Thơ văn Nguyễn Phi Khanh - Nỗi niềm trăn trở về bản thân, thời đại và cuộc sống của nhân dân
32
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
THƠ VĂN NGUYỄN PHI KHANH ꢀ NỖI NIỀM TRĂN TRỞ
VỀ BẢN THÂN, THỜI ĐẠI Vꢁ CUỘC SỐNG CỦA NHÂN DÂN
Vũ Văn Long1
Trung tâm GDTX Thanh Miꢀn, Hꢁi Dương
Tóm tꢂt: Nguyꢃn Phi Khanh (1355ꢄ1428), hiꢀu là Nhꢅ Khê, nhà thơ lꢆn, danh nhân thꢇi
Trꢈn – Hꢉ. Phꢈn lꢆn thơ văn cꢊa ông ñưꢋc dùng ñꢌ bày tꢍ nꢎi niꢏm cꢊa ngưꢇi trí thꢐc
nhà nho luôn trăn trꢑ vꢏ bꢁn thân, thꢇi ñꢒi và dành tình cꢁm quan tâm ñꢓc biꢀt ñꢔn cuꢕc
sꢖng vꢗt vꢁ cꢊa nhân dân. Bài viꢔt tꢘp trung phân tích, làm rõ các nꢕi dung trên, tꢙ ñó
khꢚng ñꢅnh vꢅ trí và ñóng góp thi sĩ Nhꢅ Khê cho nꢏn thi ca dân tꢕc.
Tꢙ khóa: Nguyꢃn Phi Khanh, nꢎi niꢏm, thꢇi ñꢒi, nhân dân.
1. Mꢀ ĐꢁU
Tình hình chính trꢀ xã hꢁi thꢂi Vãn Trꢃn cho thꢄy ñưꢂng lꢅi “nhân trꢀ”, “ân trꢆch”
không ñꢇn ñưꢈc vꢉi nhân dân, ñꢄt nưꢉc bꢄt ꢊn; cꢋnh giꢌc dã, thiên tai, lꢍt lꢁi... liên tiꢇp
xꢋy ra. Hiꢎn thꢏc như vꢐy, tꢆo ra tâm lí lo lꢑng, bꢒc xúc cho xã hꢁi. Hơn ai hꢇt, các trí
thꢒc, bꢓng “cꢋm quan hiꢎn thꢏc nhꢆy bén” [4, tr.82] ñã thôi thúc hꢔ cꢄt lên “tiꢇng nói cꢕa
trái tim” [9, tr.160] qua văn chương, chuyꢖn tꢋi thông ñiꢎp sꢗ chia, phương thꢒc ꢒng xꢘ
cao ñꢙp vꢉi ñꢂi. Tiꢇng nói cꢕa trái tim là tình cꢋm, là khát vꢔng và ưꢉc muꢅn chân thành
cꢕa ngưꢂi trí thꢒc dân tꢁc. Đꢌc biꢎt vꢉi ngưꢂi có chung cꢋnh ngꢁ, chꢀu nhiꢚu tꢊn thương,
thơ văn cꢕa hꢔ sꢛ dꢜ dàng phꢊ quát hơn trong viꢎc sꢗ chia, ñꢝng cꢋm, mꢞ rꢁng cánh cꢘa
tâm hꢝn cꢕa mꢔi ngưꢂi. Nhà thơ ñꢄt Nhꢀ Khê là con ngưꢂi có cꢋnh ngꢁ như vꢐy. Tꢟ lúc
hàn vi ꢠn dꢐt chꢂ thꢂi cho ñꢇn khi ra làm quan, lo âu, trăn trꢞ, ưu phiꢚn vꢚ bꢋn thân, thꢂi
ñꢆi và tình cꢋnh khꢅn khꢊ cꢕa nhân dân luôn là nguꢝn chꢕ ñꢚ chính tꢆo nên nét ñꢌc sꢑc
riêng trong sáng tác cꢕa ông.
2. NꢂI DUNG
2.1. Nꢃi niꢄm trăn trꢅ vꢄ bꢆn thân và thꢇi ñꢈi
Nhà nho, lí tưꢞng cꢕa hꢔ, hꢔc là ñꢖ làm quan, thꢏc hành ñꢆo “trí quân trꢆch dân”, phò
vua giúp nưꢉc, xây ñꢂi thꢀnh trꢀ; ꢠn dꢐt, sꢅng nhàn chꢡng qua ñó chꢢ là sꢏ vꢆn bꢄt ñꢑc dĩ
khi thꢂi thꢇ ñꢊi thay. Nguyꢜn Phi Khanh thuꢁc vꢚ lꢉp ngưꢂi này. Trong con ngưꢂi ông bꢄt
1 Nhꢐn bài ngày 03.02.2017; gꢘi phꢋn biꢎn, chꢢnh sꢘa và duyꢎt ñăng ngày 20.02.2017
Liên hꢎ tác giꢋ: Vũ Văn Long; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
33
cꢒ khi nào, lí tưꢞng “tu, tꢚ, trꢀ, bình”, cꢅng hiꢇn tài năng, làm ñꢙp cho ñꢂi vꢣn là nguꢝn
ñꢁng lꢏc mꢆnh mꢛ, cꢊ vũ giúp ông vưꢈt qua nhꢤng năm tháng chꢂ thꢂi ñꢖ ñưꢈc ra làm
quan nhà Hꢝ. Giai ñoꢆn chꢂ thꢂi cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh kéo dài khoꢋng gꢃn 27 năm, ñưꢈc
tính tꢟ khi ông ñꢥ tiꢇn sĩ nhà Trꢃn (1374) ñꢇn khi làm quan nhà Hꢝ (1401). Đây là giai
ñoꢆn thơ văn cꢕa ông ghi nhꢐn nꢥi niꢚm trăn trꢞ cꢕa ngưꢂi trí thꢒc Nho vꢚ bꢋn thân và thꢂi
ñꢆi thꢐt sâu sꢑc.
Trưꢉc hꢇt, thơ văn cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh cho thꢄy nꢥi niꢚm suy tư trăn trꢞ cꢕa mꢁt
bꢐc trí thꢒc, ngưꢂi ñã tꢟng “Kinh quꢖc huꢏ thư nhꢅ thꢘp niên” (Du hꢔc ꢞ kinh kỳ, hai chꢍc
năm nay), nꢥ lꢏc chuyꢎn ñèn sách, dùi mài kinh sꢘ ñꢖ ñưꢈc triꢚu ñình ghi nhꢐn, trao cho
ông hꢔc vꢀ cao nhꢄt cꢕa thꢂi phong kiꢇn: “Long Khánh nhꢅ niên tân Tiꢔn sĩ” (Vꢀ Tiꢇn sĩ
mꢉi ñꢃu năm Long Khánh thꢒ hai). Vꢐy mà ông vꢣn không ñưꢈc nhà Trꢃn bꢊ dꢍng làm
quan, vꢣn “Đăng long mꢎi hꢘn khiꢔm tiꢏn duyên” (Thưꢂng ân hꢐn thiꢇu cái duyên may
ñưꢈc bưꢉc lên cꢘa rꢝng). Thꢂi gian ñꢃu, khi chưa giꢋi thích ñưꢈc nguyên nhân sꢏ viꢎc, thơ
văn Nguyꢜn Phi Khanh thưꢂng cho thꢄy tâm trꢆng xót xa, thꢄy thꢙn cho khát vꢔng cꢕa kꢗ
sĩ, thꢄy buꢝn cho bꢋn thân gꢌp phꢋi thꢂi loꢆn lꢆc. Trong bài thơ Thu nhꢘt hiꢌu khꢑi hꢛu
cꢁm (Ngày thu sáng dꢐy cꢋm xúc nên thơ), ông bày tꢦ: “Ô hô thꢔ ñꢒo hà như ngã?/ Tam
phꢊ di biên phú Đꢒi ñông!” (Than ôi! Cuꢁc ñꢂi như vꢐy, ta biꢇt tính sao ñây?/ Ba lꢃn vꢥ
sách cũ mà ngâm thơ Đꢆi ñông!)
Sꢏ thꢐt lꢀch sꢘ thꢂi Vãn Trꢃn, trí thꢒc Nho tuy chưa có ñꢀa vꢀ cao trong xã hꢁi, nhưng
hꢔ lꢆi thu hút nhiꢚu sꢏ chú ý, trꢞ thành “hình mꢣu” lí tưꢞng thꢂi ñꢆi. Viꢎc Nguyꢜn Phi
Khanh không ñưꢈc làm quan, phꢃn nào phꢋn ánh tính chꢄt bꢋo thꢕ, viꢎc chưa sꢧn sàng
“quan liêu hóa” bꢁ máy nhà nưꢉc cꢕa các bꢐc hoàng ñꢇ. Chuyꢎn Nghꢎ hoàng phê phán
Phꢆm Sư Mꢆnh và Lê Quát, gꢔi các ông là “bꢔn hꢔc trò mꢌt trꢑng” rõ ràng cho thꢄy “óc
bꢋo thꢕ”, thái ñꢁ chưa coi trꢔng trí thꢒc Nho hꢔc, xem hꢔ như nhꢤng kꢗ cơ hꢁi “tìm ñưꢂng
tiꢇn thân” [7, tr.188], nên viꢎc Nguyꢜn Phi Khanh làm rꢖ quan Đꢆi tư ñꢝ Trꢃn Nguyên
Đán, hꢡn bꢀ xem như nhꢤng kꢗ cơ hꢁi ñương thꢂi, vì thꢇ sꢛ không ñưꢈc trꢔng dꢍng. Nhưng
rꢁng hơn, viꢎc làm cꢕa Nghꢎ hoàng chưa cho thꢄy tâm thꢇ sꢧn sàng chꢄp nhꢐn nhꢤng mꢅi
quan hꢎ mꢉi, tư duy mꢉi rꢁng mꢞ hơn. Trong quan niꢎm cꢕa ông ta, ñꢂi Khai Thái (Trꢃn
Minh Tông) mꢉi là mꢣu mꢏc. Nho sĩ trong nhꢐn thꢒc cꢕa ông vꢣn chꢢ là nhꢤng ngưꢂi giúp
viꢎc. Mꢌt khác Nguyꢜn Phi Khanh lꢆi dám “xâm phꢆm” truyꢚn thꢅng, làm phương hꢆi chꢇ
ñꢁ “nꢁi hôn” “mꢣu mꢏc” cꢕa hoàng tꢁc, sꢛ làm tăng thêm lí do ñꢖ nhà Trꢃn sꢛ không bao
giꢂ cho ông ñưꢈc làm quan. Nguyꢜn Phi Khanh ñã tꢟng miêu tꢋ thꢐt ñúng hoàn cꢋnh cꢕa
mình trong câu thơ: “Xuân phong bꢗt giꢁi câm sꢈu tꢐ” (Gió xuân chꢡng gꢨ ñưꢈc mꢅi sꢃu
ꢃm ꢢ), chꢢ có trꢂi cao “thiên thưꢈng” mꢉi hiꢖu thꢄu ñưꢈc nꢥi lòng sꢃu muꢁn cꢕa ông:
“Nguyꢀn bꢜng thiên thưꢋng thanh quang dꢒ,/ Biꢔn chiꢔu nhân gian tꢘt khꢝ sꢈu.” (Xin nhꢂ
34
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
cái ñêm trong sáng ꢞ trên trꢂi kia/ Soi thꢄu nꢥi ñau khꢊ cꢕa thꢇ gian này) (Trung thu
cꢁm sꢞ).
Khi tꢄt cꢋ mong ưꢉc chꢢ còn biꢇt cꢐy nhꢂ vào trꢂi cao, lúc ꢄy chân lí trong hiꢎn thꢏc
trꢃn thꢇ dưꢂng như không tꢝn tꢆi. Sꢏ không tꢝn tꢆi này ñưꢈc thꢖ hiꢎn khá phꢊ biꢇn trong
thơ cꢕa ông như nhꢤng cꢌp ñꢅi tꢏ nhiên. Chꢡng hꢆn như: “Nguyꢀt bꢒch phong thanh” (gió
mát trăng trong) ñꢅi lꢆi là: “ñꢕc tꢙ sꢈu” (riêng mình buꢝn); “Yên ba vꢒn lí” (khói sóng
muôn trùng) ñꢅi lꢆi là:“ñan tâm thꢖn” (mꢁt tꢄc lòng son)… Có mꢁt sꢅ bài “cꢋnh” là mꢁt
không gian rꢁng lꢉn, có thꢖ là mùa xuân, mùa thu, nhưng con ngưꢂi lꢆi luôn thꢄy ñơn lꢗ,
cô ñꢁc:“ngã ñꢕc” (riêng tôi), “ñꢕc tꢞ châm” (mꢁt mình rót uꢅng), vꢉi “túy nhân duyên”
(duyên phꢐn não nùng), “khách tꢟ tình” (nꢥi lòng ngưꢂi ñꢄt khách), “trꢛ sꢈu” (chꢄt chꢒa
mꢅi sꢃu), “hoài di khí vꢘt” (vꢐt bꢀ vꢒt bꢦ lꢆi)… Có khi ñꢇn cꢋ mꢔi sꢏ vꢐt xung quanh cũng
ñꢚu trꢞ thành bꢆn ñꢝng hành, chia sꢗ tâm trꢆng cùng nhà thơ, như: “cô ñăng minh” (ánh
ñèn ñơn), “phong vũ cô bꢉng” (mưa gió thuyꢚn ñơn), “ñꢕc thꢠ cô thôn” (xóm lꢗ cây
ñơn)… Không biꢇt tꢟ khi nào trong thơ cꢕa Nhꢀ Khê ñã mang tâm trꢆng cꢕa kꢗ “cô ñꢁc”,
bưꢉc ñi mꢁt mình giꢤa cuꢁc ñꢂi ñꢃy sóng gió? Có lúc nhà thơ ñã cꢋm thꢄy không còn ñꢕ
sꢒc ñꢖ bưꢉc tiꢇp: “Tiêu tiêu lꢛ mꢗn thương xuân mꢕ,/ Cꢁnh cꢁnh cô cô hoài khiꢔp chưꢆng
phân.” (Mái tóc tha hương bơ phꢂ, thương cho xuân muꢁn/ Canh cánh nꢥi lòng cô ñơn,
thêm ghê sꢈ lam chưꢉng) (Chu trung ngꢡu thành). Trong khi ñó bꢆn bè, ngưꢂi thân không
phꢋi ai cũng hiꢖu cho hoàn cꢋnh cꢕa ông: “Thôn giao chưꢆc bãi tꢞ ñàm thi,/ Dꢠc bꢁ u hoài
cánh hưꢆng thùy?” (Rưꢈu quê rót cꢆn, mꢁt mình ngâm thơ/ Muꢅn giãi nꢥi lòng sâu kín,
biꢇt nói cùng ai) (Cꢟu nguyꢀt thôn cư ñꢕc chưꢆc). Nhà thơ ñâu có ñưꢈc nhꢤng cơ hꢁi ñꢖ
trꢋi lòng, nhꢄt là khi con ñưꢂng tìm kiꢇm công danh sꢏ nghiꢎp cꢕa ông mꢥi ngày mꢁt xa
vꢂi, mꢀt mꢂ phía trưꢉc. Con ngưꢂi tâm trꢆng trong thơ văn cꢕa ông lꢆi càng thêm trăn trꢞ
và u sꢃu hơn: “Bán sinh trꢈn thꢝ phꢠ ñăng lâm,/ Quang cꢁnh ta ñà tiꢀn ñáo câm (kim).”
(Nꢘa ñꢂi gió bꢍi, phꢍ cꢋnh núi sông/ Ngày tháng sa ñà, mãi ñꢇn ngày hôm nay) (Du Phꢘt
Tích sơn ñꢖi giang ngꢡu tác). Nguyꢜn Phi Khanh thꢄy mình bꢄt lꢏc thꢏc sꢏ, muꢅn bꢦ ñꢖ
không phꢋi theo ñuꢊi nꢤa: “Phù thꢔ bách niên chân nhꢗt thuꢗn,/ Cꢝ nhân phiꢔn lꢒc trꢅ
thiên câm.” (Cuꢁc ñꢂi trăm năm, thꢏc chꢢ như mꢁt chꢉp mꢑt/ Vui chơi mꢁt khꢑc, ngưꢂi
xưa ñánh giá ñꢇn ngàn vàng).
Ông tìm ñꢇn rưꢈu, coi ñó như vꢀ “thuꢅc tiên” cꢒu chꢤa cho mꢔi căn bꢎnh cꢕa cõi trꢃn:
“Bꢀnh trung hoꢒt kꢔ tꢉn linh dưꢋc,/ Thân ngoꢒi phù danh phó trꢢc giao.” (Khi ꢅm ñã có vꢀ
thuꢅc tiên cꢒu chꢤa/ Cái danh hão ꢞ ngoài thân ñã có chén rưꢈu ñꢍc xóa bꢦ) (Thôn cư).
Nhà thơ sꢧn sàng tꢟ bꢦ mꢔi thꢒ ñꢖ ñꢊi lꢄy cuꢁc sꢅng an nhàn, tꢏ tꢆi: “Tâm tòng nhàn xꢐ
thiên ưu thꢗt,/ Hꢢc ñáo xung thꢇi tꢐ thꢌ thư./ Trꢠc vꢘt lao nhân hưu ngꢕ ngã,/ An Nhân chí
dĩ toꢒi u cư.” (Lòng hưꢉng vꢚ cái nhàn, ngàn mꢅi lo tan hꢇt/ Hꢔc ñꢇn lúc sung mãn, chân
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
35
tay thư thái/ Chꢆy theo vꢐt dꢍc, ngưꢂi ñꢂi nhꢔc nhꢓn, ta chꢉ lꢃm nꢤa/ Đưꢈc ꢞ chꢥ thanh u,
chí An Nhân ñã toꢆi rꢝi) (Gia viên lꢒc). Thꢇ rꢝi khát vꢔng lí tưꢞng cꢕa kꢗ sĩ ñã không cho
ông thꢏc hiꢎn chí “ñꢁc thiꢎn kì thân”, cuꢁc sꢅng bên ngoài kia vꢣn cꢃn ông hơn vꢉi trꢔng
trách cꢕa ngưꢂi gánh vác viꢎc lꢉn, như lꢂi thơ cꢕa Trꢃn Nguyên Đán tꢟng ñꢁng viên: “An
dân tꢔ vꢘt chư công sꢞ” (Yên dân, giúp ñꢂi, sꢏ nghiꢎp cꢕa các ngưꢂi). Khꢊng Tꢘ tꢟng nói:
“Đꢐc bꢗt cô; tꢗt hꢛu lân” (Ngưꢂi có ñꢒc chꢡng có lꢗ loi; ꢑt có nhꢤng ngưꢂi ñꢝng tâm ñꢝng
chí gꢃn gũi và ꢕng hꢁ mình) [10, tr.61]. Sꢏ ñꢁng viên, tin tưꢞng cꢕa quan Đꢆi tư ñꢝ ñương
thꢂi là sꢒc mꢆnh cꢥ vũ giúp vꢀ tân tiꢇn sĩ ñꢄt Nhꢀ Khê vưꢈt lên trong ñám “thanh lam” trꢞ
thành nhân vꢐt lꢀch sꢘ quan trꢔng cꢕa triꢚu Hꢝ, ñꢃu thꢇ kꢩ XV. Mꢌt khác, bꢋn thân trong
con ngưꢂi tài chí như Nguyꢜn Phi Khanh tꢟng tꢏ hào: “Mꢒn tꢜng nhꢗt ñꢀ sá hương lân”
(Đã tꢟng thi ñꢐu, nꢊi tiꢇng ꢞ xóm làng), “Sinh thꢔ na kham tiꢀn trưꢋng phu” (Sꢅng trên ñꢂi
chꢀu sao ñưꢈc tiꢇng trưꢈng phu hèn), hay khát vꢔng “trí quân trꢆch dân”, “Ưu quꢖc chính
tu ngô bꢖi sꢞ” (Lo viꢎc nưꢉc chính là phꢐn sꢏ cꢕa bꢔn chúng ta) luôn thôi thúc ông vưꢈt
lên “ñꢀnh mꢎnh” ñꢖ bay cao, bay xa vꢉi lí tưꢞng, hoài bão lꢉn cꢕa nhà nho. Vꢀ tiꢇn sĩ ñꢂi
“Long Khánh nhꢀ niên” ñưꢂng hoàng bưꢉc ra làm quan vꢉi triꢚu ñꢆi mꢉi như mꢁt sꢏ bù
ñꢑp cho bꢐc “hiꢚn tài” sau bao cꢅ gꢑng, nꢥ lꢏc phꢄn ñꢄu. Chꢢ trong khoꢋng thꢂi gian rꢄt
ngꢑn, ông nhꢐn ñưꢈc sꢏ trꢔng ñãi lꢉn tꢟ triꢚu ñình dành cho mꢁt nhân vꢐt có thꢏc tài, ông
lꢃn lưꢈt ñưꢈc vua Hꢝ Hán Thương giao cho nꢑm giꢤ các chꢒc vꢍ quan trꢔng cꢕa triꢚu
ñình. Đꢇn ñây, ông ñꢝ ñꢄt Nhꢀ Khê xem như ñã tìm ñưꢈc chân chúa. Cꢋ hai cha con ông ñã
ra sꢒc gánh vác trꢔng trách, giúp rꢐp nhà vua thꢏc hiꢎn công cuꢁc cꢋi cách ñꢄt nưꢉc.
Lí tưꢞng là vꢐy, nhưng thꢏc tꢇ kꢖ tꢟ khi ra làm quan vꢉi nhà Hꢝ, tâm trꢆng lo lꢑng ưu
phiꢚn cꢕa ông vꢣn chưa hꢡn ñã vơi ñi. Vꢉi hoàn cꢋnh mꢉi Nguyꢜn Phi Khanh không có
nhiꢚu thꢂi gian ñꢖ suy ngꢣm vꢚ bꢋn thân. Điꢚu ông trăn trꢞ nhiꢚu trong thꢂi gian này ñưꢈc
dành cho ñꢄt nưꢉc, cho dân tꢁc và cho vương triꢚu mꢉi lꢐp. Tꢟ các vꢄn ñꢚ nꢁi tꢆi cꢕa công
cuꢁc cꢋi cách, ñꢇn vꢄn ñꢚ ꢊn ñꢀnh vùng biên giꢉi phía nam, phía Bꢑc và viꢎc phòng bꢀ cho
tình huꢅng bành chưꢉng xâm lưꢈc cꢕa nhà Minh ñã nꢋy sinh nhiꢚu ñiꢚu bꢄt tuân ý muꢅn.
Vꢄn ñꢚ quan trꢔng hơn cꢋ, có lꢛ vꢀ tiꢇn sĩ này luôn canh cánh trong lòng, như lꢂi băn khoăn
cꢕa Hꢝ Nguyên Trꢟng sau này vꢚ ñꢄt nưꢉc, ñó là ꢞ lòng dân: “Thꢈn không sꢋ ñánh, chꢣ sꢋ
lòng dân không theo thôi!” [7, tr.265]. Cꢋi cách cꢕa nhà Hꢝ vꢚ bꢋn chꢄt là tích cꢏc và tiꢇn
bꢁ, nhưng vꢉi cách làm mꢆnh tay, Hꢝ Quý Ly vô tình ñánh mꢄt lòng tin cꢕa nhân dân, chꢥ
dꢏa vꢤng chꢑc cꢕa triꢚu ñình, nhꢄt là khi mꢅi hiꢖm hꢔa ñꢇn tꢟ phương Bꢑc ñang ngày mꢁt
cꢐn kꢚ, thꢘ hꢦi là quan ñꢆi thꢃn, Nguyꢜn Phi Khanh làm sao có thꢖ an lòng cho ñưꢈc!
Nguyꢜn Phi Khanh, ngưꢂi “vì quyꢚn lꢈi cꢕa quꢅc gia, dân tꢁc” ñã quyꢇt tâm vưꢈt rào
cꢋn ñꢀnh kiꢇn ñꢇn vꢉi triꢚu ñꢆi mꢉi, vꢉi niꢚm hi vꢔng sꢛ gꢌp ñưꢈc “minh chúa”, nhưng tình
thꢇ như vꢐy, lí tưꢞng vꢚ mꢁt thꢂi ñꢆi “minh chúa, lương thꢃn” sꢛ vꢣn là niꢚm hoài vꢔng
36
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
khôn nguôi. Ưꢉc mong “Thꢝi ngꢢn gió hòa vào khꢂp lòng ngưꢇi chín châu” ñꢖ “Bꢖn biꢌn
chung mꢕt kiꢌu xe, cùng mꢕt thꢐ chꢛ” vꢉi ông vꢣn còn quá xa vꢂi. Tâm trꢆng này ñưꢈc
nhà thơ ghi lꢆi trong tác phꢠm Thu dꢒ (Đêm thu) và Trung thu ngoꢒn nguyꢀt hꢛu hoài
(Trung thu ngꢑm trăng cꢋm hoài). Theo chúng tôi có nhiꢚu cơ sꢞ ñꢖ tin rꢓng cꢋ hai bài thơ
ñꢚu diꢜn tꢋ tâm trꢆng cꢕa tác giꢋ, tâm trꢆng cꢕa kꢗ tha hương nơi xꢒ ngưꢂi, ñưꢈc ông viꢇt
trong thꢂi gian bꢀ lưu ñày bên ñꢄt Bꢑc (Trung Quꢅc), sau năm 1407. Trong bài thơ Thu dꢒ
(Đêm thu), tác giꢋ tâm sꢏ: “Tân sꢈu cꢞu hꢘn, bát nan bình,/ Nam bꢂc tình hoài mꢕng diꢀc
kinh./ Nguyꢀt sꢂc vô nhân cánh vô lꢒi,/ Thu lai dꢒ dꢒ tꢝng quan tình.” (Sꢃu mꢉi hꢂn xưa
khó dꢙp yên/ Nꢥi lòng nam, bꢑc, trong giꢄc mꢁng cũng giꢐt mình/ Ánh trăng không ngưꢂi
lꢆi càng trơ trꢔi/ Mùa thu ñꢇn, ñêm ñêm vꢣn vưꢉng vꢄt trong lòng). ꢪ bài thơ này chi tiꢇt
quan trꢔng nhꢄt là cꢍm tꢟ “tân sꢃu cꢏu hꢐn”. Trong cuꢁc ñꢂi, ông ñã tꢟng bꢀ nhà Trꢃn bꢦ
không dùng, nhưng liꢎu có ñꢇn mꢒc phꢋi cho là “cꢏu hꢐn”? Vꢐy “cꢏu hꢐn” chính là nꢥi
nhꢍc ñꢖ mꢄt nưꢉc cꢕa nhà Hꢝ, cꢕa nhꢤng bꢐc trí Nho hiꢚn tài như ông? “Cꢏu hꢐn” còn có
thꢖ hiꢖu là sꢏ thꢄt bꢆi cꢕa nhà Hꢝ ñã dꢐp tꢑt khát vꢔng “kinh bang tꢇ thꢇ” con ñưꢂng hành
ñꢆo cꢕa ngưꢂi trí thꢒc. Còn “tân sꢃu” hꢡn là nꢥi niꢚm vꢚ ñꢄt Nam (Đꢆi Viꢎt), niꢚm cô ñơn
trong tâm trꢆng nhꢉ nưꢉc, nhꢉ quê cꢕa kꢗ khách tha hương, mang thân phꢐn tù ñày. Đꢇn
bài Trung thu ngoꢒn nguyꢀt hꢛu hoài (Trung thu ngꢑm trăng cꢋm hoài), tâm sꢏ cꢕa nhà thơ
lꢆi ñưꢈc bꢁc lꢁ rõ ràng hơn: “Thông thông khách lý hꢞu trung thu,/ Nguyꢀt bꢒch phong
thanh ñꢕc tꢙ sꢈu./ Giao vꢢng cꢖ nhân khâm vꢘn tꢒi,/ Tao hꢉn kꢤ ñꢕ nhiꢃu Nam lâu.” (Nơi
ñꢄt khách, thꢄm thoꢑt lꢆi ñꢇn trung thu/ Gió mát trăng trong, riêng mình buꢝn/ Xa ngóng
cꢅ nhân, vꢃn thơ lòng còn ñó/ Hꢝn thơ bao ñꢁ quanh quꢄt vꢚ lꢃu Nam). Bài thơ vꢣn cho
thꢄy tâm trꢆng cô ñơn cꢕa kꢗ tha hương, nhꢉ nưꢉc. Điꢚu quan trꢔng hơn là nꢥi niꢚm trăn
trꢞ, ñưꢈc Nhꢀ Khê gꢘi gꢑm, nay ông ñang ngóng chꢂ, ñang hi vꢔng. “Cꢅ nhân” trong bài
thơ, rꢄt có thꢖ chính là Nguyꢜn Trãi, ngưꢂi con mà ông ñã ñꢌt trꢔn niꢚm tin gꢘi lꢆi quê nhà
khi lưu ñày sang ñꢄt Bꢑc. Nꢇu quꢋ như vꢐy, thì khát vꢔng cꢕa ông ñã ñưꢈc ñꢚn ñáp. Niꢚm
trao gꢘi cuꢅi cùng ông ñꢌt vào ngưꢂi con trai tài trí Nguyꢜn Trãi ñã trꢞ thành hiꢎn thꢏc.
Có thꢖ nói, thơ văn cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh là nꢥi niꢚm trăn trꢞ cꢕa ngưꢂi trí thꢒc Nho
viꢇt vꢚ bꢋn thân và thꢂi ñꢆi là nhꢤng trang viꢇt sâu sꢑc, giàu giá trꢀ nhân văn, phꢋn ánh
chân thꢏc khát vꢔng ñꢙp ñꢛ cꢕa ngưꢂi trí thꢒc dân tꢁc, lꢉp ngưꢂi sꢧn sàng vưꢈt qua mꢔi
khó khăn, thꢘ thách khꢑc nghiꢎt cꢕa thꢂi ñꢆi ñꢖ phꢄn ñꢄu vương lên khꢡng ñꢀnh quyꢚn lꢈi
cꢕa ñꢄt nưꢉc, dân tꢁc. Dù trong hoàn cꢋnh xã hꢁi hiꢎn tꢆi hꢔ chưa có cơ hꢁi tꢦa sáng tài
năng, biꢇn mꢔi ưꢉc mơ trꢞ thành hiꢎn thꢏc, nhưng ñó sꢛ là nhꢤng hꢆt nhân tích cꢏc tꢆo tiꢚn
ñꢚ thúc ñꢠy các thꢇ hꢎ nhà nho tiꢇp sau phát triꢖn, nâng lên thành truyꢚn thꢅng nhân văn
cao ñꢙp cꢕa dân tꢁc.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
37
2.2. Xót xa, ñau ñꢉn trưꢉc tình cꢆnh khꢊn khꢋ cꢌa nhân dân
Cꢋm hꢒng thân dân mꢁt trong nhꢤng ñꢚ tài truyꢚn thꢅng ñưꢈc hình thành tꢟ ñꢂi Lý,
tiꢇp tꢍc phát triꢖn ñꢇn thꢂi Trꢃn ñã trꢞ thành tiêu chí thꢖ hiꢎn “tiꢇng nói cꢕa tâm hꢝn tình
cꢋm” [6, tr.59] trong thơ văn nhà nho. Văn hꢔc thꢂi kỳ này quan tâm ñꢚ cꢐp ñꢇn ñꢂi sꢅng
cꢕa ngưꢂi dân, xuꢄt phát tꢟ truyꢚn thꢅng lꢀch sꢘ ñꢄu tranh dꢏng nưꢉc, giꢤ nưꢉc cꢕa dân
tꢁc suꢅt nhiꢚu thꢇ kꢩ, lꢆi ñưꢈc bꢊ sung thêm bꢞi quan niꢎm “tꢙ bi, hꢣ xꢁ” cꢕa ñꢆo Phꢐt,
“Dân vi quý” cꢕa ñꢆo Nho cùng vꢉi tinh thꢃn văn hóa hòa ñꢝng dân tꢁc. Tiêu biꢖu cho tinh
thꢃn ñó, như Lý Thưꢂng Kiꢎt: Phꢒt Tꢖng lꢕ bꢖ văn, Văn bia chùa Linh Xꢐng; Trꢃn Hưng
Đꢆo: “Khoan thư sꢐc dân làm kꢔ sâu rꢃ bꢏn gꢖc”; Trꢃn Minh Tông: “Sinh dân nhꢗt thꢅ ngã
ñꢉng bào” (Hꢇt thꢋy sinh dân ñꢚu là ngưꢂi ruꢁt thꢀt cꢕa ta); Trꢃn Nguyên Đán: “Bꢒch ñꢈu
không phꢠ ái dân tâm” (Bꢆc ñꢃu luꢅng phꢍ lòng thương dân)… Tꢄt cꢋ ñã tꢆo nên mꢁt bꢃu
không khí tích cꢏc tꢟ trong ñꢂi sꢅng ñꢇn văn hꢔc, trꢞ thành truyꢚn thꢅng hꢇt sꢒc tꢅt ñꢙp và
tiꢇn bꢁ trong văn hꢔc trung ñꢆi Viꢎt Nam.
Đꢇn “cuꢅi thꢇ kꢢ XIV, triꢚu ñình phong kiꢇn nhà Trꢃn suy yꢇu làm nꢋy sinh nhiꢚu
biꢇn cꢅ chính trꢀ, tình hình xã hꢁi rꢅi ren, nhân dân phꢋi gánh chꢀu hꢐu quꢋ. Hiꢎn thꢏc này
ñã trꢞ thành mꢅi lo âu suy nghĩ cho nhꢤng trí thꢒc nꢌng lòng ưu ái và ñã bꢐt lên tꢟ tâm tư
hꢔ tiꢇng thơ ưu thꢂi mꢣn thꢇ ꢫ thꢞ than vꢚ thꢂi cuꢁc, kêu cꢒu cho quꢃn chúng chꢀu cơ cꢏc
lꢃm than, xót xa vꢚ sꢏ bꢄt lꢏc cꢕa mình.” [11, tr.49]. Tiꢇng thơ này cho thꢄy nhiꢚu khía
cꢆnh khác nhau trong cách biꢖu lꢁ tình cꢋm vꢉi nhân dân cꢕa trí thꢒc dân tꢁc: có khi rꢄt
“thâm trꢃm, kín ñáo”; có khi rꢄt mꢆnh mꢛ dꢆt dào; có khi phꢣn nꢁ, uꢄt ꢒc, ñꢑng cay. Ngưꢂi
sáng tác mong muꢅn qua nhꢤng lꢂi thơ, câu văn có thꢖ trꢏc tiꢇp hoꢌc gián tiꢇp biꢖu lꢁ tư
tưꢞng tình cꢋm, phꢋn ánh thông ñiꢎp cuꢁc sꢅng, tác ñꢁng ñꢇn giai cꢄp thꢅng trꢀ, mong
muꢅn nhꢐn ñưꢈc nhꢤng phꢋn hꢝi tích cꢏc làm thay ñꢊi thꢏc tiꢜn theo hưꢉng có lꢈi cho dân
sinh. Nhꢐn thꢒc ñưꢈc vꢀ thꢇ, trách nhiꢎm cꢕa mình, tꢟ mꢁt trí thꢒc Nho bình dân, tꢟng
nhiꢚu năm sꢅng ꢞ thôn quê, gꢑn bó, sꢗ chia cꢋnh nghèo cùng bà con; tꢟ mꢁt kꢗ sĩ suꢅt mꢄy
chꢍc năm ôm mꢁng “kinh bang tꢇ thꢇ”, khát khao “nhꢐp cuꢁc” giúp ñꢂi, thꢏc tꢇ cuꢁc sꢅng
cꢕa nhân dân tꢟ Vãn Trꢃn sang Hꢝ sꢛ là ñꢅi tưꢈng chính ñꢖ nhà thơ Nhꢀ Khê chia sꢗ, bày
tꢦ nꢥi lòng, thꢖ hiꢎn khát vꢔng cꢕa nhà nho hành ñꢆo.
Trưꢉc khi ra làm quan vꢉi nhà Hꢝ, năm 1401, phꢃn lꢉn thꢂi gian Nguyꢜn Phi Khanh
sꢅng ꢞ làng quê, gꢑn bó vꢉi ngưꢂi dân. Như mꢁt hꢎ quꢋ tꢄt yꢇu “nho sĩ sꢅng gꢃn dân lꢆi
hưꢉng vꢚ dân” [12, tr.54] ñưꢈc kꢇt hꢈp vꢉi tâm trꢆng “bꢄt ñꢑc chí” do chính thꢖ ñương
thꢂi không công nhꢐn tài năng, cho nên mꢋng thơ văn viꢇt vꢚ cuꢁc sꢅng mang tâm trꢆng
xót xa, ñau ñꢉn ñưꢈc xem là ñꢌc sꢑc riêng cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh trong bꢅi cꢋnh văn hꢔc
cuꢅi Trꢃn ꢫ Hꢝ. Ông viꢇt vꢚ tình cꢋnh cꢕa ngưꢂi dân, cũng là viꢇt vꢚ cuꢁc sꢅng và hoàn
cꢋnh cꢕa chính mình khi ꢞ thôn quê. Ông bày tꢦ nꢥi lòng cꢕa ngưꢂi trong cuꢁc, nꢥi lòng
cꢕa nhꢤng nꢆn nhân chiꢇn tranh, loꢆn lꢆc, cưꢉp bóc, vơ vét, thꢋm cꢋnh lũ lꢍt, hán hán, mꢄt
38
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
mùa, ñói, rét… Tiꢇng thơ cꢕa ông là tiꢇng lòng, thꢄm ñꢣm tình cꢋm, giàu chꢄt hiꢎn thꢏc, có
sꢒc lay ñꢁng mꢆnh mꢛ, tác ñꢁng trꢏc tiꢇp chính thꢖ ñương thꢂi. Thơ viꢇt vꢚ ñꢂi sꢅng, trong
sáng tác cꢕa thi nhân là tiꢇng nói ña thanh, tiꢇng thꢞ than cꢕa nhꢤng vꢄt vꢋ, cꢏc nhꢔc; phꢋn
ánh tình cꢋnh, khát vꢔng cꢕa nhꢤng ngưꢂi dân trong bꢅi cꢋnh xã hꢁi khꢕng hoꢋng và
nhꢤng diꢜn biꢇn phꢒc tꢆp trong viꢎc hình thành chính thꢖ mꢉi nhà Hꢝ, chuꢠn bꢀ cho viꢎc
thay thꢇ vương triꢚu Trꢃn mꢍc nát. Tuy nhiên, trong bꢅi cꢋnh chung, sáng tác cꢕa Nguyꢜn
Phi Khanh vꢣn chưa xuꢄt hiꢎn nhꢤng con ngưꢂi cꢍ thꢖ, có sꢅ phꢐn riêng, có cuꢁc ñꢂi tư
vꢉi nꢥi lòng thꢃm kín, như trong Truyꢏn kỳ mꢒn lꢠc, Chinh phꢠ ngâm, Cung oán ngâm,
Truyꢀn Kiꢏu hay thơ Hꢉ Xuân Hương… Hình ꢋnh ngưꢂi dân xuꢄt hiꢎn trong hoàn cꢋnh
không cꢕa riêng ai. Hꢔ là nꢆn nhân bꢀ triꢚu ñình bꢦ mꢌc, bꢀ giꢌc tàn phá cưꢉp bóc, quan
tham vơ vét, thiên tai bão lũ rình rꢐp… Điꢚu này cho thꢄy ñꢌc ñiꢖm hꢎ thꢅng ñꢚ tài, chꢕ ñꢚ
văn hꢔc giai ñoꢆn này vꢣn còn bꢀ giꢉi hꢆn chưa rꢁng mꢞ như các thꢇ kꢩ sau. Sꢅ phꢐn cá
nhân có thꢖ ñã ñưꢈc ñꢚ cꢐp ñꢇn, khi nhà thơ viꢇt vꢚ cuꢁc sꢅng hoàn cꢋnh cꢕa riêng ông,
nhưng vꢣn còn mꢂ nhꢆt. Nhꢤng con ngưꢂi xuꢄt hiꢎn trong mꢋng sáng tác này mang nhꢤng
phꢠm chꢄt và hoàn cꢋnh chung, ñꢆi diꢎn cho tꢄt cꢋ. Dù có xuꢄt hiꢎn cái riêng nhưng vꢣn
nꢓm trong cái chung, không hꢚ có cꢋm giác xa lꢆ. Rõ ràng ꢞ giai ñoꢆn này, ý thꢒc miêu tꢋ
vꢚ con ngưꢂi cá nhân trong văn hꢔc vꢣn ñưꢈc chưa ñꢌt ra. Mꢌt khác, quan niꢎm “thi dĩ
ngôn chí” vꢣn là nguꢝn mꢆch chính chi phꢅi sáng tác.
Là hꢔc trò xuꢄt sꢑc cꢕa Khꢊng ꢫ Mꢆnh, có quan niꢎm sꢅng gꢃn gũi, ôn hòa, phꢃn nào
chꢀu ꢋnh hưꢞng tinh thꢃn “tꢙ bi, hꢣ xꢁ” tꢟ Phꢐt giáo, quan niꢎm “vô vi” cꢕa Đꢆo Lão ꢫ
Trang, ngưꢂi trí thꢒc luôn mong muꢅn ñưꢈc bày tꢦ nꢥi lòng, khát vꢔng ñưꢈc ñóng góp
nhiꢚu ñiꢚu tꢅt ñꢙp hơn cho cuꢁc sꢅng. Điꢚu này phꢋn ánh thꢏc trꢆng trong văn hꢔc thꢂi
Trꢃn ꢫ Hꢝ, chưa thꢄy xuꢄt hiꢎn hiꢎn tưꢈng nhà nho ꢫ thi sĩ bꢁc lꢁ thái ñꢁ bꢄt mãn, công
kích, dùng ngòi bút ñánh thꢡng vào ngai vàng, phꢕ chúa như các thꢇ kꢩ XVII, XVIII vꢚ
sau. Hꢔ chꢕ yꢇu vꢣn quán triꢎt quan ñiꢖm “phò nghiêng, ñꢨ lꢎch”, trꢈ giúp “minh quân”
xây dꢏng ñꢄt nưꢉc, ñoàn kꢇt dân tꢁc, chꢅng thù trong giꢌc ngoài, chăm lo ñꢂi sꢅng nhân
dân. Cho nên khi viꢇt vꢚ tình cꢋnh sꢅng cꢕa ngưꢂi dân, các bꢐc trí thꢒc vꢣn còn thiꢇt tha hy
vꢔng vào triꢚu ñình, ñꢒc “Nghiêu ꢫ Thuꢄn” quan tâm, coi trꢔng chính sách thân dân, gꢃn
dân ñꢖ làm sao cho dân có cuꢁc sꢅng an bình, chꢒ chưa xuꢄt hiꢎn thái ñꢁ coi thưꢂng, khinh
thꢀ. Đꢅi vꢉi nhà nho ñꢄt Nhꢀ Khê, ông luôn tꢏ nhꢐn lꢄy trách nhiꢎm kꢗ sĩ, thꢏc hiꢎn lꢂi dꢆy
cꢕa thánh hiꢚn: “Kê minh nhi khꢑi, tư tư vi thiꢀn giꢁ, Thuꢗn chi ñꢉ giã.” (Ngưꢂi hꢔc theo
Thánh hiꢚn, sáng vꢟa thꢒc dꢐy, ñã lo viꢎc sꢘa mình và giúp ñꢂi) [10, tr.237], phꢋi có trách
nhiꢎm phꢋn ánh nhꢤng ñiꢚu ñang diꢜn ra trong cuꢁc sꢅng, và ñây cũng là cách ñꢖ: “Quân
tꢟ hành pháp, dĩ sĩ mꢀnh nhi dĩ hꢥ” (Ngưꢂi quân tꢘ thi hành theo chính pháp, an phꢐn mà
chꢂ mꢎnh trꢂi) [10, tr.277]. Như vꢐy, ñꢅi vꢉi Nguyꢜn Phi Khanh trưꢉc khi ñꢈi mꢎnh trꢂi,
ngưꢂi quân tꢘ phꢋi chăm chú vꢉi trách nhiꢎm làm tròn bꢊn phꢐn nhà nho trong mꢔi khꢋ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
39
năng cꢕa mình, chꢒ không phꢋi ngꢝi yên chꢡng làm gì. Đây là nguyên tꢑc ñꢖ ông chăm
chút tài năng, rèn luyꢎn bꢋn lĩnh, ñꢅi mꢌt vꢉi thꢏc tiꢜn ñi vào tìm hiꢖu nhꢤng ñiꢚu dân
mong chꢂ, hay nhꢤng ñiꢚu hꢔ oán thán ñꢖ phꢋn ánh, cꢋnh báo nhà cꢃm quyꢚn cꢃn nꢉi rꢁng
chính sách theo hưꢉng thiꢇt thꢏc, phù hꢈp hơn vꢉi cuꢁc sꢅng. Là tiꢇn sĩ Nho hꢔc, chuyꢎn
Kiꢎt ꢫ Trꢍ tàn ác luôn ám ꢋnh, ñꢖ ông khát vꢔng vꢚ mꢁt vꢀ “thánh vương” thꢏc sꢏ ꢞ thꢂi
ñꢆi mình. Đó là vꢀ vua biꢇt trꢔng hiꢚn tài, lꢑng nghe tiꢇng “hꢂn giꢐn, oán sꢃu”, giúp dân
giꢋi quyꢇt mꢔi vꢄn ñꢚ bꢒc bách cꢕa cuꢁc sꢅng. Nhưng mong muꢅn ñó cꢕa ông dưꢂng như
không trꢞ thành hiꢎn thꢏc trong bꢅi cꢋnh xã hꢁi ñương thꢂi, vua bꢄt tài giꢌc chưa ñꢇn ñã
chꢆy, quan tham lam vơ vét bòn rút cꢕa dân… Thꢇ nên trong bài Thôn cư cꢁm sꢞ kí trình
Băng Hꢉ Tưꢆng công (ꢪ quê xúc ñꢁng trưꢉc sꢏ viꢎc xꢋy ra, gꢘi trình Tưꢉng công Băng
Hꢝ), tác giꢋ mꢉi cho rꢓng: “Hoàng thiên vũ lꢕ chính thiꢏu thiꢏu!” (Mưa móc cꢕa Hoàng
thiên hãy còn xa vꢂi). Viꢎc ông dùng cꢍm tꢟ: “chính thiꢏu thiꢏu” cho thꢄy thái ñꢁ thꢄt
vꢔng, bꢄt bình. Khi loꢆn Dương Nhꢐt Lꢜ (1370) vꢟa dꢙp xong, triꢚu ñình còn phꢋi chꢄn
chꢢnh nꢁi bꢁ, cꢕng cꢅ vương quyꢚn, dꢝn sꢒc chꢅng giꢌc Chiêm Thành, và nhiꢚu lí do khác
nꢤa, nên hꢔ không còn ñꢕ sꢒc quan tâm tꢉi nhân dân, ñꢖ mꢌc quan tham vơ vét, bꢔc lꢁt;
bão lũ, hꢆn hán hoành hành: “Lꢒi tư võng cꢝ hꢉn ña kiꢀt,/ Dân mꢀnh cao chi bán dĩ tiêu.”
(Lưꢨi tham quan lꢆi vơ vét hꢇt kiꢎt/ Mꢨ màng cꢕa dân ñã cꢆn mꢄt nꢘa). Tꢟ lꢂi dꢆy cꢕa
Mꢆnh Tꢘ: “Đꢂc thiên hꢒ hꢛu ñꢒo: Đꢂc kỳ dân, tư ñꢂc thiên hꢒ hꢥ. Đꢂc kỳ dân hꢛu ñꢒo:
Đꢂc kỳ tâm, tư ñꢂc dân hꢥ. Đꢂc kỳ tâm hꢛu ñꢒo: Sꢑ dꢠc, dꢛ chi tꢠ chi: Sꢑ ꢖ, vꢘt thi nhĩ
giã. Dân chí quy nhân giã, du thꢊy chi tꢞu hꢒ, thú chi tꢦu khoáng giã” (Muꢅn ñưꢈc thiên
hꢆ, có mꢁt phương pháp nên theo: Hꢜ ñưꢈc lòng dân, tꢏ nhiên sꢛ ñưꢈc dân chúng. Muꢅn
ñưꢈc dân chúng, có mꢁt phương pháp nên theo: dân muꢅn viꢎc gì nhà cꢃm quyꢚn nên cung
cꢄp cho hꢔ; dân ghét viꢎc gì nhà cꢃm quyꢚn ñꢟng thi thꢅ cho hꢔ. Dân chúng kéo nhau theo
bꢐc nhân ñꢒc, tꢩ như nưꢉc chꢋy vꢚ lꢅi thꢄp, thú chꢆy vꢚ chꢥ hoang vꢐy) [10, tr.19], có lꢛ
nhà thơ ñã thꢄu hiꢖu ñưꢈc nguyên nhân cꢕa mꢅi bꢄt hòa giꢤa nhân dân và giai cꢄp thꢅng
trꢀ, hiꢖu ñưꢈc “Thiên ý dân tâm” [5, tr.130] ý trꢂi là lòng dân. Nꢇu bꢐc minh quân làm mꢄt
lòng dân thì sꢛ không nhꢐn ñưꢈc mꢎnh trꢂi, tꢄt tai ương thꢋm hꢔa sꢛ xꢋy ñꢇn. Bài thơ Giáp
Tí hꢒ hꢒn, hꢛu sꢂc chư lꢕ ñꢁo vũ, vꢅ ñꢁo nhi tiên vũ (Mùa hꢆ năm Giáp Tí (1384) hꢆn hán,
vua có sꢑc cho các lꢁ cꢃu mưa, chưa cꢃu trꢂi ñã mưa), tác giꢋ ñꢌc biꢎt lưu ý các bꢐc quân
vương cꢃn phꢋi có lòng chí thành, ñꢒc ñꢁ: “Tꢣ thꢅ bꢕc uông hà dꢠng giꢁ,/ Chí thành cꢁm
triꢀu cꢝ do câm (kim).” (Chꢡng phꢋi dùng làm gì cái lꢜ ñưa mꢁt thân hình gꢃy còm ra phơi
ngoài chꢈ/ Xưa nay chꢢ có lòng chí thành là cꢋm ñꢇn trꢂi). Lòng chí thành ꢞ ñây ñưꢈc hiꢖu
là tꢄm lòng nhân tꢟ, khoan dung, sꢏ quan tâm, chăm lo cꢕa bꢐc minh quân ñꢇn cuꢁc sꢅng
cꢕa muôn dân trăm hꢔ như ánh sáng ꢞ trên trꢂi cao kia soi thꢄu nꢥi khꢊ sꢃu khꢑp thꢇ gian.
Có lòng chí thành tꢄt vua sꢛ nhꢐn ñưꢈc mꢎnh trꢂi và ꢑt sꢛ ñưꢈc lòng dân, cꢃu ñưꢈc mưa
thuꢐn gió hòa. Mong muꢅn cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh thꢖ hiꢎn trách nhiꢎm cꢕa kꢗ sĩ chân
40
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
chính, phꢋn ánh tâm lí cꢕa lꢉp nhà nho ñang lên, hꢔ không thꢖ là kꢗ ñꢅi ñꢃu vꢉi vương
quyꢚn cꢕa thꢂi ñꢆi. Dù chưa ñưꢈc trꢔng dꢍng, nhưng chưa bao giꢂ vꢀ tiꢇn sĩ ñꢄt Nhꢀ Khê
ngꢟng khát vꢔng làm quan, giúp ích cho ñꢂi. Dĩ nhiên làm quan vꢉi ông không phꢋi ñꢖ
“vinh thân phì gia”, ñiꢚu quan trꢔng là “hành kỳ nghĩa giã” (làm viꢎc nghĩa vꢐy) [5, tr.17],
thꢏc thi trách nhiꢎm cꢕa nhà nho vꢉi dân vꢉi nưꢉc. ꢪ bài Hꢣ Hꢢc sĩ Trꢈn Nhưꢋc Hư tꢞ
Nghꢀ An chí (Mꢟng hꢔc sĩ Trꢃn Nhưꢈc Hư tꢟ Nghꢎ An ñꢇn), ông luôn tꢏ ý thꢒc: “Ưu quꢖc
chính tu ngô bꢖi sꢞ” (Lo viꢎc nưꢉc chính là phꢐn sꢏ cꢕa bꢔn chúng ta), nhꢤng nhà nho
hành ñꢆo. Vì thꢇ, ñꢒng trưꢉc cꢋnh ñiêu tàn ñꢝng khô, ruꢁng cháy, dân chúng than van, ñói
khꢊ không biꢇt trông cꢐy vào ñâu, ngưꢂi trí thꢒc có trách nhiꢎm dù ñang nꢓm trên giưꢂng
bꢎnh lòng vꢣn không quên trách nhiꢎm: “Đꢒo huꢏ thiên lý xích như thiêu,/ Điꢏn dã hưu ta
ý bꢗt liêu?/ Hꢘu thꢝ sơn hà phương ñꢅch ñꢅch,/ Hoàng thiên vũ lꢕ chính thiꢏu thiꢏu!/ Lꢒi tư
võng cꢝ hꢉn ña kiꢀt,/ Dân mꢀnh cao chi bán dĩ tiêu./ Hꢁo bꢁ tân thi ñương tꢗu ñꢕc,/ Chꢣ
kim ngꢢa bꢀnh vꢅ năng triꢏu.” (Ruꢁng nương nghìn dꢌm ñꢦ như cháy/ Đꢝng quê than van,
không biꢇt trông cꢐy vào ñâu/ Non sông cꢕa Hꢐu thꢊ ñang nꢒt nꢗ/ Mưa móc cꢕa Hoàng
thiên hãy còn xa vꢂi/ Lưꢨi tham quan lꢆi vơ vét hꢇt kiꢎt/ Mꢨ màng cꢕa dân ñã cꢆn mꢄt
nꢘa/ Xin ñem bài thơ mꢉi này thay cho tꢂ tꢄu/ Hiꢎn nay ñang nꢓm trên giưꢂng bꢎnh chưa
thꢖ ñꢇn chꢃu ñưꢈc) (Thôn cư cꢁm sꢞ kí trình Băng Hꢉ Tưꢆng công). Qua bài thơ, chúng tôi
thꢄy Nguyꢜn Phi Khanh có mꢁt sꢏ gꢃn gũi và ꢋnh hưꢞng nhꢄt ñꢀnh tꢟ quan niꢎm văn
chương cꢕa Bꢆch Cư Dꢀ, nhà thơ nꢊi tiꢇng ñꢂi Đưꢂng (Trung Quꢅc). Trong các bꢒc thư
gꢘi Nguyên Chꢠn, có ñoꢆn Bꢆch Cư Dꢀ viꢇt: “Thơ có mꢕt nꢕi dung rꢕng rãi, bao hàm ñưꢋc
nhiꢏu ý nghĩa sâu sꢂc, bꢕc lꢕ ñưꢋc nhꢛng mꢓt u ꢦn cꢊa cuꢕc sꢖng, ñi vào ñưꢋc nhꢛng chꢎ
sâu kín cꢊa tâm hꢉn, làm cho mꢗt sꢞ ngăn cách giꢛa ngưꢇi nꢢ vꢆi ngưꢇi kia, trên dưꢆi
thông cꢁm vꢆi nhau, tình cꢁm ñưꢋc giao lưu, ai nꢗy vui vꢧ. Các bꢘc nhꢅ ñꢔ, tam vương sꢑ
dĩ thi hành ñưꢋc chính ñꢒo, cai trꢅ ñưꢋc thiên hꢒ mꢕt cách dꢃ dàng là vì nꢂm ñưꢋc cái chìa
khoá ñó” (Thư gꢟi Nguyên Chꢦn) [8, tr.85]. Bꢆch Cư Dꢀ, ñꢆi biꢖu cꢕa phong trào Tân nhꢒc
phꢊ, ngưꢂi luôn ñꢚ cao sꢒc mꢆnh, giá trꢀ tác ñꢁng cꢕa văn chương. ꢪ ñiꢖm này, lꢂi thơ cꢕa
thi sĩ Nhꢀ Khê ñã ñꢆt ñưꢈc chꢒc năng truyꢚn cꢋm hꢒng, tác ñꢁng làm chuyꢖn biꢇn tư
tưꢞng, ñꢀnh hưꢉng hành ñꢁng cho ngưꢂi ñꢔc. Đây chính là ñiꢖm sáng trong quan niꢎm vꢚ
thơ văn cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh. Thꢐt ñúng như lꢂi dꢆy cꢕa Khꢊng Tꢘ: “Có nhân ái thì mꢆi
thương yêu dân và muꢖn mꢑ mang cho dân” [5, tr.138]. Phꢋi ñꢒng trên lꢐp trưꢂng cꢕa
ngưꢂi dân, nhà nho ñꢄt Nhꢀ Khê mꢉi có sꢒc mꢆnh làm ñưꢈc nhꢤng ñiꢚu như thꢇ. Cꢋm
hꢒng thân dân sꢛ khơi nguꢝn sáng tác, ñꢀnh hưꢉng tư tưꢞng cho ông trong các bưꢉc ñi thꢐn
trꢔng, sáng suꢅt cuꢅi ñꢂi Trꢃn. Đó là ñiꢚu ñương thꢂi Nhꢀ Khê ñưꢈc ngưꢂi thân và bꢆn bè
kì vꢔng, ngưꢂi ñꢂi sau mꢇn mꢁ. Trong bưꢉc ñưꢂng thành công cꢕa ngưꢂi anh hùng giꢋi
phóng dân tꢁc Nguyꢜn Trãi, theo chúng tôi ñã có sꢏ tiꢇp nꢅi vꢚ tư tưꢞng, nhân cách cꢕa
nhà nho, ngưꢂi trí thꢒc dân tꢁc ñꢄt Nhꢀ Khê này.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
41
Mꢌt khác chꢢ có như vꢐy, ông mꢉi tìm ñưꢈc sꢏ hài hòa, sꢏ cân bꢓng giꢤa khát vꢔng
vꢉi thꢏc tiꢜn. Nói như Nguyꢜn Đăng Điꢎp ñó là hưꢉng ñꢇn “sꢞ hài hòa tâm vꢘt” [3,
tr.142]. Vꢉi cꢋm hꢒng thân dân, nhà thơ ñꢄt Nhꢀ Khê ñã bꢊ sung thêm ý nghĩa cho thơ ca
“thù tꢆc”. ꢪ mꢋng ñꢚ tài này, vꢉi ông không chꢢ viꢇt nhꢤng lꢂi chúc tꢍng, bày tꢦ lòng ngꢈi
ca, thái ñꢁ biꢇt ơn, tꢄm lòng kính yêu, ñꢒc ñꢁ khiêm nhưꢂng… “thù tꢆc”, tri ân còn ñꢖ bày
tꢦ thái ñꢁ “lꢐp trưꢂng nhân dân” cꢕa ngưꢂi trí thꢒc. Nhân dân là cái gꢅc xuꢄt phát, là ngꢔn
nguꢝn tình cꢋm, là ưꢉc mơ và khát vꢔng; là chuꢠn mꢏc vꢚ ñꢆo ñꢒc cꢕa ngưꢂi quân tꢘ chi
phꢅi các mꢅi quan hꢎ cꢕa ông vꢚ tình cha con, ñꢆo thꢃy trò, nghĩa bꢆn bè… Chúng ta nghe
có vꢗ cꢒng nhꢑc, công thꢒc. Nhưng ñó lꢆi là nguyên tꢑc, triꢇt lí nhꢐp cuꢁc hành ñꢆo,
Nguyꢜn Phi Khanh ñã phꢋi ñánh ñꢊi cꢋ cuꢁc ñꢂi mꢉi có ñưꢈc. Đꢔc bài thơ Nguyên nhꢘt,
thưꢆng Băng Hꢉ Tưꢆng công (Ngày Nguyên ñán, dâng lên Tưꢉng công Băng Hꢝ) cꢕa ông,
chúng ta sꢛ càng hiꢖu và trân trꢔng ông hơn. Vì tꢄt cꢋ mꢅi quan hꢎ, thưꢉc ño tình cꢋm, lòng
hiꢇu trung vꢉi vꢀ tiꢇn sĩ này ñꢚu xuꢄt phát tꢟ quyꢚn lꢈi cꢕa nhân dân, ñꢄt nưꢉc: “Chúc tꢠng
khꢑi tư môn hꢒ sĩ,/ Quyꢏn quyꢏn chꢣ vꢅ ái tư dân.” (Chúc tꢍng ñây há phꢋi vì tình riêng cꢕa
kꢗ sĩ dưꢉi trưꢉng/ Mà chꢢ vì tꢄm lòng thꢑm thiꢇt yêu thương dân). Hiꢖu câu nói cꢕa Mꢆnh
Tꢘ: “Thuꢔ ñꢒi nhân, tꢂc diꢃu chi, vꢘt thꢅ kỳ nguy nguy nhiên.” (Khi mình diꢜn giꢋi vꢉi bꢐc
ñꢆi nhân, mình chꢉ nên chú trꢔng ñꢇn ñꢀa vꢀ cꢕa hꢔ, mình ñꢟng nhìn ñꢇn cꢋnh cao sang vòi
vꢔi cꢕa hꢔ) [10, tr.277], chúng ta mꢉi thꢄy hꢇt ñưꢈc tài năng, ñꢒc ñꢁ và bꢋn lĩnh cꢕa
Nguyꢜn Phi Khanh. Thꢐt ñúng vꢉi cách quan niꢎm cꢕa Ngô Thì Nhꢐm: “Chꢎ thꢈn diꢀu cꢊa
thơ là cꢖt ꢑ tꢗm lòng ñꢌ hiꢌu lòng mà thôi” [9, tr.134]. Rõ ràng, nhà nho Nguyꢜn Phi
Khanh luôn tâm niꢎm vì “nghĩa” mà hành ñꢁng, vì ñꢆo mà phꢄn ñꢄu, vì nhân sinh mà cꢅng
hiꢇn. Quan niꢎm này, còn chi phꢅi nhiꢚu sáng tác khác cꢕa ông vꢚ sau. Chꢡng hꢆn khi ông
tâm sꢏ vꢉi ngưꢂi anh em ñꢝng hao, viên Kiꢖm chính Hꢝng Châu Nguyꢜn Hán Anh vꢚ biꢇn
ñꢊi cꢕa thꢂi cuꢁc dꢣn ñꢇn nhꢤng bꢄt lꢈi, cꢋn trꢞ “chí hưꢉng” cꢕa hai ngưꢂi: “Nhân tình
gian hiꢌm, quân phương cꢖc,/ Thꢔ lꢕ phong ñào, ngã diꢀc châu.” (Anh ñang là cái bánh xe
lăn trong sꢏ gian hiꢖm cꢕa tình ngưꢂi/ Tôi cũng như con thuyꢚn trong cơn sóng gió cꢕa
ñưꢂng ñꢂi) (Hꢉng Châu kiꢌm chính dĩ dư vꢘn tác thuꢘt hoài thi, kiꢔn phúc, dꢠng kỳ vꢘn dĩ
tꢓng). Theo chúng tôi, cꢋ Nguyꢜn Phi Khanh và Nguyꢜn Hán Anh, hꢔ ñꢚu là nhꢤng bꢐc
“Quân tꢟ ưu ñꢒo” (Quân tꢘ lo ñꢆo) [5, tr.79]. Vì ñꢆo hꢔ theo ñuꢊi là ñꢆo nhân dân: “Vꢒn
tính ngao ngao ñãi bꢕ cꢈu” (Muôn hꢔ ñang nhao nhác chꢂ miꢇng cơm manh áo). Không
phꢋi nghi ngꢂ gì nꢤa, quyꢚn lꢈi cꢕa dân tꢁc và ñꢄt nưꢉc là mꢍc ñích cuꢅi cùng trong triꢇt lí
“hành ñꢆo” cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh. Điꢚu này giúp lí giꢋi hꢎ thꢅng ñꢚ tài, chꢕ ñꢚ thơ văn
cꢕa ông ñꢚu lꢄy lꢈi ích nhân dân, ñꢄt nưꢉc làm mꢍc tiêu sáng tác. Nhiꢚu nhà nghiên cꢒu ñã
khꢡng ñꢀnh, trong thꢂi ñꢆi LýꢫTrꢃn chưa hꢚ có mâu thuꢣn hay ñꢄu tranh giai cꢄp. Nói cách
khác, mꢅi mâu thuꢣn chưa ñꢇn mꢒc xꢋy ra xung ñꢁt giai cꢄp, các trí thꢒc dân tꢁc, nhà nho
yêu nưꢉc vꢣn ñang cꢅ gꢑng duy trì mꢁt nꢚn chính trꢀ “dꢜ thꢞ hơn”, cꢅ gꢑng kéo các chính
sách cꢕa nhà nưꢉc vꢚ gꢃn vꢉi cuꢁc sꢅng cꢕa nhân dân hơn. Có nghĩa là hꢔ mong muꢅn thi
42
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
hành ñưꢂng lꢅi chính trꢀ thân dân, trꢔng dân và vì dân ngay trong thꢂi ñꢆi cꢕa mình. Theo
Đào Phương Bình: “Có ñưꢋc thái ñꢕ tích cꢞc như thꢔ chính là nhꢇ tác giꢁ (Nguyꢜn Phi
Khanh) ñã tꢞ tꢒo cho mình mꢕt lꢖi sꢖng gꢂn bó vꢆi quꢈn chúng, yêu mꢔn nhꢛng công viꢀc
lao ñꢕng cꢊa quꢈn chúng.” [1, tr.71].
Đúng vꢐy, vꢉi Nguyꢜn Phi Khanh, quyꢚn lꢈi cꢕa nhân dân sꢛ là ngꢔn nguꢝn cꢋm
hꢒng, sꢒc mꢆnh cꢊ vũ niꢚm tin, sꢏ lꢏa chꢔn con ñưꢂng ñúng ñꢑn cꢕa ông trong bꢅi cꢋnh xã
hꢁi khꢕng hoꢋng, khi hꢔc thuyꢇt Tꢅng Nho và các quy ñꢀnh sơ cꢒng, công thꢒc ñang trꢞ
nên trói buꢁc, chi phꢅi phương thꢒc ꢒng xꢘ, làm cho nhiꢚu nhà nho ñương thꢂi không thꢖ
thoát ra, ñành chꢄp nhꢐn trꢞ thành kꢗ chꢀu chung sꢅ phꢐn vꢉi vương triꢚu Trꢃn mꢍc nát.
3. KꢍT LUꢎN
Tóm lꢆi, tìm hiꢖu vꢚ giá trꢀ thơ văn cꢕa Nguyꢜn Phi Khanh là tìm hiꢖu vꢚ tinh thꢃn
trách nhiꢎm cꢕa nhà nho chân chính thꢂi ñꢆi Trꢃn – Hꢝ, vꢉi nhꢤng khát vꢔng cao ñꢙp, ý
chí phꢄn ñꢄu vưꢈt qua mꢔi khó khăn cꢋn trꢞ cꢕa thꢂi thꢇ ñꢖ vươn lên khꢡng ñꢀnh mình, thꢖ
hiꢎn phꢠm chꢄt trí tuꢎ cꢕa nhà nho, sꢧn sàng cꢅng hiꢇn tài năng cho ñꢄt nưꢉc, xây dꢏng
mꢁt vương triꢚu vꢤng mꢆnh ñꢖ muôn dân khꢑp chꢅn ñưꢈc âu ca, hưꢞng cuꢁc sꢅng thái
bình an lꢆc. Tinh thꢃn này vꢚ sau trꢞ thành mꢁt truyꢚn thꢅng quý báu cꢕa dân tꢁc, ñưꢈc lꢉp
lꢉp các thꢇ hꢎ trí thꢒc, con ngưꢂi Viꢎt Nam ñꢌt làm mꢍc tiêu phꢄn ñꢄu và thꢏc hiꢎn.
TÀI LIꢏU THAM KHꢐO
1. Đào Phương Bình (1965), “Phi Khanh và thơ Phi Khanh”, Tꢒp chí Văn hꢢc, sꢅ 4, tr. 69ꢫ76.
2. Nguyꢜn Huꢎ Chi (chꢕ biên) (1978), Thơ văn Lý – Trꢈn, tꢘp 3, Nxb Khoa hꢔc Xã hꢁi, Hà Nꢁi.
3. Nguyꢜn Đăng Điꢎp (2003), Giꢢng ñiꢀu trong thơ trꢛ tình, Nxb Văn hꢔc, Hà Nꢁi.
4. Đàm Mĩ Hꢆnh (1984), “Năng lꢏc nhꢐn thꢒc cuꢁc sꢅng cꢕa nhà văn ꢫ mꢁt biꢖu hiꢎn cꢕa tài
năng sáng tꢆo văn hꢔc”, Tꢒp chí Văn hꢢc, sꢅ 5, tr. 81ꢫ90.
5. Trꢃn Trꢔng Kim (2003), Nho giáo, Nxb Văn hꢔc, Hà Nꢁi.
6. Lan Khai (2002), Lan Khai ꢫ Tác phꢦm nghiên cꢐu, lí luꢘn và phê bình văn hꢢc, Trꢃn Mꢆnh
Tiꢇn sưu tꢃm, tuyꢖn chꢔn, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nꢁi.
7. Ngô Sĩ Liên (2009), Đꢒi Viꢀt sꢟ kí toàn thư, tꢐp 2, Nxb Khoa hꢔc xã hꢁi, Hà Nꢁi.
8. Phương Lꢏu (2005), Phương Lꢞu tuyꢌn tꢘp, tꢐp 1, Nxb Giáo dꢍc, Hà Nꢁi.
9. Phꢆm Quang Trung (2011), Quan niꢀm văn chương cꢝ Viꢀt Nam tꢙ mꢕt góc nhìn (Sách
chuyên khꢁo), Nxb Khoa hꢔc xã hꢁi, Hà Nꢁi.
10. Tꢐ thư: Đꢒi hꢢc, Trung Dung, Luꢘn ngꢛ, Mꢒnh Tꢟ (2001), Đoàn Trung Còn dꢀch giꢋ, Nxb
Thuꢐn Hóa, Huꢇ.
11. Đoàn Thꢀ Thu Vân (chꢕ biên) (2008), Văn hꢢc trung ñꢒi Viꢀt Nam (Tꢙ thꢔ kꢣ X ꢄ cuꢖi thꢔ kꢣ
XIX), Nxb Giáo dꢍc, Hà Nꢁi.
12. Nguyꢜn Khꢑc Viꢎn (2000), Bàn vꢏ Đꢒo Nho, Nxb Thꢇ giꢉi, Hà Nꢁi.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
43
NGUYEN PHI KHANH POETRYꢑ FEELING OF HIMSELF
ON TIME AND LIFE OF THE PEOPLE
Abstract: Nguyen Phi Khanh (1355ꢄ1428), called Nhi Khe, a great and notable poetry of
Tran – Ho Dynasty. The most his poetry was used to express feeling of Confucian
intellectual who always concerned about themselves and age as well as paid attention to
the hard life of the people. The paper focuses, analyzes and clarifies the above contents,
from which affirmed position and contribution to of Nhi Khe to the nation.
Keywords: Nguyen Phi Khanh, feeling, the era, the people.
12 trang
19560
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thơ văn Nguyễn Phi Khanh - Nỗi niềm trăn trở về bản thân, thời đại và cuộc sống của nhân dân", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tho_van_nguyen_phi_khanh_noi_niem_tran_tro_ve_ban_than_thoi.pdf
