕp vꢖi Chúa. Còn thái ñꢇ ñꢐi vꢖi Iesua thì Voland, theo lꢒi ông ta, ñơn thuꢙn chꢛ là
“thuꢇc vꢌ mꢇt ngành khác”. Như thꢉ Satan cꢃa Bulgakov ñã mꢓt ñi vai trò kꢫ vu khꢐng và
khiêu khích cꢃa Satan trong “Tân Ưꢖc”. Ông ta ñưꢔc dành lꢊi vai công tꢐ viên, ngưꢒi buꢇc
tꢇi nhꢞng thói xꢓu cꢃa loài ngưꢒi và ngưꢒi ñiꢌu khiꢂn tâm hꢍn nhꢞng kꢫ tꢇi lꢘi. Điꢌu này
gꢙn hơn vꢖi khái niꢄm vꢌ Satan cꢃa “Cꢈu Ưꢖc”, nhưng không phꢋi trùng hꢔp hoàn toàn”
[G.Lesskis, trong 9, tr.1103].
Voland phꢃ nhꢕn “lòng nhân tꢚ”, sꢈ trꢎc ꢢn, cái thiꢄn..., nhưng ñang gánh vác sꢅ mꢄnh
thay cho Chúa Trꢒi yꢉu ñuꢐi bꢓt lꢈc, nên dù không muꢐn, ông ta vꢣn phꢋi làm nhꢞng ñiꢌu
mà “ñꢀa vꢀ bꢎt buꢇc phꢋi thꢉ”. Tâm trꢊng ñꢙy bꢈc tꢅc cꢃa ông ta thꢂ hiꢄn rꢓt rõ trong cuꢇc
trao ñꢜi miꢠn cưꢬng vꢖi Levi Matvei – sꢅ giꢋ ñưꢔc Chúa Trꢒi (Iesua Ha Nos’tri) phái ñꢉn
ñꢂ thương lưꢔng, mꢡc cꢋ vꢌ “phꢙn thưꢆng” cho Nghꢄ nhân: “Nhà ngươi nói như thꢂ nhà
ngươi không công nhꢕn bóng tꢐi, cũng như không công nhꢕn cái ác. Nhưng liꢄu nhà ngươi
có tꢐt ñꢉn mꢅc ñꢂ nghĩ ñꢉn mꢇt câu hꢨi sau hay không: cái tꢐt cꢃa nhà ngươi sꢪ làm gì nꢉu
như không có cái ác, và mꢡt ñꢓt này trông sꢪ như thꢉ nào nꢉu tꢓt cꢋ các bóng ñen trên ñó
biꢉn mꢓt? Bꢆi vì các bóng ñen ñưꢔc sinh ra bꢆi mꢗi vꢕt và mꢗi ngưꢒi. Đây là bóng thanh
kiꢉm cꢃa ta. Nhưng còn có bóng cꢃa cây cꢐi và cꢃa các sinh vꢕt sꢐng. Phꢋi chăng nhà
ngươi muꢐn lꢇt trꢙn cꢋ quꢋ ñꢀa cꢙu, mang ñi khꢨi bꢌ mꢡt cꢃa nó tꢓt cꢋ các cây cꢐi và toàn
bꢇ sinh vꢕt sꢐng chꢛ vì cái mơ tưꢆng cꢃa nhà ngươi muꢐn ñưꢔc thưꢆng thꢅc cái thꢉ giꢖi
chꢛ có ánh sáng trꢙn trꢏi? Nhà ngươi ngu lꢎm.” [9, tr.995ꢑ996].
Chꢛ mꢇt tuꢙn lꢠ “viꢉng thăm” ngꢎn ngꢃi, Voland cùng ñoàn tùy tùng ñã không chꢛ làm
xáo trꢇn Moskva bꢟng viꢄc ra tay trꢚng phꢊt nhꢞng biꢂu hiꢄn cꢃa cái ác trong hiꢄn tꢊi và
quá khꢅ, mà còn sꢎp ñꢡt lꢊi trꢕt tꢈ ñꢒi sꢐng nơi ñây, theo cái nguyên tꢎc mà ông ta ñã nói
vꢖi Margarita trưꢖc khi tꢚ biꢄt: “Tꢓt cꢋ ñꢌu sꢪ ñúng ñꢎn, thꢉ giꢖi này ñưꢔc xꢉp ñꢡt trên cơ
sꢆ ñó” [9, tr.1036]. Tuy vꢕy, nhà văn cũng rꢓt tinh tꢉ khi không ñꢂ thꢉ giꢖi quꢝ sꢅ can
thiꢄp quá sâu vào nhꢞng vꢓn ñꢌ nꢇi bꢇ cꢃa con ngưꢒi. Chꢓp nhꢕn lꢒi ñꢌ nghꢀ cꢃa Iesua Ha
Nos’tri ñꢌn ñáp cho nhꢞng nꢘ lꢈc cꢃa Nghꢄ nhân và Margarita bꢟng sꢈ bình yên, song
Voland không bàn luꢕn hay dính líu vào nhꢞng nꢘi khꢜ ñau sꢙu muꢇn cꢃa con ngưꢒi. Tai
hꢗa cꢃa con ngưꢒi do hꢗ tꢈ chuꢐc lꢓy và cũng chꢛ có hꢗ mꢖi có thꢂ giꢋi thoát, tha thꢅ cho
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
33
ñꢍng loꢊi. Bꢆi thꢉ, cuꢐi tiꢂu thuyꢉt, không phꢋi Chúa Trꢒi hay Quꢝ sꢅ, mà là Nghꢄ nhân,
tác giꢋ cuꢐn tiꢂu thuyꢉt lꢀch sꢁ vꢌ Ponti Pilat, ñã “giꢋi thoát” cho nhân vꢕt cꢃa mình.
Có thꢂ nói, Bulgakov không phꢋi không có chꢃ ý khi lꢓy lꢒi thú nhꢕn cꢃa Mefistofel
trong “Faust” cꢃa Goethe làm ñꢌ tꢚ cho tiꢂu thuyꢉt: “Thꢉ rꢐt cuꢇc, ngươi là ai? – Ta là mꢇt
phꢙn cꢃa cái sꢅc mꢊnh vꢐn muôn ñꢒi muꢐn ñiꢌu ác nhưng muôn ñꢒi làm ñiꢌu ích lꢔi”, bꢆi,
ñó là chân dung chính xác cꢃa Chúa Quꢝ như ông hiꢂu và mong mꢨi, kì vꢗng. Bꢟng viꢄc
ñꢂ cái Ác ñiꢌu hành cuꢇc sꢐng nhân danh cái Thiꢄn, Bulgakov ñã sáng tꢊo cho riêng mình
mꢇt cuꢐn Phúc Âm mꢖi ꢑ Phúc Âm cꢃa Quꢝ Satan.
Kꢉ tiꢉp Bulgakov, Ts.Aitmatov (1928ꢑ2008) trong Đoꢁn ñꢒu ñài ñã ñi sâu phân tích
nhꢞng nꢘi trăn trꢆ cꢃa Jêsu, hơn thꢉ, ngoài viꢄc tái hiꢄn con ngưꢒi Jêsu trong truyꢌn
thuyꢉt, nhà văn còn triꢂn khai mꢇt thꢂ nghiꢄm táo bꢊo và ñꢇc ñáo: “hiꢄn thꢈc hóa” Chúa
Trꢒi trong ñꢒi thưꢒng. Tiꢂu thuyꢉt dung hꢔp, xen cài ba tuyꢉn cꢐt truyꢄn: cꢐt truyꢄn vꢌ
loài sói thꢋo nguyên Moiuncumư, cꢐt truyꢄn Jêsu bꢀ ñóng ñinh câu rút và cꢐt truyꢄn vꢌ mꢇt
“Chúa Trꢒi trong trꢙn thꢉ”. Tꢓt cꢋ ñꢌu liên quan ñꢉn nhân vꢕt chính Apdi Calist’ratov –
mꢇt thꢙy tu trꢫ ñã bꢀ rút phép thông công, tꢈ nguyꢄn dꢓn thân vào “kiꢉp nꢊn” cꢃa Chúa.
Cũng như Bulgakov, Aitmatov ñã khai thác mꢗi khía cꢊnh cꢃa cuꢇc ñꢐi ñꢙu giꢞa Jêsu và
Ponti Pilat ꢑ kꢫ theo truyꢌn thuyꢉt ñã kí vào bꢋn án tꢁ hình Ngưꢒi, song ñiꢌu mà nhà văn
chú ý, tꢕp trung hơn cꢋ là tâm thꢉ, tâm trꢊng cꢃa Jêsu. Ông ñã ñꢂ cho “kꢫ tꢁ tù” Jêsu thꢜ lꢇ
nhꢞng lꢒi tâm can vꢖi Pilat: “Tôi thꢙm than vãn trong thâm tâm tôi: Lꢊy Chúa, cái kꢉt cꢏc
tiꢌn ñꢀnh mà mꢗi thꢉ hꢄ ñã chꢒ ñꢔi là ñây, ngày tꢕn thꢉ là ñây, ngày hoàn tꢓt lꢀch sꢁ cꢃa
các tꢊo vꢕt có lý trí là ñây ꢑ tꢊi sao lꢊi xꢋy tra như vꢕy? Làm sao lꢊi có thꢂ chꢉt như vꢕy, có
thꢂ biꢉn mꢓt tꢕn gꢐc như vꢕy bꢟng cách hꢃy diꢄt hꢕu thꢉ trong bꢋn thân mình. Và tôi kinh
hoàng trưꢖc mꢇt câu giꢋi ñáp khꢃng khiꢉp: ñó là sꢈ trꢚng phꢊt vꢌ viꢄc ngươi yêu mꢉn con
ngưꢒi và ñã hy sinh thân mình cho con ngưꢒi. Chꢧng lꢪ thꢉ giꢖi con ngưꢒi hung dꢞ ñã tꢈ
giꢉt hꢊi mình trong cơn hung bꢊo cꢃa mình như con bꢗ cꢊp tꢈ giꢉt hꢊi mình bꢟng chꢓt ñꢇc
cꢃa chính nó hay sao? Chꢧng lꢪ sꢈ kꢉt thúc man rꢔ này là kꢉt quꢋ cꢃa sꢈ xung khꢎc giꢞa
con ngưꢒi vꢖi con ngưꢒi... Tôi ñã than khóc như vꢕy và rên rꢛ mꢇt mình giꢞa thꢉ giꢖi vꢎng
lꢡng, tôi ñã nguyꢌn rꢃa sꢐ phꢕn cꢃa mình và nói vꢖi Chúa: nhꢞng viꢄc mà bàn tay Ngưꢒi
không nꢬ giơ lên làm thì chính con ngưꢒi ñã thꢈc hiꢄn mꢇt cách tꢇi lꢘi...” [10, tr.197].
Dưꢒng như có mꢇt cơn bão ñang diꢠn ra trong tâm hꢍn không bình yên cꢃa Jêsu. Ngài
thꢓy rõ sꢈ bꢓt lꢈc cꢃa mình, cꢋ khi Ngài diꢠn thuyꢉt hùng hꢍn vꢌ “sꢅc mꢊnh cꢃa lòng tꢐt”.
Và nhꢞng trăn trꢆ rꢓt thꢈc cꢃa Ngài thꢂ hiꢄn thông qua nhꢞng âu lo, sꢔ hãi khi cái Ác ngꢈ
trꢀ trên khꢎp thꢉ giꢖi, con ngưꢒi ñang tꢈ giꢉt mình và giꢉt chꢉt ñꢍng loꢊi, khi hꢗ “ñem theo
món quà tꢡng thiêng liêng là ý thꢅc vào chꢐn hư vô” [10, tr.197]... Cái ác ꢆ ñây chính là
nhꢞng kꢫ “tꢕn mꢎt thꢓy tꢇi ác mà lánh ñi chꢘ khác” nhan nhꢋn trong ñꢒi sꢐng, là nhóm tꢇi
phꢊm ñi tìm anasa, là Grisan, là gã Candalov Đꢊi Huynh cùng lũ ngưꢒi thꢧng tay bꢎn giꢉt
ñàn xaiꢑgꢎc... Tái hiꢄn Jêsu vꢖi nhiꢌu mâu thuꢣn, ñꢂ “Jêsu” tꢈ “chꢐng Christ”, Aitmatov ñã
34
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
thꢂ hiꢄn sꢈ thꢓt bꢊi cꢃa nhꢞng giáo ñiꢌu, nhꢞng giꢋi pháp ngây thơ trong cuꢇc ñꢓu tranh
chꢐng lꢊi cái Ác ñꢡng cꢅu rꢘi nhân sinh.
Tâm hꢍn cꢃa Apdi cũng nhiꢌu bão tꢐ, cũng trĩu nꢡng như vꢕy. Đꢓy là sꢈ “ngꢣu nhiên
ñꢀnh mꢄnh” ñꢂ anh “gꢡp gꢬ” vꢖi “thꢙy” cꢃa mình. Anh khuyên Grisan: “Các cꢕu hãy ăn
năn ñi, ăn năn ngay tꢊi ñây, trên thꢋo nguyên, dưꢖi bꢙu trꢒi trong sáng này, các cꢕu hãy tꢈ
hꢅa là sꢪ vĩnh viꢠn chꢓm dꢅt công viꢄc này ñi, hãy chꢐi bꢨ mꢐi lꢔi mà chꢔ ñen hꢅa hꢩn,
hãy chꢐi bꢨ tꢇi lꢘi và ñi tìm sꢈ hòa giꢋi vꢖi bꢋn thân mình, vꢖi ñꢓng mang tên Chúa ñã hꢔp
nhꢓt chúng ta lꢊi bꢟng lý trí thꢐng nhꢓt...” [10, tr.147]. Nhưng Grisan ñã ngay lꢕp tꢅc phꢋn
bác: “Thôi ñi ! Đꢚng có dꢐi trá nꢞa! Trên ñꢒi này mꢗi thꢅ ñꢌu có thꢂ mua bán ñưꢔc hꢉt, kꢂ
cꢋ Chúa cꢃa cꢕu nꢞa” [10, tr.149]. Trong cuꢇc ñꢓu vꢖi Grisan, Apdi ñã thꢓt bꢊi. Và cũng
như Jêsu trong ngày xét xꢁ, anh phꢋi chꢀu sꢈ hành hꢊ khꢜ ꢋi: “Anh ñã tꢕn mꢎt thꢓy rõ sꢈ
hung dꢞ, tàn ác và dã man cꢃa nhꢞng kꢫ nghiꢄn ma túy ꢑ vꢕy mà mꢖi ñây thôi, hꢗ còn
khoan khoái mꢛm cưꢒi trong cơn ñê mê khoái lꢊc”. Đó là kꢉt cꢏc ñꢙy ñau thương trên hành
trình thꢕp tꢈ cꢃa Apdi, trong tâm hꢍn anh, nꢘi thꢐng khꢜ ñã lên ñꢉn cùng cꢈc. Apdi ñã
ngây thơ trong tư tưꢆng, lꢊi tiꢉp tꢏc mꢎc sai lꢙm trong cách tiꢉn hành.
Quꢋ là “Ngưꢒi nào coi nhꢞng biꢉn cꢐ ñã qua gꢙn gũi như hiꢄn thꢈc trưꢖc mꢎt, ngưꢒi
nào cꢋm nhꢕn sꢈ viꢄc quá khꢅ như sꢈ viꢄc máu thꢀt cꢃa mình, như sꢐ phꢕn cꢃa mình, thì
ñó là kꢫ tuꢣn giáo, ngưꢒi ñó là mꢇt cá nhân bi kꢀch...” [10, tr.203]. Cꢋm thán: “Trꢒi, tꢊi sao
Thꢙy lꢊi chꢓt lên vai gánh nꢡng như vꢕy ñꢂ sꢁa chꢞa mꢇt thꢉ giꢖi không thꢂ sꢁa chꢞa
ñưꢔc? Hꢬi Đꢓng Cꢅu Thꢉ, hãy dꢚng lꢊi ñi, nhꢞng kꢫ mà vì hꢗ Thꢙy sꢎp bưꢖc lên cây thꢕp
tꢈ, sꢎp chꢀu mꢇt cái chꢉt thꢋm khꢐc, nhꢞng kꢫ ñó sau này sꢪ giꢠu cꢔt Thꢙy” [10, tr.210],
nhưng chính Apdi lꢊi lꢡp lꢊi “con ñưꢒng ñau khꢜ” cꢃa Jêsu. Cái chꢉt cꢃa anh, bꢀ trói, căng
hai tay hai chân trên cây muꢐi ñen, giꢐng như hình hài Jêsu trên cây thꢕp giá, thꢈc sꢈ là
dꢓu chꢓm hꢉt cho cái khát vꢗng và cũng là ꢋo tưꢆng khôn nguôi cꢃa Chúa Trꢒi và cꢃa
nhꢞng ngưꢒi có nhân tính, có tꢓm lòng lương thiꢄn: khát vꢗng cꢅu chuꢇc tꢇi lꢘi. Tuy vꢕy,
dꢣu cuꢇc sꢐng còn nhiꢌu thꢁ thách, con ngưꢒi còn yꢉu ñuꢐi, bꢓt lꢈc, nhưng trong sâu thꢧm
tâm hꢍn, hꢗ vꢣn mong muꢐn vưꢔt lên sꢐ phꢕn, chiꢉn thꢎng hoàn cꢋnh. Bꢆi thꢉ, cái chꢉt cꢃa
Apbi bi thꢋm nhưng không khiꢉn con ngưꢒi tuyꢄt vꢗng, cũng như Chúa Trꢒi không thꢂ cꢅu
rꢘi, nhưng ñã gây dꢈng ñưꢔc mꢇt ñꢅc tin, cho dù ñꢅc tin ꢓy theo thꢒi gian ñã phai nhꢊt.
3. KꢅT LUꢆN
Tꢚ hoài nghi trăn trꢆ ñꢉn nhꢕp vai Chúa ñꢂ thꢂ nghiꢄm hành trình cꢅu rꢘi cꢃa Đꢓng
Cꢅu thꢉ trong ñꢒi thꢈc, văn hꢗc Nga tꢚ Dostoevsky ñꢉn Aitmatov, khác hꢧn vꢖi giai ñoꢊn
cꢜ ñiꢂn trưꢖc ñó, có vꢫ như ñã dꢈ ñꢀnh “ñꢌ xuꢓt” mꢇt bꢋn phác thꢋo Kinh Thánh mꢖi, theo
tinh thꢙn Nga. Song, hiꢂu, cꢎt nghĩa, soi tꢨ bꢋn chꢓt cꢃa các sꢈ kiꢄn, huyꢌn tích... thꢉ nào là
tùy thuꢇc nhꢕn thꢅc cꢃa mꢘi ngưꢒi; còn ñꢂ làm thay ñꢜi mꢇt xác tín, niꢌm tin tôn giáo ñã
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
35
bám rꢠ trong tâm thꢅc gꢙn mꢇt nꢁa nhân loꢊi tꢚ hàng ngàn năm nay là ñiꢌu không ñơn
giꢋn. Kinh Thánh ñưꢔc coi là mꢇt “tuyꢄt phꢢm” ý thꢅc, tinh thꢙn; nó thuꢇc vꢌ lꢀch sꢁ. Khát
vꢗng “giꢋi Kinh Thánh” cꢃa các nhà văn Nga có thꢂ không làm thay ñꢜi các quan niꢄm,
ñꢀnh kiꢉn và “mꢣu gꢐc”, song chꢎc chꢎn sꢪ giúp hꢗ có tên trong lꢀch sꢁ, trong danh sách
các nhà “giꢋi huyꢌn thoꢊi” kiên trì, quyꢉt liꢄt và sâu sꢎc nhꢓt xưa nay.
TÀI LIꢇU THAM KHꢈO
1. Pearl Buck (2003), Chuyꢎn Kinh Thánh (Nguyꢠn Ưꢖc dꢀch và giꢖi thiꢄu), Nxb Văn hꢗc,
Hà Nꢇi.
2. Vũ Công Hꢋo, Giáo trình Văn hꢂc Nga thꢇ kꢙ XX, Nxb Đꢊi hꢗc Quꢐc gia Hà Nꢇi, 2015.
3. Phan Khôi, “Văn hꢗc và Kinh Thánh”, Báo Phꢈ nꢕ Tân văn, Sài Gòn, sꢐ 74, ngày 16.10.1930.
4. Phꢊm Gia Lâm (2007), “Motip Kyto giáo trong tiꢂu thuyꢉt "Nghꢄ nhân và Margarita” cꢃa
M.Bulgakov (Thꢁ nghiꢄm tiꢉp cꢕn liên văn bꢋn)”, Tꢁp chí Nghiên cꢚu Văn hꢂc (2), tr.38ꢑ49.
5. Phꢊm Gia Lâm (2015), Văn hꢂc Nga hꢆi ngoꢁi: Quá trình ꢝ Đꢜc ñiꢊm ꢝ Tiꢇp nhꢐn, Nxb Đꢊi
hꢗc Quꢐc gia Hà Nꢇi.
6. Nguyꢠn Thꢀ Tuyꢉt (2014), “Motif Kyto giáo trong tiꢂu thuyꢉt Nghꢄ nhân và Margarita cꢃa M.
Bulgakov và Đoꢁn ñꢒu ñài cꢃa Ch. Aitmatov trong kꢝ nguyên Thưꢔng ñꢉ ñã chꢉt”,
7. Nguyꢠn Thꢀ Như Trang (2016), “Nghꢄ nhân và Margarita” cꢃa M.Bulgakov ꢑ mꢇt cách “dꢀch”
8. F.M.Dostoievski (2012), Anh em nhà Caramazov, (Phꢊm Mꢊnh Hùng dꢀch), Nxb Thꢉ giꢖi.
9. Bulgakov, M.A. (1998), Mikhail Bulgakov: Tuyꢊn tꢐp văn xuôi, (Đoàn Tꢁ Huyꢉn dꢀch, giꢖi
thiꢄu và chú giꢋi), Nxb Văn hꢗc, Hà Nꢇi.
10. Tsinghiz Aitmatꢐp (1989), Đoꢁn ñꢒu ñài, (Vũ Viꢄt dꢀch), Nxb Cꢙu vꢍng ꢑ Matxcơva; Nxb Tác
phꢢm mꢖi ꢑ Hà Nꢇi.
“THE HOLY BIBLE ACQUISITION” IN RUSSIAN LITERATURE
– FROM F.DOSTOEVSKY TO TS.AITMATOV
Abstract: “The Holy Bible acquisition” is not further the explaination or clarification on
legend, but it brings to a new acquisition on the nature of events, images... The article
pays attention to the acquisition of “thinking”, “spirit” of the Holy Bible in Russian
literature, as well points out typical characters of “The Holy Bible acquisition” from
F.Dostoevsky to Ts. Aitmatov.
Keywords: Karamazov brothers, artisan and Margarita, scaffold.
11 trang
17640
Free
Bạn đang xem tài liệu ""Giải kinh thánh" trong văn học Nga - Từ F.Dostoevsky và Ts.Aitmatov", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giai_kinh_thanh_trong_van_hoc_nga_tu_f_dostoevsky_va_ts_aitm.pdf
