Tộc danh sử dụng trong đời sống ngôn ngữ ở Việt Nam
No.16_June 2020|Số 16 – Tháng 6 năm 2020|p.5-11
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431
TỘC DANH SỬ DỤNG TRONG ĐỜI SỐNG NGÔN NGỮ Ở VIỆT NAM
a*
Vương Toàn
a Chủ nhiệm Chương trình Thái học Việt Nam
Thông tin bài viết
Tóm tắt
Các tộc danh chính thức trong các bài viết khác nhau có thể thay đổi theo các
quyết định để xác định các thành phần dân tộc được thành lập ở nước ta hiện
nay.
Bài viết này nhắc lại những thay đổi cần lưu ý để tránh nhầm lẫn khi xử lý và
khai thác thông tin cho các nghiên cứu về các nhóm dân tộc khác nhau ở Việt
Nam. Phải đặc biệt thận trọng khi kết hợp tộc danh.
Ngày nhận bài:
27/3/2020
Ngày duyệt đăng:
10/6/2020
Từ khóa:
Tộc danh, Nhóm dân tộc, Sử
dụng ngôn ngữ, Việt Nam
nhau (sẽ được nói đến ở mục 2.). Vì lẽ đó, những tên
1.
Tộc danh với những cách
gọi này có thể thống nhất là một, song cũng có thể khác
gọi và cách viết khác nhau
nhau, trong không ít trường hợp. Sự khác biệt có khi
không chỉ ở cấp độ ngữ âm - từ vựng mà còn ở cả sắc
thái tu từ (trung tính hay miệt thị). Sự khác biệt có thể
mang tính lịch sử, nghĩa là tên gọi (kể cả tên chính thức)
được thay đổi khi sử dụng ở những thời điểm khác
nhau.
Thuộc phạm vi nghiên cứu của môn tên gọi hay
danh học (tiếng Anh: onomastics hay name study, tiếng
Pháp: onomasiologie, onomastique), tộc danh là tên
dân tộc hay tộc người, có thể gồm những cách gọi, dẫn
đến những cách viết khác nhau, do chúng có nguồn gốc
khác nhau, do đó là (những) tên tự gọi hay tên được gọi
bởi (các) dân tộc khác, hoặc do (các) nhà khoa học đặt
ra, có thể được chính thức công nhận hoặc không.
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc và đa ngôn
ngữ, cùng chung sống hòa thuận. Trong đại gia đình các
dân tộc Việt Nam, có những dân tộc vốn sinh ra và phát
triển trên mảnh đất này ngay từ thửa ban đầu, có những
dân tộc từ nơi khác lần lượt di cư đến nước ta. Lịch sử
nước ta là lịch sử các dân tộc anh em chung lưng đấu
cật, đoàn kết chung sức chung lòng dựng nước và giữ
nước.
Cần lưu ý rằng khi xác định thành phần dân tộc, các
nhà nghiên cứu (trong và ngoài nước) đều có thể đưa ra
cách phân định của mình, dựa trên những cứ liệu khoa
học và đưa ra một tên gọi, có thể không hoàn toàn trùng
với tên tự gọi hoặc thường gọi. Ví dụ: Người Tày gọi
người Kinh là Keo, gọi người Hoa là Hác,… Như thế,
xét về nguồn gốc, có tên tự gọi, tên do (các) dân tộc
khác gọi, tên do (các) nhà nghiên cứu đặt (và/hoặc dịch
ra tiếng nước ngoài) và quan trọng hơn cả là tên chính
thức được ghi trong các văn bản có tính pháp quy.
Do ở nước ta, tộc danh chính thức có thể thay đổi ở
mỗi lần xác định thành phần các dân tộc, vốn là một
trong những nhiệm vụ khoa học phức tạp, nhưng có ý
nghĩa chính trị sâu sắc. Thuật ngữ dân tộc trong dân tộc
ở đây được hiểu là tộc người hay có người dùng là sắc
tộc (tiếng Anh : ethnic group ; tiếng Pháp : ethnie, khác
với nation, cũng có lúc dịch là dân tộc). Công việc đòi
hỏi sự nghiên cứu toàn diện về các dân tộc, trong đó
Khảo sát việc sử dụng tộc danh cần phải quy về tên
gọi chính thức, luôn tùy thuộc vào Danh mục các dân
tộc đã được đưa ra, vào những thời điểm công bố khác
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
cần nhận thức đúng đắn về các quan niệm khoa học viết hoa âm tiết đầu và dùng gạch nối (-) giữa các âm
(như thế nào là một dân tộc, tiêu chuẩn và phương pháp
xác định thành phần dân tộc, các quá trình tộc người...),
nắm được những quan điểm cơ bản của đường lối,
chính sách cơ bản của Đảng, Nhà nước và đòi hỏi sự
kết hợp hợp lý giữa công tác khoa học và công tác chính
trị tư tưởng trong quần chúng.
tiết của một tộc danh đa âm tiết. Ví dụ: Bố-y, Pu-péo,…
Do chưa có Luật ngôn ngữ, nên ta còn gặp các cách viết
khác như chỉ viết hoa âm tiết đầu và không gạch nối.
Do về sau, có quy ước viết hoa tất cả các âm tiết đối với
tên riêng, nên chúng tôi theo cách viết này, ví như: Bố
Y, Pu Péo… Nhưng khi trích dẫn, để phản ánh trung
thành văn bản được khai thác, chúng tôi sẽ giữ nguyên
cách viết của tác giả trong nguyên bản. Vì thế, có thể
có những cách viết khác nhau ngay trong bài viết này.
Được biết, nhiều năm gần đây, Viện Hàn lâm Khoa
học Xã hội Việt Nam cùng Ủy ban Dân tộc của Chính
phủ đã nhiều lần được giao nhiệm vụ thực hiện dự án
Điều tra, xác định thành phần dân tộc ở Việt Nam.
Cũng đã có đề tài khoa học cấp tỉnh về chủ đề này.
Không ít cuộc toạ đàm khoa học đã được tổ chức, thu
hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và các nhà quản lý
trong nước, từ trung ương đến địa phương. Giới nghiên
cứu đã có những ý kiến đề xuất khác nhau, song một số
trường hợp đang còn phân vân, nên các cơ quan có thẩm
quyền chưa ra quyết định cuối cùng trong việc xác định
lại.
2. Tộc danh gắn với quá trình xác định thành
phần dân tộc
Vấn đề số lượng các dân tộc ở Việt Nam dường như
không đặt ra thời thuộc Pháp. Trong một buổi trao đổi
khoa học với chúng tôi vào năm 2003, cố GS Đặng
Nghiêm Vạn (1930 - 2016), cho biết, vào khoảng năm
1960, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt câu hỏi có bao
nhiêu dân tộc ở tỉnh Hà Tây thì mỗi người trả lời một
cách khác nhau. Và thế là sau đó, các nhà nghiên cứu
đã nhận trách nhiệm trả lời.
Do chưa có quy định thống nhất chính tả, ta luôn có
thể gặp cùng một tộc danh với những cách gọi và cách
viết khác nhau. Đề cập đến vấn đề chính tả tên các dân
tộc, PGS. TS Đoàn Văn Phúc (2009) xác định: “Tên
dân tộc (TDT - tộc danh) là một hiện tượng văn hóa -
ngôn ngữ biểu hiện một nét văn hóa - xã hội, tâm lý -
xã hội của mỗi dân tộc (tộc người - ethnic) trong những
môi trường sống nhất định. Tên dân tộc là một vấn đề
liên quan chặt chẽ với nguồn gốc, đặc điểm văn hóa của
mỗi dân tộc” (tr. 190).
Xây dựng danh mục các dân tộc ở nước ta là kết
quả đánh dấu từng giai đoạn phát triển của ngành dân
tộc học và các ngành hữu quan. Theo dòng thời gian,
chúng ta thấy các nhà nghiên cứu đã đưa ra danh mục
vào các năm 1959, 1974, 1979 và hiện vẫn đang được
tiếp tục nghiên cứu. Bản Danh mục về thành phần các
dân tộc ở Việt Nam được công bố tương đối đầy đủ và
khá chi tiết lần đầu tiên trong cuốn "Các DTTS ở Việt
Nam" của nhóm tác giả: Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu,
Mạc Đường… (H., Văn hoá, 1959, 248 tr.). Theo đó,
nước ta có 64 dân tộc, với 63 DTTS thuộc ba ngữ hệ
khác nhau là Hán-Tạng, Môn-Khơ me, và Malayô-
Pôlinêdiêng. Kết quả nghiên cứu này là một trong
những cơ sở, căn cứ khoa học về mặt tộc người để tiến
hành cuộc Tổng điều tra dân số toàn miền Bắc (ngày
1/3/1960).
“Mỗi dân tộc thường mang nhiều tên gọi khác nhau.
Ở mỗi thời kì lịch sử nhất định thì mỗi dân tộc lại có
thể được gọi bằng nhiều tên khác nhau… Thế nhưng
ngay trong cách viết tên dân tộc trong Danh mục thành
phần các dân tộc ở Việt Nam do Tổng cục Thống kê
công bố ngày 2 tháng 3 năm 1979 lại không thống nhất
về cách viết và dường như người ta có cảm giác rằng
cách viết tên dân tộc chẳng theo một nguyên tắc nhất
quán nào cả” (tr. 190-191).
Về công trình này, có ý kiến nhận xét rằng nhóm
tác giả đã đưa các nhóm ngôn ngữ Tày-Thái, Mèo-
Dao, Lạc-Việt vào ngữ hệ Hán-Tạng (mà sau này các
nhà ngôn ngữ học và dân tộc học xếp các nhóm đó
vào ngữ hệ Nam Á), và trong từng nhóm ngôn ngữ
cũng có những nhầm lẫn như: xếp Mảng và một số
nhóm Xá vào Tạng-Miến; xếp Phù Lá vào ngữ chi
Tày trong nhóm Hán-Tày; xếp Mày, Rục vào Môn-
Khơ me v.v
“Mặc dù đã từng có nhiều văn bản quy định của
nhiều cấp nhiều ngành khác nhau về chính tả tiếng Việt
đối với tên riêng dân tộc thiểu số, trong đó bao hàm cả
tên các dân tộc thiểu số, song vấn đề viết tên dân tộc
hiện nay chưa thống nhất, hết sức đa dạng, phức tạp và
có thể nói là hết sức lộn xộn” (tr. 191).
Thực tế cho thấy về cách viết, theo Danh mục các
dân tộc Việt Nam mà Tổng cục Thống kê ban hành theo
Quyết định số 121 - TCTK/PPCĐ ngày 2/3/1979 thì chỉ
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
Sau nhiều lần họp bàn các vấn đề cụ thể ở địa số trường hợp vài nhóm nhỏ được gộp thành một dân
phương, để xây dựng danh mục các DTTS phục vụ cho
cuộc tổng điều tra dân số lần thứ hai, Uỷ ban Khoa học
Xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm KHXH Việt
Nam ), trực tiếp là Viện Dân tộc học, đã phối hợp với
các ngành hữu quan mở hội nghị khoa học xây dựng
danh mục các DTTS ở miền Bắc nước ta vào tháng 6
và tháng 11/1973 thảo luận các vấn đề cần thiết. Hội
nghị đã làm sáng rõ nhiều vấn đề cơ bản về công tác
xác định dân tộc ở miền Bắc nước ta lúc bấy giờ, trên
cơ sở đó xây dựng một danh mục các DTTS. Đó là một
thành tựu quan trọng.
tộc lớn hơn như: Hoa + Xạ Phang = Hoa; Mày + Sách
+ Rục + Arem + Mã Liềng = Chứt; Khùa + Tri + Ma
Cong = Bru; Tày Pọng + Đan Lai + Ly Hà + Kẹo + Mọn
+ Cuối + Họ = Thổ.
Hội nghị 1973 cũng đã nêu ra những vấn đề cần tiếp
tục đi sâu nghiên cứu, làm sáng tỏ trên cơ sở khoa học
có tính thuyết phục cao hơn. Tiếp tục phối hợp tiến
hành nghiên cứu xác định thành phần các dân tộc ở Việt
Nam, ngày 22/12/1978, Uỷ ban Khoa học xã hội Việt
Nam (nay là Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) cùng Uỷ
ban Dân tộc Trung ương (nay là Uỷ ban Dân tộc) đã có
tờ trình lên Thủ tướng Chính phủ về những kết quả
nghiên cứu đã đạt được. Và ngày 2/3/1979, Tổng cục
Thống kê đã chính thức ban hành Danh mục các dân
tộc Việt Nam, làm cơ sở cho cuộc Tổng điều tra dân số
năm 1979.
Bản Danh mục thành phần các dân tộc ở Việt Nam
lần này xếp theo dân số các dân tộc, đăng trong tạp chí
Dân tộc học, số 1/1974, tr.57-63; Danh mục xếp theo
ngôn ngữ các dân tộc đăng trong cuốn "Các dân tộc ít
người ở Việt Nam" các tỉnh phía Bắc (phần chú giải bản
đồ), Hà Nội, 1978.
Thuật ngữ dân tộc ở đây được xác định là những
cộng đồng được xác định dựa trên ba tiêu chuẩn cơ bản:
đặc điểm ngôn ngữ, đặc điểm sinh hoạt - văn hóa và ý
thức tự giác dân tộc.
So với bản danh mục trước, nay chỉ còn 59 dân tộc
(trước là 64, kể cả dân tộc Kinh). Các dân tộc đều được
phân thành 3 hệ ngôn ngữ, nhưng ở lần này, ngữ hệ
Môn-Khơ me được thay bằng ngữ hệ Nam Á. Trong
ngữ hệ đó ngoài nhóm Môn-Khơ me còn bao gồm cả
các nhóm Việt - Mường, Tày - Thái, Mèo - Dao và
nhóm ngôn ngữ khác (nhóm Ka Đai).
Theo Quyết định này, nước ta có 54 dân tộc. So với
bản danh mục năm 1974, có những thay đổi như sau:
1. Kết hợp hai, ba "dân tộc" thành một dân tộc:
- Giẻ + Triêng = Giẻ - Triêng
- Tu Dí + Bố Y = Bố Y
- Những tên dân tộc được bớt đi là :
Xá, Co Chơ, Pa Dí, Thu Lao, Xạ Phang, Đan Lai-
Ly Hà, Mày, Khùa, Rục, Vân Kiều, Lạt, Tơ Lốp, Cơ
Don, Tơ La, La Gia, Rơ Ngao, Bih, La Oang, Cao Lan
và Sán Chỉ.
- Chàm + Chăm Hroi = Chăm
- Xơ Đăng + Hà Lăng = Xơ Đăng
- Xrê + Cơ Ho = Cơ Ho
- Những tên dân tộc mới xuất hiện là:
- Pú Nà + Giáy = Giáy
Thổ, Chứt, Kháng, Khơ Mú, Ơ Đu, Hà Lăng, Co,
Thủy, Pà Thẻn, Tống, La Ha, Cống, Chăm Hroi, Cao
Lan-Sán Chỉ, Cơ Ho.
- Thủy + Pà Thẻn = Pà Thẻn
- Tống + Dao = Dao
- Những dân tộc vẫn có nhưng thay đổi tên gọi :
2. Xuất hiện những dân tộc có tên gọi mới :
- Ngái (tách từ Hoa thành 2 dân tộc: Hoa và Ngái).
- Chơ Ro
U Ní Hà Nhì, Cò Sung La Hủ, Khả Pẹ Si
La, Mạng ư Mảng, Chi La Si La, Lừ Lự,
Nhắng Giáy, Chủng Trà Bố Y, Quí Châu Pú
Nà, Kha Tu Ca Tu, Chăm Hrê, Mán Dao, Puộc
Xinh Mun.
- Brâu
- Rơ Măm.
3. Xác định lại một số tên dân tộc cho chính xác :
- Pa Cô Tà Ôi
Cách xác định này được sử dụng để phân định các
dân tộc trong hai cuộc điều tra dân số ngày 1/ 4/1974 ở
miền Bắc và ngày 5/2/1976 ở miền Nam.
- Ca Tu Cơ Tu
So với danh mục dân tộc trong cuộc điều tra dân số
miền Bắc năm 1960, thì ngoài những điểm trên, ở danh
mục điều tra dân số (miền Bắc) năm 1974 còn có một
- Cao Lan + Sán Chỉ Sán Chay.
- Mèo Hmông.
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
Danh mục trên thực sự là kết quả nghiên cứu tộc danh Thái, được đánh số thứ tự kèm theo 1, 2 và 3,
nghiêm túc về xác định thành phần dân tộc, đã được như sau:
tập hợp thành sách1 và được công bố trên các tạp
a) Thái 1 là tộc danh do các nhà chuyên môn đề
chí.
Danh mục này tiếp tục được sử dụng cho các cuộc
xuất, được Nhà nước ta chính thức sử dụng để chỉ một
DTTS ở Việt Nam, trong khi tên tự gọi - tùy theo nhóm
tộc người - được phiên âm là Tay/Tăy/Thay. Ví dụ:
Cuốn sách của Cầm Trọng có tên là Người Thái ở Tây
Bắc Việt Nam (1978).
các cuộc Tổng điều tra dân số, đều đặn sau 10 năm. Đó
là vào các năm: 1989, 1999, 2009 và 2019, và trong các
tài liệu thống kê ở các cấp từ trung ương đến địa phương
suốt từ đó đến nay
Được biết rằng khi là danh từ chung, từ tay/tăy chỉ
có nghĩa là “người”, như được dùng trong: tay hưỡn
khỏi (người nhà tôi), khec pay tay ma (kẻ đi người lại),
hay “tộc người” , như trong: tay Pháp (người Pháp),
tay Lào (người Lào), tay Keo (người Kinh) hoặc “nhóm
người”, như trong: tay Mương Lay (người Mường
Lay), gọi tắt là tay Lay...
Trong nghiên cứu, khi tham khảo tài liệu nước ngoài
còn phải chú ý đến sự khác biệt không chỉ về tộc danh
mà có khi sự phận định tộc người ở mỗi quốc gia khác
nhau. Ví dụ: Trong khi "các học giả phương Tây có xu
hướng coi Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chỉ là một tộc
người; và để tiếp tục nghiên cứu các dân tộc cùng ngôn
ngữ này ở Đông Nam Á, đã kiến nghị dùng tên gọi Tai
để biểu hiện cho đối tượng nghiên cứu chung (Tai
study)" (Các dân tộc Tày Nùng ở Việt Nam. 1992, tr.
49).
Chỉ khi là danh từ riêng - được viết hoa - từ này mới
được dùng để chỉ “tộc danh”: Kốn Tãy (người Thái).
Theo đó, người Thái Đen tự gọi mình là kôn Tay/ Tãy
Đăm. Trong khi đó, người Thái Trắng và các nhóm
khác tự gọi mình là Phụ/Phu Tay/Thay, mà Phụ /Phu
cũng là "người": Vì thế, người ta tự gọi mình là: Tay
Đón/Khao = Thái Trắng, Tay Thanh = Thái Thanh, Tay
Mởi. Tay Mươi = Thái Quỳ Châu, Tay Mương = Thái
Hàng Tổng. Tay Đeng, có người dịch là “Thái Đỏ”.
Được biết, trong sách Di cư xuyên biên giới của các
tộc người thiểu số ở vùng Tây Bắc Việt Nam do Vũ
Trường Giang chb. (H. Nxb Lý luân chính trị, 2018),
TS Mai Thanh Sơn đã giới thiệu quan điểm của của cố
GS Phạm Hồng Quý ( 1934-2016), được tóm lược từ
công trình Tòng Vân Nam du nhập Việt Nam đích dân
tộc (trong sách Tây Nam dân tộc sử nghiên cứu (bản
Trung văn), Vân Nam Nhân dân xuất bản xã, 1987) cho
biết: “Hiện nay, tiêu chuân xác định dân tộc ở Trung
Quốc cơ bản là theo bốn đặc trưng do Stalin nêu ra: một
là có ngôn ngữ chung, hai là có địa vực cư trú chung,
ba là sinh hoạt kinh tế chung, bốn là có tâm lý chung”...
“một số tộc người cho dù dùng bất cứ tiêu chuẩn và
phương pháp nào kết quả xác định của các nước cũng đều
giống nhau và còn có tính chất ổn định, kéo dài hàng trăm
năm không thay đổi. Có một số tộc người tên khác nhau
nhưng sự thực giống nhau” (tr. 38).
Sự nhầm lẫn dễ xảy ra khi gặp những tên ghép, như
Tay Mương, do có thể được viết là Tày Mường nên có
nhân viên thư viện nọ2, khi phân loại tài liệu, đã tưởng
đó là sách viết về hai dân tộc Tày và Mường.
b) Ở dạng tắt, Thái 2 được dùng thay cho tên nước
Thái Lan, như khi nói đến hàng Thái, tiếng Thái… Ví
dụ luận án của Siriwong Hongsawan đươc in thành sách
có tên là Các phương tiện thể hiện hành động bác bỏ
trong tiếng Thái và tiếng Việt (2011). Dân cư Thái Lan
chủ yếu là người Thái, họ vẫn tự gọi dân tộc mình là
Tay hoặc Thay và thường có thêm một yếu tố hạn định
là Klang (có nghĩa là giữa).
c) Mở rộng nghĩa, Thái 3 được dùng trong Thái học,
để chi ngành khảo cứu về 08 dân tộc thuộc nhóm Tày -
Thái hay Thái -Tày ở Việt Nam. Hiện nay, Thái học còn
được giới nghiên cứu trong nước và thế giới quan niệm
với phạm vi rộng hơn nữa, là những khảo cứu có liên
quan đến cả 12 dân tộc thuộc ngữ hệ Thái - Kađai, có
nghĩa là hướng sự quan tâm thêm vào 4 tộc người thuộc
nhóm ngôn ngữ Kađai nữa, ví dụ như một công trình
3.
Các trường hợp dễ nhầm
lẫn khi sử dụng tộc danh
3.1. Hiện tượng đa
nghĩa hoặc đồng âm
3.1.1. Do quy ước viết tắt trong tiếng Việt và phép
mở rộng nghĩa, chúng ta có thể phân biệt 3 nghĩa của
Danh mục các cơ quan, các đơn vị hành chính, các thành phần
2 Vì lý do tế nhị , xin phép không nêu tên một số trường hợp cụ, thể.
1
dân tộc. H., Nxb Thống kê, 1982, 43 tr.
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
tập thể có tên là Thái học Việt Nam: 30 năm - Một lúng túng khi cần hiểu cho đúng các nhóm từ này. Cần
phân biệt trong đời sống ngôn ngữ, có hai loại tên ghép
thường được sử dụng: để chỉ: 1) một dân tộc và 2) một
cộng đồng đa dân tộc được giới nghiên cứu xác định là
thuộc cùng một nhóm (nhánh, chi) ngôn ngữ hay một
ngữ hệ (họ).
chặng đường (2019).
Trong các văn bản tiếng Anh và tiếng Pháp, ta cũng
gặp các cách viết là Thai hay Tay hoặc Tai Studies.
3.1.2 Dễ nhầm hơn là trường hợp có hiện tượng
đồng âm, khi tộc danh được dùng ở các thời kỳ khác
nhau, với phạm vi sử dụng khác nhau. Đó là trường hợp
cùng được viết là Thổ, nhưng lại chỉ hai dân tộc thiểu
số hoàn toàn khác nhau. Đó là:
3.2.1. Đó là trường hợp tên ghép hình thành từ sự
gộp nhập hai nhóm trước đó được xác định là dân tộc,
chẳng hạn như: từ các tộc danh đã có: Giẻ và Triêng
hợp nhất thành dân tộc Giẻ-Triêng, từ hai dân tộc trước
đó có tên là Bru và Vân Kiều hợp nhất thành dân tộc
Bru-Vân Kiều. Trường đặc biệt là từ hai dân tộc Cao
Lan và Sán Chỉ, có thời gộp thành dân tộc Cao Lan-Sán
Chỉ, về sau lại đổi thành Sán Chay.
Thổ 1 là tên gọi chính thức mới xuất hiện trong
Danh mục thành phần các dân tộc ở Việt Nam (1974)
dùng để chỉ một dân tộc thiểu số thuộc nhóm Việt-
Mường, hình thành từ sự gộp nhập tộc người trước đó
có tên là Đan Lai-Ly Hà với các nhóm: Cuối + Họ +
Kẹo ++ Mọn + Tày Poọng. Ví dụ: Cuốn sách của Quán
Vi Miên có tên là Văn hóa dân gian dân tộc Thổ (2013).
Đó cũng là trường hợp tên ghép được dùng để chỉ
một nhóm tộc người không liên quan gì đến dân tộc Tày
(= Thổ 2) mà đều là các nhóm người Thái. Đó là: Tày
Khao, Tày Đăm, Tày Chiềng hay Tày Mương (Hàng
Tổng), Tày Thanh (Man Thanh), Tày Mươi, Tày Đeng,
Tày Khăng, Tày Đà Bắc4, hay Tày Hạt, được dùng để
chỉ người Ơ Đu.
Trong khi đó, Thổ 2 (vốn là tên gọi do dân tộc khác
đặt ra để chỉ người Tày, trong điều kiện nhiều dân tộc
khác đến cùng chung sống; tộc danh này được dùng để
chỉ đây là dân bản địa hay thổ dân, nếu phiên chuyển
âm chính xác thì phải là “Thó/Thỏ, với nghĩa là “bản
địa”, “địa phương”, như: cần Thỏ (người Thổ), phải
Thỏ (vải địa phương tự dệt). da thỏ (thuốc do thày lang
địa phương chế). Ví dụ: Bài viết của Nguyễn Văn San
có tên là Văn tự Thổ và cách ghi âm, đăng trên Văn sử
địa (1955).
3.2.2. Khác hẳn với các
trường hợp trên, tên ghép được dùng để chỉ một cộng
đồng các dân tộc thuộc cùng một nhóm/ nhánh/ chi)
ngôn ngữ (như Mông-Dao, Tày-Thái, Việt-Mường…)
hay một ngữ hệ/ họ (như: Hán-Tang, Thái-Kađai,)
Trong thư gửi Đại hội các dân tộc thiểu số miền
Nam, Bác Hồ viết: "Đồng bào Kinh hay Thổ, Mường
hay Mán… và các dân tộc khác đều là con cháu Việt
Nam, đều là anh em ruột thịt."3
2.2.3. Lại có trường hợp khá đặc biệt, đó là Tày -
Nùng. Mới đây chúng tôi gặp trong bản thảo một công
trình đưa in, có lúc viết tác giả là các dân tộc Tày -
Nùng, rồi ở trên dùng tiếng Tày, xuống thêm 2 dòng
dùng tiếng Tày - Nùng (tr. 112), song ngữ Tày Nùng -
Việt (tr. 130), người Tày Nùng (tr. 336). học sinh người
Nùng “dùng song ngữ Tày - Việt” (tr. 354), đến chỗ
khác lại viết: tiếng Tày, Nùng…Về sau lại viết: Các
ngôn ngữ:… Tày, Nùng (tr. 356).
Hiện nay, người dân ở một số địa phương vẫn còn
sử dụng tên gọi này trong giao tiếp hàng ngày. Và trong
sách văn học, ta có thể gặp, chẳng hạn:
Lào Cai là một tỉnh có diện tích 69 km vuông,
70.000 dân, gồm 6-7 dân tộc: Thổ, Mèo, Lôlô…
(Nguyễn Thị Mỹ Dung.- Chuyện tình viên phó sứ. H.,
Nxb Phụ nữ, 2005, tr. 84).
Xin nhớ rằng tuy có một số lần chính thức thay
đổi cách phân định tộc người ở nước ta (như đã nói
ở trên), song từ trước đến nay Nùng và Tày luôn được
xác định là 2 DTTS khác nhau. Do vậy, có thể viết:
các dân tộc Tày Nùng, nhưng tốt hơn hết là viết: các
dân tộc Tày, Nùng và rõ hơn là: các dân tộc Tày và
Nùng.
Để phân biệt khỏi nhầm với với Thổ 1, có tác giả
còn chỉ rõ đây là Tày Thổ.
3.2. Những tên ghép
Không chỉ sinh viên mà không ít các nhà khoa học
xã hội - không chuyên về các vấn đề dân tộc - cảm thấy
3 HỒCHÍ MINH, Tuyển tập, tập 4, H., Sựthật, 1984, tr. 128
(theo người dân thích gọi mình là Tày vì tự gọi là Phu Tay) cho cán bộ
công chức trong huyện, vẫn do thầy Lường Đức Chôm (đã dạy từ 2012)
thực hiện.
4 Được biết, ngày 11/8/2019. Trung tâm Giáo dục Thường xuyên huyện
Đà Bắc đã có Thông báo mở lớp tiếng dân tộc Thái (theo sách giáo khoa
Xư Tay của huyện Mai Châu), không gọi là chữ Tày cổ như trước đây
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
Song do văn hóa truyền thống của hai dân tộc này - là Văn hoá tâm linh của người Hmông ở Việt Nam/
Truyền thống và hiện đại (2005).
4. Kết luận
thường sống kề cạnh - có nhiều nét tương đồng (bên
cạnh một số điểm khác biệt) có thể ghép chung thành
văn hóa Tày - Nùng, cộng đồng Tày - Nùng, như trên
mạng xã hội hiện nay có Hội Tày-Nùng Việt Nam, hoạt
động ở 8 khu vực,
Thực tế cho thấy với một số tộc danh tưởng không
có gì xa lạ thế mà vẫn có nhà nghiên cứu, nhất là học
giả nước ngoài thấy khó phân biệt khi cần đối chiếu với
cách được viết thường gặp trên sách báo bằng tiếng
nước ngoài.
Do ngôn ngữ của các nhóm người Tày và người
Nùng (khi sống kề cạnh) thường có những nét tương
đồng, nên sau khi thành lập Khu tự trị Việt Bắc (năm
1957), một Phương án chữ Tày - Nùng được xây dựng
và thông qua (năm 1961). Từ đó, các nhà nghiên cứu
nói đến tiếng Tày - Nùng chung, trong khi mỗi thứ tiếng
lại có nhiều phương ngữ, không chỉ khác biệt về ngữ
âm mà cả từ vựng. Sự gộp nhập trên đã khiến cho có
học giả nước ngoài hiểu lầm là ở Việt Nam có một dân
tộc thiểu số mang tên là “Tày-Nùng”, và như thế, nước
ta chỉ có 53 (chứ không phải 54) dân tộc (?!)
Việc xác định tộc danh khi nghiên cứu tộc người
nói chung, các DTTS nói riêng nên được xác định và
hiểu cho đúng đối tượng, nên so sánh với những tên gọi
đã quen biết, để tránh "ông nói gà, bà nói vịt".
Chúng tôi đã có dịp góp ý kiến về việc biên soạn
Tiêu đề đề mục "Việt Nam - các ngôn ngữ" nhằm phân
loại tài liệu sao cho phù hợp với cách phân chia ngôn
ngữ theo dân tộc. Trong tình hình số lượng dân tộc được
quan niệm không tương ứng với số ngôn ngữ hay nói
đúng hơn, theo giới chuyên môn thì "Việt Nam có 54
dân tộc, nhưng có đến gần 100 ngôn ngữ/phương ngữ
DTTS hành chức" (5), mỗi dân tộc và nhóm dân tộc lại
có thể có nhiều tên gọi (cũ và mới) thì việc xác định cho
đúng đối tượng được đề cập trong một văn bản cần có
kiến thức chuyên ngành sâu sắc. Việc nhận biết những
chi tiết ở trên còn nhằm hiểu và sử dụng đúng các cách
ghép tên dân tộc.
*
*
*
Ngoài hai trường hợp nói trên, do chưa có quy định
thống nhất chính tả cho mọi trường hợp, ta luôn có thể
gặp cùng một tộc danh nhưng đã có những cách gọi và
cách viết khác nhau được công nhận ở những thời điểm
khác nhau.
. Chẳng hạn như Mèo cv. Mẹo là tên gọi trước đây
của một dân tộc thiểu số. Ví dụ: Bài viết của Vương
Quỳnh Anh có tên là Vài ý kiến về vấn đề từ mượn trong
tiếng Mèo. In trong "Tập san dân tộc" của Uỷ ban Dân
tộc Trung ương (1960).
Vấn đề nêu ra trên đây chỉ muốn được xem như gợi
ý nên thận trọng với công tác phân loại tài liệu khoa
học, cần đọc kỹ để xác định từ khóa hay định chủ đề
cho đúng và đầy đủ. Đặc biệt là khi xử lý các tài liệu
bằng tiếng nước ngoài cần thận trọng, và quan trọng
nhất là phải xác định được nhà nghiên cứu nọ đề cập
đến (nhóm) dân tộc - ngôn ngữ nào.
Tên gọi này đã chính thức được thay đổi thành
Hmông, theo Danh mục thành phần các dân tộc ở Việt
Nam (1979), song do không nhận được sự đồng thuận,
nên đã có quyết định gọi chính thức là dân tộc Mông
trong Thông báo số 02 ngày 3-9-1992 của Văn phòng
Hội đồng Bộ trưởng về ý kiến kết luận của Chủ tịch Hội
đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) tại Hội
nghị vùng cao về dân tộc này.
Khi chỉ có quy định cho một trường hợp thì không
phải ai ai cũng biết mà theo. Do đó, hai cuốn sách xuất
bản cùng năm có thể viết tên dân tộc này theo hai cách.
Ví du: Cuốn sách do Hùng Đình Quý d., gth. có tên là
Những bài khèn của người Mông ở Hà Giang (2005).
Trong khi đó cuốn sách của Vương Duy Quang có tên
5
Báo cáo tóm tắt chuyên khảo CSNN của Nhà nước CHXHCNVN
trong thời kỳ CNH, HDDH đất nước và hội nhập quốc tế: Thực trạng,
các kiến nghị và giải pháp. Hà Nội, 2010, tr. 23
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
3.
Vương Hùng (2002), Thái - Thổ - Tày - Nùng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trong: “Văn hoá và lịch sử các dân tộc trong nhóm
ngôn ngữ Thái Việt Nam”. H., Nxb Văn hoá Thông
tin,
1.
Vi Văn An (2001), Góp phần tìm hiểu về tên gọi
Thái Đen và Thái Trắng ở miền tây Nghệ An, Tc. Dân
tộc học, số 4, tr. 32-36.
4.
Hoàng Văn Ma (2019), Về tên gọ họ Thái -
2.
Lê Sĩ Giáo (1988), Về bản chất và ý nghĩa tên
Kađai. Trong : “Thái học Việt Nam: 30 năm - Một
chặng đường”. H., Nxb Thông tin và Truyền thông, tr.
154-166.
gọi các nhóm Thái Trắng và Thái Đen ở Việt Nam. Tc.
Dân tộc học, số 3, tr.77-81.
5.
Đoàn Văn Phúc (2009), Vấn đề chính tả tên các - Công nghệ thông tin". Trường ĐH Khoa học Tự nhiên
dân tộc thuộc ngữ hệ Hán - Tạng, Trong: Tìm hiểu ngôn TP Hồ Chí Minh, tháng 5/2008, tr. 33-44.
ngữ các dân tộc ở Việt Nam. H., KHXH, tr. 190-221.
10. Vương Toàn (2011), Hiểu cho đúng các nhóm
6.
Mông Ký Slay (2002), Tày Nùng, Tày - Nùng từ: Tày - Nùng, Tày - Thái, Tày - Thổ. Báo cáo tại Hội
hay… Trong: “Văn hoá và lịch sử các dân tộc trong thảo Ngữ học toàn quốc do Hội Ngôn ngữ học phối hợp
nhóm ngôn ngữ Thái Việt Nam”. H., Nxb Văn hoá với Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng tổ
Thông tin, tr. 69-76.
chức ngày 22/4/2011.
11. Vương Toàn (2019), Xung quanh tộc danh và
ngôn ngữ của hai dân tộc Tày và Nùng hiện nay. Bài
trình bày tại Hội thảo khoa học quốc gia Một số vấn đề
lí luận và thực tiễn xác định thành phần ngôn ngữ trong
quan hệ với xác định thành phần tộc người ở Việt Nam,
do Viện Ngôn ngữ học tổ chức, ngày 21/1/2019.
7.
Vương Toàn (2000), Về tên gọi các dân tộc
thuộc ngữ hệ Thái ở Việt Nam // What should the ethnic
groups in the Thai linguistic family in Vietnam be
called? Tóm tắt báo cáo Hội nghị quốc tế lần thứ năm
về các ngôn ngữ châu Á. ĐHQG tp HCM, 2000, tr. 256-
258.
8.
Vương Toàn (2002), Nùng hay Nồng? Trong:
12. Cầm Trọng (1992), Từ những tên gọi của
“Văn hoá và lịch sử các dân tộc trong nhóm ngôn ngữ từng dân tộc trong cộng đồng ngôn ngữ Tày - Thái,
Thái Việt Nam”. H., Nxb Văn hoá Thông tin, tr. 77- chúng ta có thể nghiên cứu gì về nguồn gốc của họ.
84.
9.
Tạp chí Dân tộc học, Viện Dân tộc học, số 4, tr.14
Vương Toàn (2008), Góp ý về biên soạn Tiêu đề - 20.
đề mục "Việt Nam - các ngôn ngữ". "Bản tin Thư viện
Ethnonymes used in linguistic life in Vietnam
Vuong Toan
Article info
Abstract
Official ethnonymes with different writings may change according to the decisions
to determinate ethnic compositions made in our country each time
Recieved:
27/3/2020
Accepted:
10/6/2020
This article reiterates the changes that need to be noted to avoid confusion when
processing and exploiting information for researches on different ethnic groups in
Vietnam. Particular caution must be exercised when combining ethnic names
Keywords:
Ethnonyme, Ethnic group,
Language use, Vietnam
V.Toan/ No.16_June 2020|p.5-11
8 trang
13020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tộc danh sử dụng trong đời sống ngôn ngữ ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- toc_danh_su_dung_trong_doi_song_ngon_ngu_o_viet_nam.pdf
