Một số đặc điểm sinh học sinh sản của cá phèn sọc đen (Upeneus tragula Richardson, 1846) vùng biển Nha Trang

Nghiên cứu khoa học công nghệ

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC SINH SẢN CỦA CÁ PHÈN SỌC ĐEN

(Upeneus tragula Richardson, 1846) VÙNG BIỂN NHA TRANG

LƯƠNG THỊ BÍCH THUẬN⁽¹⁾, N.G.EMEL’YNOVA⁽²⁾, D.A.PAVLOV⁽²⁾

I. MỞ ĐẦU

Các giống loài thuộc họ cá Phèn phần lớn sống ở tầng đáy, có kích thước trung

bình, màu sắc đẹp [1], thịt thơm ngon là một trong những loài cá có giá trị kinh tế

[2], trong số đó có cá Phèn sọc đen Upeneus tragula, một loài cá thực phẩm của

Khánh Hoà hiện nay. Nghề nuôi cá biển ở nước ta đang phát triển nhanh, nhưng chủ

yếu dựa vào nguồn giống tự nhiên, số lượng và chất lượng không ổn định. Để đưa

nghề nuôi biển trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, cần phải nghiên cứu và giải quyết

song song nhiều vấn đề, đặc biệt là việc sản xuất giống nhân tạo. Để góp phần bảo

tồn nguồn lợi và đa dạng hóa đối tượng nuôi biển, chúng tôi đặt vấn đề nghiên cứu

đặc điểm sinh học sinh sản của cá Phèn Sọc Đen Upeneus tragula ở vùng biển Nha

Trang làm cơ sở cho nghiên cứu xây dựng quy trình sản xuất giống nhân tạo và nuôi

thương phẩm loài cá này. Bài báo được viết trên cơ sở các kết quả thu được khi

nghiên cứu trên 540 cá thể cá Phèn sọc đen trong các năm 2008, 2009 và 2011 tại

vùng biển Nha Trang.

II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Mẫu cá sống được thu thập hàng tháng. Các giai đoạn phát triển của buồng

trứng được xác định theo thang 6 bậc của G.V. Nikolxki [3].

- Chiều dài toàn thân (L_t) được đo từ mõm cá đến mép cuối của vây đuôi. Khối

lượng cá có nội quan (G) và không có nội quan (G₁), khối lượng tuyến sinh dục cá

(g) được xác định bằng cân điện tử có độ chính xác 0,001g.

- Sức sinh sản tuyệt đối của cá Phèn sọc đen được xác định theo công thức:

a.g

X =

g_m

Trong

đ

ó: X - S

a - S

g_m

ứ

c sinh s

ượng tr

i lượng m

i lượng tuy

n tương đố được tính b

cái.

thành th

ả

n tuy

ng trong m

u;

n sinh d

ệ

t

đối;

ố

l

ứ

ẫu;

- Kh

ố

ẫ

g - Kh

c sinh s

i lượng cá th

- H

ố

ế

ục.

- S

ứ

ả

i

ằng t

ỷ

số

c

ủ

a s

ức sinh s

ả

n tuy

ệ

t

đối và

khố

ể

ệ

s

ố

ụ

c c

ủ

a cá được tính theo công thứ

c:

g

K% =

x100

G₁

n sinh d

Vớ

i g là kh

ố

i lượng tuy

ế

ụ

c, G₁là khối lượng thân bỏ nội quan.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

41

Nghiên cứu khoa học công nghệ

- Phương pháp làm tiêu bản buồng trứng: Buồng tr

ứng được cố định b

ằng

bouin, vùi paraphin làm kh

ối

đ

úc, c t lát, và tiêu b

ắ

ản

được nhu

ộ

m b ng hematoxylin

ằ

và Eosin.

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Đặc điểm phân loại

Cá Phèn s

Ngành: Có dây s

Phân ngành: Động v

p: Cá vây tia (Actinopterigii)

: Cá Vược (Perciformes)

: Cá Phèn (Mullidae)

Gi ng: Cá Phèn (Upeneus)

Loài: Cá Phèn s en (Upeneus tragula) [4, 5] (hình 1).

ọc

đ

en Upeneus tragula thu

ng (Chordata)

t có xương s

ộc:

ố

ậ

ống (Vertebrata)

Lớ

Bộ

Họ

ố

ọc đ

Hình 1. Hình d

3.2. Một số đặc điểm sinh học sinh sản của cá Phèn sọc đen

Mùa vụ sinh sản: t qu phân tích các giai n chín mu

a cá Phèn s en cho th y: t tháng 12 n m trướ đến tháng 6 n

cái đều có tuy n sinh d ang phát tri n thành th c (giai n IV, V).

Tỷ lệ đực, cái: Trong àn cá ánh b t, các cá thể đực thường có s

n cá th cái. Ví d

m 2008 và 2009: có 78 cá thể đực/53 cá th

m 2011: có 53 cá thể đực/34 cá th cái.

ó ta th y t ệ đực/cái x p x 1,5/1.

ạng cá Phèn sọc đen U. tragula

K

ế

ấ

ả

ừ

đoạ

ồ

ă

i tuy

m sau các cá th

ế

n sinh d

ụ

ể

c

ủ

ọ

ế

c

đ

ă

c

ụ

c

đ

ể

ụ

đoạ

đ

ắ

ố

l

ượng nhi

ều

h

ơ

ể

ụ:

- N

ă

ể cái;

- N

ă

ể

Qua

đ

ấ

ỷ

l

ấ

ỉ

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

42

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Hình dạng buồng trứng và tinh sào:

- Bu

(hình 2a), n

a bu ng tr

sinh d c. giai

t nhi u m ch máu phân nhánh ôm l

- Tinh sào g m hai tinh hoàn m

2b). Khác v i cá Phèn râu, cá Phèn s

t n a chi u dài bu ng s ), ch y song song d

qua l sinh d c. giai n IV, đạ a s bu

tinh có màu tr ng s a.

ồ

ng tr

m hai bên xoang b

ng. M i thùy đều có

n IV, bu ng tr

ứ

ng cá Phèn s

ọ

ụ

c

đ

en g

ng, được treo trên vách xoang c

ng d n tr ng riêng thông ra bên ngoài qua l

ng có m t m ch máu chính ch y d gi a và

y bu ng tr

ng h i d

en có

ồ

m hai thùy thon dài, kích thước b

ằng nhau

ằ

ơ

th nh màng treo

ể

ờ

c

ủ

ồ

ụ

ề

ứ

ỗ

ố

ứ

ấ

ẫ

ứ

ỗ

Ở

ạ

đ

oạ

ồ

ộ

ạ

ọc

ở

ữ

rấ

ồ

ứ

ng.

ồ

ỏ

c

ơ

ẹ

ố

t, kích thước g

ầ

n b

ng và r

ng và thông ra ngoài

ng và ng dẫn

ằ

ng nhau (hình

ớ

ọ

đ

ng d

ẫ

n tinh r

ộ

ất dài (chi

ếm

m

ộ

ử

ề

ồ

ẹ

ạ

ọc theo xoang b

ụ

ỗ

ụ

Ở

đ

oạ

i

đ

ố

ồ

ng tinh có màu nâu h

ồ

ố

ắ

ữ

(a)

Hình 2. Hình d

Các giai đoạn phát triển của buồng trứng:

- Giai đoạn I: Hình d ng ngoài c a tuy n sinh d

t thường không th phân bi đượ đực hay cái.

- Giai đoạn II: Các t bào sinh d giai

sinh trưởng t bào ch t nên có kích thước khá l

hi n vi soi n i. Tuy n sinh d c trong su t g n nh

- Giai đoạn III: Bu ng tr ng phát tri n m nh, chi

màu vàng nh t, kích thước các noãn bào l n lên không ch

mà còn do k t qu tích l y các ch t dinh dưỡng. Hình d ng t

nhỏ ở gi a.

- Giai đoạn IV: Bu

Các noãn bào l n lên đạt kích thước t

t hướng (hình 4).

- Giai đoạn V: Nhân c

(b)

ạ

ng bu

ồ

ng tr

ứ

ng (a) và hình gi

ả

i ph

ẫ

u cá Phèn s

ọ

c

đ

en đực (b)

ạ

ủ

ế

ụ

c m

ả

nh và trong su

ốt, bằng

m

ắ

ể

ệt

c

ế

ục

ở

đ

o

ạ

n này là các noãn bào

n, có th phân bi được b

không màu (hình 3).

m 1/3 đến 1/2 xoang b

th tích ch t nguyên sinh

bào tr ng tròn, có nhân

ở

thời kỳ

ế

ổ

ấ

ớ

ể

ệt

ằng kính

ể

ế

ụ

ố

ầ

ư

ồ

ứ

ể

ạ

ế

ụng, có

ạ

ế

ớ

ỉ

về

ể

ấ

ả

ũ

ấ

ạ

ế

ứ

ữ

ồ

ng tr

ứ

ng có màu vàng, phình to chi

ế

m 2/3 xoang c

ơ thể.

ớ

ừ

0,55mm đến 0,65mm, nhân b

ắt

đầu n m l

ằ

ệ

ch

về mộ

ủa t

ế

bào tr

ứ

ng di chuy

ể

n v

ề

m

ộ

t c

ự

c,

ở

cu

ối giai

đ

o

ạn

này nhân mờ đi và bi

ến m

ấ

t, không nhìn th

ấ

y ranh gi

ới gi

ữ

a ch t nhân và t

ấ

ế

bào chất

(hình 5).

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

43

Nghiên cứu khoa học công nghệ

- Giai đoạn VI: Các cá th

ể

sau khi đẻ chuyển sang giai

đo

ạ

n VI-II th

ể

tích buồng

trứ

ng nh i, m m nhão. Trong bu

ỏ

l

ạ

ề

ồ

ng tr ng có s

ứ

ự

hiện di

ện c

ủ

a nang tr ng rỗ

ứ

ng.

S

ự

phát tri n c a tinh sào c

en. Tinh sào giai

tinh bào s p, th

nh trong nước bi

i 1 s loài cá khác

ể

ủ

ũ

ng th hi n rõ tính ch

ể

ệ

ấ

t

đẻ

r

ả

i rác c a cá Phèn sọc

ủ

đ

oạ

n IV trong các khoang đầy tinh trùng, xung quanh có các lo

p và tinh t ; tuy nhiên ch có tinh trùng trong ng d n tinh

n và th i gian kích ho được kho ng 2 phút (quá

nh Nha Trang) (hình 6).

ại

ơ

c

ạ

ấ

ứ

c

ấ

ử

ỉ

ố

ẫ

ho

ng

ạ

ắ

t

động m

n so v

ể

ờ

ạt

đ

o

ả

ớ

ố

ở

V

ị

Hình 3. Tuy

ế

n sinh d

ục cái

Hình 4. Tuy

ế

n sinh d

ục cái

U. tragula giai

đoạn II

U. tragula giai đoạ

n IV

Hình 5. Tuy

U. tragula giai

Sức sinh sản tuyệt đối và tương đối:

- K t qu phân tích s ộ ở t s cá th

n IV và V cho th c sinh s

ng/cá th cái đến 209.420 tr ng/cá th

- S c sinh s n tương đối c

ng/gam tr ng lượng thân.

ế

n sinh d

ụ

c cái

Hình 6. Tuy

ế

n sinh d

ụ

c

đự

c

đoạn IV - V

U. tragula giai đoạ

n VI

ế

ả

ơ

b

m

ộ

ố

ể

t

cái có buồng tr

ứng

đang phát tri

ển

giai

tr

đoạ

ấ

y s

ứ

ản tuy

ệ

đối c a cá Phèn s

ủ

ọc

đen t 19.960

ừ

ứ

ể

ể cái.

ứ

ả

ứ

ủa cá Phèn sọc đen từ 786 trứng/gam trọng lượng

thân đến 2.556 tr

ọ

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

44

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Kích thước tham gia sinh sản và hệ số thành thục:

- Cá th

13 gam) và tương

24,7cm tương

ng 3⁺tu

ể

có kích thước nh

ng 1⁺tu

i; cá th

i.

ỏ

nh

ấ

t tham gia

đ

àn đẻ là 11cm (kh

ố

i lượng kho

ảng

ứ

ổ

ể

có kích thước l

ớ

n nh t tham gia đ

ấ

àn đẻ là

ứ

ổ

- H

ệ

s

ố

thành th

ụ

c c

ủ

a cá cái dao động t

ừ

0,05% đến 8,48%.

0,014% đến 2,70% (bảng 1).

- H

s

ục c

ủ

a cá đực dao động t

ừ

Bả

ng 1. Các ch

ỉ

số

sinh học cá Phèn sọc đen U. tragula

Số

lượng Chiều dài

cá thí

thân

nghiệm L (cm)

(con)

Trọng

lượng

Trọng

lượng

Chiều dài

thân trừ lượng toàn

vây đuôi

l (cm)

Trọng

Hệ số

Giới

tính

thân bỏ tuyến sinh thành thục

nội quan

G1 (gam) g(gam)

thân

G (gam)

dục

K (%)

9,0 − 20,1

0,05−8,48

2,668

13,04 −148 11,99 −140

0,027− 6,607

11,0 − 24,7

Cá

cái

87

1,377

55,5

51,7

17,27

14,0

8,0 −17,2

0,014− 2,70

10,0 − 22,5

10,18 −104,27 9,66−100,20

0,015− 0,517

Cá

đực

131

0,078

40,14

39,08

15,4

12,7

0,255

(Các giá tr

ị

trên g

ạ

ch là giá tr

ị

l

ớn nh

ấ

t và giá tr

ị

nhỏ

nh

ấ

t; các giá tr

ị

dướ

i

gạ

ch là giá tr trung bình).

ị

Loài cá Phèn s en có kích thước trung bình nên d

nhân t o trong u ki n nuôi nh t trong b có kích thước không l

5m³). Khi qui trình s

n xu t gi ng thành công d ph bi n trong c

màu s đẹp và th t th m ngon nên khi sinh s n nhân t được s

khâu gi ng cá c nh và cá thương ph m. Trong khi chờ đợi xây d

xu t gi ng, để góp ph n b o v ngu n l i cá, c đưa ra khuy n cáo v

t cá, tránh ánh b t nhi u t tháng 12 đến tháng 6.

IV. KẾT LUẬN

1. Trong t nhiên cá Phèn s

ng mùa sinh s n chính t p trung t

ệ đực/cái trong àn cá đẻ p x 1,5/1.

2. S c sinh s n tuy đối c a cá Phèn s

cái đến 209.420 tr ng/cá th cái.

3. S c sinh s n tương đối dao động t

2.356 tr ng/gam kh i lượng thân.

4. H thành th c sinh d

đực dao động t 0,014% đến 2,70%.

ọ

c

ệ

đ

ễ

ti

ế

n hành cho sinh s

n l m (kho

ng đồng. Cá có

ả

ảng

n

ạ

đ

i

ề

ố

ể

ớ

ộ

ắ

ả

ấ

ố

ễ

ổ

ế

ắc

ị

ơ

ả

ạo

ẽ

gi

ải quyết

được

ố

ả

ẩ

ựng qui trình s

ản

ấ

ố

ầ

ả

ệ

ồ

ợ

ần

ế

ề

mùa vụ đánh

b

ắ

đ

ắ

ề

ừ

ự

ọc

đ

ừ

en U. tragula có kh

tháng 12 n m trướ

ả

c

nă

ng sinh s

ản quanh n

ăm,

nh

l

ư

ả

ậ

ă

đến tháng 6 n

ă

m sau. Tỷ

đ

đi

x

ấ

ỉ

ứ

ả

ứ

ệ

t

ủ

ọ

c

đ

en dao động t

ừ

19.960 tr

ứ

ng/cá th

ể

ứ

ả

ừ

786 tr

ứ

ng/gam kh

ố

i lượng thân đế

n

ứ

ố

ệ

số

ụ

ục c

ủ

a cá cái dao động t

ừ

0,05% đến 8,48% và cá

ừ

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

45

Nghiên cứu khoa học công nghệ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Павлов Астахов Новиков (2003) Атлас икры и

личинок рыб прибрежных вод Южног Вьетнама. С.130.

1.

А.М.Шадрин

,

Д.С

.

,

Д.А.

, Г.Г.

2. Vương Dĩ Khang (1962), Ngư loại phân loại học, Nhà xuất bản Nông thôn,

tr.439

3. Hà Lê Th

Amphiprion clarkii (Bennett) vùng biển Khánh Hòa, Tuy

ngh KH “Bi ông 2002”, tr.236-243.

ị

L

ộ

c (2002), Một số đặc điểm sinh học sinh sản của cá Khoang Cổ

ể

n t p báo cáo KH. H

ậ

ội

ị

ển Đ

4. Nguy n H u Ph ng và c ng tác viên (1995), Danh mục cá biển Việt Nam. NXB

ễ

ữ

ụ

ộ

KHKT, tr.397.

5. Gerry Allen (1974), Marine fishes of South East Asia, tr. 142.

SUMMARY

STUDY ON REPRODUCTIVE BIOLOGY OF BAR TAILED GOATFISH

(Upeneus tragula Richardson, 1846) IN NHA TRANG COAST

Collection and examination of Bar tailed Goatfish Upeneus tragula from 2008

to 2009 and 2011 showed that the spawning reason was the whole year, but main

spawning was from December to June. The smallest mature size was 11^cmof the

length. Absolute fecundity ranges from 19,960 eggs/female to 209,420 eggs/female.

Relative fecundity ranges from 786 eggs/gr of total weight to 2,556 eggs/gr of total

weight. Coefficient of gonad maturity for female was 0.05% - 8.48% and for male

was 0.014% - 2.70%.

Từ khóa: Cá Phèn sọc đen, sinh học sinh sản, Nha Trang

Nhận bài ngày 15 tháng 10 năm 2012

Hoàn thiện ngày 12 tháng 11 năm 2012

⁽¹⁾Chi nhánh Ven biển, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga

⁽²⁾Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 01, 12 - 2012

46