Xác định quy mô phát triển cá tra bền vững cho vùng đồng bằng sông Cửu Long dựa trên sức chịu tải môi trường

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

XÁC ĐỊNH QUY MÔ PHÁT TRIỂN CÁ TRA BỀN VỮNG CHO

VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

DỰA TRÊN SỨC CHỊU TẢI MÔI TRƯỜNG

Lưu Đức Điền¹*, Nguyễn Đinh Hùng¹, Nguyễn Văn Hảo²

TÓM TẮT

Cá tra đã và đang trở thành đối tượng cá nước ngọt được nuôi thâm canh trong ao chủ yếu ở ĐBSCL,

và sản lượng cá tra tăng nhanh từ khi nghề nuôi đã chủ động được nguồn giống và phát triển tốt thị

trường xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển tự phát của ngành nuôi thuỷ sản nước ngọt đã làm cho

môi trường nước bị biến động và có dấu hiệu suy thoái, nguồn nước sông Tiền và sông Hậu bꢀt đầu

ô nhiễm, dịch bệnh trên cá tra xuất hiện và lây lan trên quy mô rộng, và tính đa dạng sinh học của

các hệ sinh thái vùng có chiều suy giảm. Chính vì vậy, việc phát triển nghề nuôi theo quy hoạch về

diện tích nuôi và sản lượng là một yêu cầu khá cấp thiết. Quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản

bền vững nói chung và cho con cá tra nói riêng thường dựa trên cơ sở tác động môi trường tối thiểu

và sản lượng tối ưu. Báo cáo này đánh giá sức chịu tải của từng vùng nuôi cá tra ven sông Tiền, sông

Hậu để xác định quy mô phát triển cá tra bền vững cho toàn vùng và các vùng nuôi một cách phù

hợp nhất. Kết quả nghiên cứu cho thấy quy mô phát triển nuôi cá tra các tỉnh dọc sông Tiền và sông

Hậu đến năm 2020 được xác định ở 3 mức: (i) Mức thấp: sản lượng: 1.563.503 tấn, diện tích: 7.774

ha; (ii) Mức trung bình: sản lượng: 2.102.558 tấn, diện tích: 10.414 ha; (iii) Mức cao: sản lượng:

2.641.614 tấn, diện tích: 13.053 ha. Tuy nhiên, quy hoạch nuôi cá tra nên áp dụng ở mức trung bình

vì ở mức này chưa đòi hỏi phải phát triển kinh tế xã hội quá cao, nhưng vẫn đảm bảo năng suất sản

lượng cá tra; và quan trọng là đảm bảo khả năng chịu tải của dòng sông Tiền, sông Hậu.

Từ khoá: bền vững, cá tra, ĐBSCL, quy hoạch, sức tải môi trường.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

của các địa phương tính đến 31/12/2012, tổng

diện tích nuôi cá tra toàn vùng đạt 5.910 ha, sản

lượng đạt 1.285.500 tấn; so với năm 2011, mặc

dù diện nuôi tăng 480ha nhưng sản lượng tăng

90.256 tấn; nguyên nhân do khó khăn về vốn và

tiêu thụ sản phẩm nên hầu hết người nuôi giảm

mật độ nuôi (mật độ nuôi trung bình từ 35-40

con/m²) nên năng suất trung bình đạt trên 274

tấn/ha (năm 2011 là 305 tấn/ha) (Tổng cục thuỷ

sản, 2013).

Cá tra với tên khoa học Pangasianodon hy-

pophthalmus, là một đối tượng nuôi trồng thủy

sản quan trọng hiện nay của vùng Đồng bằng

sông Cửu Long (ĐBSCL). Năm 2012, trong bối

cảnh nền kinh tế thế giới tiếp tục bị ảnh hưởng

bởi khủng hoảng tài chính, kinh tế thế giới kéo

dài; đặc biệt là các nước thuộc khối EU (thị

trường chính xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam),

nhiều nước nhập khẩu dựng lên các rào cản

thương mại, rào cản kꢁ thuật nhằm hạn chế nhập

khẩu; nên xuất khẩu thuỷ sản nói chung và cá tra

nói riêng gặp nhiều khó khăn. Thống kê báo cáo

Nghề nuôi cá tra cũng đã cung cấp hàng

ngàn sinh kế cho người dân ở ĐBSCL. Hiện

nay, nghề nuôi cá tra phát triển ở 10 tỉnh

¹Trung tâm Quốc gia Quan trꢀc Cảnh báo Môi trường và Phòng ngừa Dịch bệnh Thủy sản Khu vực Nam bộ, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng

Thủy sản 2.

²Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2.

* Email: [email protected]

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

156

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

ĐBSCL. Tuy nhiên, sản lượng chính của nuôi nghiệp, nông nghiệp phát triển, thay đổi lưu

cá tra tập trung ở các tỉnh: An Giang, Đồng

Tháp, Cần Thơ và Vĩnh Long. Việc đầu tư nuôi

cá tra vẫn chủ yếu ở dạng tư nhân, nuôi cá tra

ở quy mô nhỏ vẫn còn chiếm tỷ lệ cao, kích

cỡ ao nuôi biến động lớn từ một ao (< 1,0 ha)

đến nhiều ao (lên đến 150 ha). Thời gian qua

việc phát triển nuôi cá tra khá nhanh và chưa

có quy hoạch phát triển lâu dài vì vậy cũng đã

phát sinh nhiều vấn đề cần quan tâm như: cách

chăm sóc quản lý, chất lượng con giống, quy

hoạch nuôi ở từng địa phương không phù hợp,

chất lượng thức ăn, yêu cầu của thị trường và

sự suy thoái môi trường (Nguyễn Thanh Tùng,

2008). Vì vậy, việc tính toán quy hoạch nghề

nuôi cá tra cũng như các hoạt động sản xuất

công nghiệp và nông nghiệp khác cần lưu ý

đến những tác động xấu của nguồn thải của

các ngành nghề đối với sông Tiền và sông Hậu

(Nguyễn Xuân Lý và ctv., 2005). Ô nhiễm hữu

cơ là một trong các nguyên nhân làm nghề nuôi

thủy sản không bền vững. Chất lượng nước

khảo sát từ năm 2005-2010 dọc sông Tiền và

sông Hậu cho thấy các nguồn thải khác nhau

lượng nước trên dòng Mekong).

II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Phân vùng nghiên cứu

Việc phân vùng đánh giá này đã được trình

bày trong báo cáo “Phân vùng đánh giá sức

tải môi trường hệ thống sông Tiền, sông Hậu”

(Nguyễn Hải Âu và Nguyễn Hồng Quân, 2013).

Công tác đánh giá sức tải môi trường được áp

dụng cho 9 tiểu vùng sau:

- Tiểu vùng 1: Đoạn sông Hậu từ thượng

nguồn đến hết tỉnh An Giang.

- Tiều vùng 2: Đoạn sông Hậu chảy qua

thành phố Cần Thơ.

- Tiểu vùng 3: Đoạn sông Tiền từ thượng

nguồn đến khu vực xã Tân Thuận Tây, thành

phố Cao Lãnh.

- Tiểu vùng 4: Đoạn sông từ xã Tân Thuận

Tây, thành phố Cao Lãnh đến Cầu Mꢁ Thuận.

- Tiểu vùng 5: Nhánh sông Tiền từ xã An

Bình, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long chảy dài

xuống cửa biển Cổ Chiên.

- Tiểu vùng 6: Nhánh sông Tiền bꢀt đầu từ

xãAn Phú, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre đến

đang gây ô nhiễm hữu cơ cục bộ dọc sông Tiền cửa biển Hàm Luông.

và sông Hậu mặc dù mức độ ô nhiễm chưa đến

mức báo động (Trần Quốc Bảo và ctv., 2010;

Lưu Đức Điền và ctv., 2012).

- Tiểu vùng 7: Nhánh sông Tiền từ xã Phong

Phú, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang xuống

cửa Đại.

- Tiểu vùng 8: Dòng chính sông Tiền từ Cầu

Mꢁ Thuận đến xã Ngũ Hiệp, huyện Cai Lậy,

tỉnh Tiền Giang.

Một trong số các nội dung quan trọng

của đề tài cấp Bộ NNPTNT “Đánh giá sức

tải môi trường sông Tiền và sông Hậu phục

vụ quy hoạch nuôi cá tra (Pangasianodon

hypophthalmus) bền vững trên sông Tiền,

sông Hậu” là “Xác định quy mô phát triển cá

tra bền vững cho vùng ĐBSCL dựa trên sức

chịu tải môi trường” với mục tiêu xác định quy

mô phát triển cá tra bền vững ở ĐBSCL dựa

trên sức tải môi trường căn cứ trên môi trường

nền hiện nay (không tính đến các nguồn thải

khác trong tương lai như gia tăng dân số, công

- Tiểu vùng 9: Đoạn sông Hậu chảy từ thành

phố Cần Thơ đến cửa biển Định An

2.2. Xây dựng quy mô phát triển nuôi cá

tra ở 3 mức (thấp, trung bình và cao)

a. Xây dựng các kịch bản phát triển nuôi

cá tra

Trong nghiên cứu này, quy mô phát triển cá

tra (sản lượng và diện tích) được đề xuất theo 3

phương án sau:

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

157

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

• Phương án 1 (quy mô phát triển nuôi cá tra

Bước 3: Chạy mô hình tính toán (Mike 21)

ở mức thấp): quy hoạch nuôi cá tra bằng cho các kịch bản xả thải.

60% mức tối đa (Nguyễn Thanh Tùng,

2008). Đây là mức phát triển tương ứng

với kịch bản KTXH ở mức thấp.

Bước 4: Chiết tách kết quả mô hình từ các

kịch bản mô phỏng tại các vị trí đặc trưng trong

vùng: giá trị trung bình, lớn nhất, nhỏ nhất trên

• Phương án 2 (quy mô phát triển nuôi cá 9 tiểu vùng tính toán.

tra ở mức trung bình): quy hoạch nuôi cá

tra bằng 80% mức tối đa. Đây là mức phát

triển tương ứng với kịch bản KTXH ở mức

trung bình.

Bước 5: So sánh kết quả mô phỏng và quy

chuẩn cho phép QCVN.

Bước 6: Chọn lựa kịch bản có nồng độ chất

nằm trong giới hạn cho phép.

• Phương án 3 (quy mô phát triển nuôi cá

tra ở mức cao): quy hoạch nuôi cá tra bằng

100% mức tối đa. Đây là mức phát triển

tương ứng với kịch bản KTXH ở mức cao.

Bước 7: Tính toán khả năng tiếp nhận của

các kịch bản còn lại bằng hiệu số tải lượng kịch

bản chọn với kịch bản tính toán.

c. Điều chỉnh lại từng kịch bản khi cần thiết

b. Phương pháp đánh giá sức tải môi trường

Khi vượt ngưỡng sức chịu tải của vùng nào

thì quan trọng là phải giảm sản lượng nuôi để

giảm chất thải ô nhiễm. Việc giảm sản lượng

có thể thông qua giảm diện tích hoặc giảm mật

độ nuôi tuỳ thuộc vào điều kiện KTXH của địa

phương.

Đánh giá theo Thông tư 02/2009 của Bộ

Tài nguyên – Môi trường (Thông tư 02/2009/

TT-BTNMT, 2009), sử dụng mô hình tích hợp

MIKE 21/3 Coupled Model FM kết hợp với mô

hình thủy lực tích hợp HydroGIS 3.0, cụ thể

phương pháp như sau:

d. Xây dựng bản đồ quy hoạch các vùng nuôi

Bước 1: Xây dựng mô hình tính toán hiện

trạng chất lượng nước và mô hình được kiểm

định (Nguyễn Hồng Quân và ctv., 2013a;

Nguyễn Hồng Quân và ctv., 2013b).

Đối với từng kịch bản: xây dựng bản đồ về

diện tích nuôi và bản đồ về sản lượng nuôi. Sử

dụng phần mềm Map Info để xây dựng các bản

đồ GIS.

Bước 2: Xác định các kịch bản xả thải tối đa

trong vùng bằng cách thử dần 3 kịch bản có mức

phát thải cao nhất:

2.3. Phương pháp xử lý số liệu

- Xử lý số liệu bằng phần mềm Excel 6.0 để

tính toán, lập các bảng biểu.

• Kịch bản 1 (KB1): Kịch bản Phát triển

kinh tế xã hội thấp, quy hoạch thủy sản

mức cao nhất.

- Sử dụng phần mềm Map Info để xây dựng

các bản đồ GIS.

III. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

• Kịch bản 2 (KB2): Kịch bản Phát triển kinh

tế xã hội thấp, quy hoạch thủy sản mức

3.1. Vấn đề thay đổi khả năng tiếp nhận

cao nhất (lưu lượng thải từ hoạt động nuôi nước thải do việc sử dụng 9 tiểu vùng tính

trồng thủy sản ở mức cao) và nồng độ các toán mô phỏng

chất từ các sông nhánh nằm trong mức tới

Để làm rõ khả năng thay đổi kết quả tính

hạn (mức B1, QCVN08/2008 BTNMT).

toán tải lượng do việc phân tách 9 tiểu vùng tính

• Kịch bản 3 (KB3): Kịch bản Phát triển kinh

toán mô phỏng, đề tài đã tiến hành đánh giá khả

tế xã hội thấp, quy hoạch thủy sản tăng gấp

năng này theo phương pháp lặp bằng cách thay

đổi các điều kiện biên (kết quả mô hình “thượng

lưu” làm điều kiện biên cho vùng “hạ lưu” và

đôi so với mức cao nhất và nồng độ các

chất từ các sông nhánh nằm trong mức tới

hạn (mức B1, QCVN08/2008 BTNMT).

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

158

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

3.2. Chọn kịch bản phù hợp nhất

ngược lại) và lặp lại 3 lần. Kết quả tính toán cho

thấy chỉ sau 5 ngày nồng độ các chất đã tương đối

ổn định và rất gần so với kết quả tính toán trong

trường hợp biên cố định đối với những vị trí gần

biên. Riêng các vị trí xa biên thì kết quả không có

gì thay đổi. Do vậy, có thể khẳng định việc phân

tách 9 tiểu vùng tính toán không ảnh hưởng lớn

đến kết quả tính toán và có thể sử dụng trong bài

toán tính toán tải lượng ô nhiễm tối đa.

Sau khi chạy mô hình tính toán cho các

kịch bản xả thải và chiết tách kết quả mô hình

từ các kịch bản mô phỏng tại các vị trí đặc trưng

trong vùng: giá trị trung bình, lớn nhất, nhỏ nhất

trên 9 tiểu vùng tính toán, so sánh kết quả mô

phỏng và quy chuẩn cho phép QCVN. Kết quả

so sách kết quả mô phỏng một số chỉ tiêu với

QCVN08/2008 được thể hiện trong hình 1 và

hình 2.

Hình 1. Kết quả mô phỏng N-NH₄trong 3 kịch bản vào mùa kiệt

Hình 2. Kết quả mô phỏng N-NH₄trong 3 kịch bản vào mùa lũ

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

159

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Kết quả tính toán cho thấy ở kịch bản 1 thì trường tối đa đã được xác định cho 9 tiểu vùng

nồng độ các chất nằm trong và vượt hơn chút ít (kịch bản phát triển xã hội thấp, hoạt động nuôi

so với nồng độ tới hạn (mức B1, QCVN:08/2008 trồng thủy sản ở mức cao). Kết quả tính toán

BTNMT). Cho nên, kịch bản phát triển xã hội (Nguyễn Hồng Quân và ctv., 2014) cho thấy với

thấp, hoạt động nuôi trồng thủy sản ở mức cao kịch bản phát triển cá tra ở mức thấp, kinh tế xã

(KB1) được xem như là mức giới hạn. Việc tính hội ở mức thấp, trung bình, cao thì khả năng tiếp

toán khả năng tiếp nhận của các kịch bản còn lại nhận nước thải đã nằm ở mức tới hạn. Do đó,

bằng hiệu số tải lượng kịch bản chọn với kịch trong trường hợp giảm phát thải từ hoạt động

bản tính toán.

nuôi cá (kịch bản nuôi cá tra ở mức thấp), nếu

xét về khía cạnh sức tải môi trường thì khả năng

tiếp nhận nước thải trong kịch bản này là hoàn

toàn chấp nhận được.

3.3. Sức tải môi trường theo các kịch bản

phát triển nuôi cá tra

3.3.1. Đối với kịch bản phát triển nuôi cá

tra ở quy mô thấp

b. Xác định các vùng nuôi trên các vùng

dọc sông Tiền và sông Hậu

a. Sức tải môi trường đối với kịch bản nuôi

cá tra ở mức thấp

Theo kết quả mô hình sức chịu tải môi

trường cho 9 tiểu vùng, quy hoạch sản lượng và

diện tích nuôi cá tra các vùng dọc sông Tiền và

sông Hậu ở mức thấp được thể hiện chi tiết đến

cấp huyện (bảng 1).

Kết quả tính toán khả năng tiếp nhận nước

thải tối đa đối với kịch bản nuôi cá tra ở mức

thấp được đánh giá dựa trên cơ sở sức tải môi

Bảng 1. Quy mô nuôi cá tra ở mức thấp

Quy hoạch mức thấp

Tỉnh

Huyện

Sản lượng (tấn)

26.874,4

36.090,6

43.749,3

9.807,0

Diện tích (ha)

176,5

237,1

287,4

64,4

Đồng Tháp

An Giang

Bến Tre

Cao Lãnh

Châu Thành

Hồng Ngự

Lai Vung

Lấp Vò

Tân Hồng

Thanh Bình

TX.Sa Đéc

An Phú

Châu Phú

Châu Thành

Chợ Mới

Long Xuyên

Phú Tân

Tân Châu

Bình Đại

Châu Thành

Chợ Lách

Giồng Trôm

Mỏ Cày

29.474,7

7.535,0

193,6

49,5

58.090,9

19.572,9

66.005,4

95.180,5

41.653,7

79.025,3

56.895,9

46.819,4

21.658,8

28.786,4

20.749,9

36.450,3

32.535,0

25.318,8

28.001,6

23.259,9

381,6

128,6

285,5

411,6

180,1

341,8

246,1

202,5

93,7

176,6

127,3

223,7

199,7

155,4

144,4

120,0

Bến Tre

Cần Thơ

Ô Môn

Bình Thủy

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

160

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Cần Thơ

Cái Răng

Cờ Đỏ

Thốt Nốt

Vĩnh Thạnh

Châu Thành

Phụng Hiệp

Cù Lao Dung

Kế Sách

Long Phú

Mꢁ Tú

Cái Bè

Châu Thành

Chợ Gạo

Gò Công Tây

Càng Long

Cầu Kè

21.687,4

12.648,6

106.717,5

73.541,2

49.989,5

40.354,1

45.861,4

56.520,3

25.262,5

6.374,8

75.459,3

10.113,4

14.208,2

26.124,9

4.259,3

111,9

65,2

550,4

379,3

257,8

208,1

183,4

226,1

101,0

25,5

209,8

28,1

39,5

72,6

28,4

Hậu Giang

Sóc Trăng

Tiền Giang

Trà Vinh

34.367,6

15.550,3

5.421,1

229,1

103,7

36,1

Châu Thành

Trà Cú

Trà Vinh

29,0

0,2

Vĩnh Long

Tổng

Bình Minh

Long Hồ

Mang Thit

Tam Bình

Trà Ôn

14.949,7

23.243,3

17.677,0

13.743,9

20.426,1

4.949,3

69,6

108,3

82,3

64,0

95,1

23,1

48,9

7.774,6

TX.Vĩnh Long

Vũng Liêm

10.488,4

1.563.503,5

3.3.2. Đối với kịch bản phát triển nuôi cá bình, cao và cho thấy khả năng tiếp nhận nước

tra ở quy mô trung bình

thải đã nằm ở mức tới hạn. Do đó, trong trường

hợp kịch bản nuôi cá tra ở mức trung bình, nếu

xét về khía cạnh sức tải môi trường thì khả năng

tiếp nhận nước thải trong kịch bản này là vẫn có

thể chấp nhận được.

a. Sức tải môi trường đối với kịch bản nuôi

cá tra ở quy mô trung bình

Kết quả tính toán khả năng tiếp nhận nước

thải tối đa đối với kịch bản nuôi cá tra ở mức

trung bình được đánh giá dựa trên cơ sở sức tải

môi trường tối đa đã được xác định cho 9 tiểu

vùng (kịch bản phát triển xã hội thấp, hoạt động

b. Xác định các vùng nuôi trên các vùng

dọc sông Tiền và sông Hậu

Theo kết quả mô hình sức chịu tải môi

nuôi trồng thủy sản ở mức cao). Kết quả tính trường cho 9 tiểu vùng, quy hoạch sản lượng và

toán (Nguyễn Hồng Quân và ctv., 2014) cũng diện tích nuôi cá tra các vùng dọc sông Tiền và

đã tính toán đầy đủ với kịch bản phát triển cá tra sông Hậu ở mức trung bình được thể hiện chi

mức trung bình, kinh tế xã hội ở mức thấp, trung tiết đến cấp huyện (bảng 2)

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

161

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Bảng 2. Quy mô nuôi cá tra ở mức trung bình

Quy hoạch mức trung bình

Tỉnh

Huyện

Sản lượng (tấn)

44.891,5

53.706,4

55.027,8

11.009,4

46.327,9

15.069,9

61.139,3

32.781,4

87.943,1

111.279,7

34.151,6

111.114,3

64.435,8

56.749,6

26.984,7

46.119,1

25.125,2

47.960,4

33.825,8

24.475,9

32.286,3

29.164,5

16.470,3

12.648,6

119.692,4

85.016,8

89.301,4

52.766,3

71.260,1

80.970,6

50.524,9

12.749,5

107.608,2

20.226,7

28.416,4

52.249,8

8.518,5

Diện tích (ha)

294,9

352,8

361,5

72,3

Đồng Tháp

An Giang

Bến Tre

Cần Thơ

Cao Lãnh

Châu Thành

Hồng Ngự

Lai Vung

Lấp Vò

Tân Hồng

Thanh Bình

TX.Sa Đéc

An Phú

Châu Phú

Châu Thành

Chợ Mới

Long Xuyên

Phú Tân

Tân Châu

Bình Đại

Châu Thành

Chợ Lách

Giồng Trôm

Mỏ Cày

304,3

99,0

401,6

215,3

380,3

481,3

147,7

480,5

278,7

245,4

116,7

283,0

154,2

294,3

207,6

150,2

166,5

150,4

84,9

Ô Môn

Bình Thủy

Cái Răng

Cờ Đỏ

65,2

Cần Thơ

Thốt Nốt

617,3

438,5

460,6

272,1

285,0

323,9

202,1

51,0

299,2

56,2

79,0

145,3

56,8

412,0

207,3

72,3

Vĩnh Thạnh

Châu Thành

Phụng Hiệp

Cù Lao Dung

Kế Sách

Long Phú

Mꢁ Tú

Cái Bè

Châu Thành

Chợ Gạo

Gò Công Tây

Càng Long

Cầu Kè

Châu Thành

Trà Cú

Trà Vinh

Hậu Giang

Sóc Trăng

Tiền Giang

Trà Vinh

61.802,9

31.100,7

10.842,1

57,9

0,4

Vĩnh Long

Tổng

Bình Minh

Long Hồ

Mang Thit

Tam Bình

Trà Ôn

23.240,9

25.947,8

26.271,4

21.153,6

25.328,8

6.334,4

108,3

120,9

122,4

98,5

118,0

29,5

TX.Vĩnh Long

Vũng Liêm

10.488,4

2.102.558,9

48,9

10.414,1

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

162

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Quy mô sản lượng và diện tích nuôi cá tra ở mức trung bình được thể hiện trong hình 3 và hình 4.

Hình 3. Bản đồ quy mô sản lượng nuôi cá tra ở mức trung bình

Hình 4. Bản đồ quy mô diện tích nuôi cá tra ở mức trung bình

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

163

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

3.3.3. Đối với kịch bản phát triển nuôi cá hạn của hệ thống sông Tiền sông Hậu. Kịch bản

tra ở quy mô cao

a. Sức tải môi trường đối với kịch bản nuôi

cá tra ở cao

nuôi cá tra ở mức cao này chỉ nên áp dụng trong

điều kiện phát triển kinh tế xã hội ở mức cao và

trung bình để đảm bảo không vượt mức sức tải

cho phép.

Kết quả tính toán khả năng tiếp nhận nước

thải tối đa đối với kịch bản nuôi cá tra ở mức

cao được đánh giá dựa trên cơ sở sức tải môi

trường tối đa đã được xác định cho 9 tiểu vùng

b. Xác định các vùng nuôi trên các vùng

dọc sông Tiền và sông Hậu

Theo kết quả mô hình sức chịu tải môi

(kịch bản phát triển xã hội thấp, hoạt động nuôi trường cho 9 tiểu vùng, quy hoạch sản lượng và

trồng thủy sản ở mức cao) (Nguyễn Hồng Quân diện tích nuôi cá tra các vùng dọc sông Tiền và

và ctv., 2014). Do vậy, trường hợp kịch bản nuôi sông Hậu ở mức cao được thể hiện chi tiết đến

cá tra ở mức cao có thể coi là trường hợp tới cấp huyện (bảng 3).

Bảng 3. Quy mô nuôi cá tra ở mức cao

Quy hoạch mức cao (ha)

Sản lượng (tấn)

Tỉnh

Huyện

Diện tích (ha)

413,2

Đồng Tháp

An Giang

Bến Tre

Cao Lãnh

Châu Thành

Hồng Ngự

Lai Vung

Lấp Vò

62.908,5

71.322,2

468,5

66.306,4

12.211,9

63.181,1

22.604,9

64.187,7

45.989,9

109.880,8

127.379,0

26.649,4

143.203,3

71.975,7

66.679,8

32.310,6

63.451,8

29.500,5

59.470,5

35.116,6

23.633,1

36.571,0

35.069,1

11.253,2

12.648,6

435,5

80,2

415,0

148,5

421,6

302,1

475,2

550,9

115,3

619,3

311,3

288,4

139,7

389,4

181,0

364,9

215,5

145,0

188,6

180,9

58,0

Tân Hồng

Thanh Bình

TX.Sa Đéc

An Phú

Châu Phú

Châu Thành

Chợ Mới

Long Xuyên

Phú Tân

Tân Châu

Bình Đại

Châu Thành

Chợ Lách

Giồng Trôm

Mỏ Cày

Bến Tre

Cần Thơ

Ô Môn

Cần Thơ

Bình Thủy

Cái Răng

Cờ Đỏ

Cần Thơ

65,2

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

164

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Cần Thơ

Thốt Nốt

132.667,3

96.492,4

128.613,4

65.178,5

96.658,8

105.421,0

75.787,4

19.124,3

139.757,1

30.340,1

42.624,6

78.374,7

12.777,8

89.238,2

46.651,0

16.263,2

86,9

684,2

497,7

663,3

336,2

386,6

421,7

303,1

76,5

Cần Thơ

Vĩnh Thạnh

Châu Thành

Phụng Hiệp

Cù Lao Dung

Kế Sách

Hậu Giang

Sóc Trăng

Tiền Giang

Trà Vinh

Long Phú

Mꢁ Tú

Cái Bè

388,6

84,4

Châu Thành

Chợ Gạo

118,5

217,9

85,2

Gò Công Tây

Càng Long

Cầu Kè

Trà Vinh

594,9

311,0

108,4

0,6

Trà Vinh

Châu Thành

Trà Cú

Trà Vinh

Vĩnh Long

Tổng

Bình Minh

Long Hồ

31.532,0

28.652,2

34.865,7

28.563,3

30.231,5

7.719,4

146,9

133,5

162,4

133,0

140,8

36,0

Mang Thit

Tam Bình

Trà Ôn

TX.Vĩnh Long

Vũng Liêm

10.488,4

2.641.614,3

48,9

13.053,6

IV. THẢO LUẬN

năng phát triển là các tỉnh không có hệ thống

sông Tiền và sông Hậu chảy qua. Điều kiện cấp

nước, thổ nhưỡng không thuận lợi cho cá tra

sinh trưởng và phát triển đạt chất lượng tốt như:

Long An, Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau.

Mặc dù cá tra có thể nuôi ở nhiều nơi trong

khu vực nước ngọt ở toàn vùng ĐBSCL; song

tùy thuộc vào điều kiện trao đổi nước nước, chất

đất (thổ nhưỡng), khả năng vận chuyển (sau khi

thu hoạch) và thực trạng các nhà máy chế biến

để xác định các vùng sản xuất là: (i) Vùng sản

xuất cá tra tập trung truyền thống thuộc các tỉnh,

thành phố: An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ,

Vĩnh Long. (ii) Vùng sản xuất tập trung có tiềm

năng phát triển: Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh,

Sóc Trăng và Hậu Giang. (iii) Vùng ít có khả

Quy hoạch nuôi cá tra các tỉnh dọc sông

Tiền, sông Hậu nên áp dụng ở mức quy hoạch

trung bình: sản lượng: 2.102.558 tấn, diện tích:

10.414 ha. Ở mức này, chưa đòi hỏi phải phát

triển kinh tế xã hội quá cao, nhưng vẫn đảm bảo

năng suất sản lượng cá tra; và quan trọng là đảm

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

165

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

km thì mức độ thích hợp kém (Nguyễn Thanh

bảo khả năng chịu tải của hai dòng sông Tiền,

sông Hậu. Kịch bản nuôi cá tra ở mức cao chỉ

nên áp dụng trong điều kiện phát triển kinh tế xã

hội ở mức cao và trung bình để đảm bảo không

vượt quá mức sức tải cho phép. Một trong

những giải pháp để tăng sức chịu tải môi trường

của sông Tiền, sông Hậu đó là nuôi mật độ thưa

(chứ không nên giảm diện tích nuôi hoàn toàn),

Tùng, 2008). Vùng có các kênh trục ngang dẫn

trực tiếp từ hai nhánh sông Tiền và sông Hậu,

ngoài việc xét khoảng cách đến biển Đông, mức

độ thích hợp tốt đối với việc nuôi cá tra cũng tỉ lệ

nghịch với khoảng cách đến hai con sông nói trên

(Thanh và ctv., 2004).

Sự xâm nhập mặn thường được xem là

và nhờ vậy diện tích nuôi không đổi nhưng nguyên nhân ngăn cản sự phát triển mở rộng đối

lượng chất thải đổ vào sông sẽ giảm. Do đó, để tượng nuôi cá tra các vùng ven biển dọc theo các

nuôi cá tra đạt hiệu quả kinh tế, đảm bảo môi nhánh sông của hệ thống sông Cửu Long (White,

trường và chất lượng sản phẩm; hình thức nuôi 2002). Vùng có nguồn nước nhiễm mặn vượt

thâm canh với năng suất đạt trung bình 200-300 quá 4‰ có thể xem là yếu tố bất lợi cho việc

tấn/ha là phù hợp.

phát triển nuôi đối tượng này. Đối với các vùng

nhiễm mặn dưới 4‰ hoặc vùng có độ mặn cao

vào mùa kiệt nhưng lại ngọt trong mùa lũ, lại là

vùng được xem có ưu thế hơn trong việc nuôi cá

tra, so với các vùng ngọt hoàn toàn phía thượng

lưu sông Tiền, sông Hậu (Nguyễn Mạnh Hùng,

2008). Ưu thế này được thể hiện qua việc ít bị

dịch bệnh ở đối tượng cá tra do môi trường nước

mặn một thời gian có khả năng kìm hãm nhiều

tác nhân gây bệnh cho đối tượng này (Phạm Thị

Kim Oanh và Trương Hoàng Minh, 2011). Điều

đó có thể được minh chứng bằng kết quả thực tế

của Trần Quốc Bảo và ctv. (2010) như sau: (i)

Năng suất bình quân thấp (152-167 tấn/ha) thuộc

khu vực nuôi cá tra nguồn nước bị ảnh hưởng

nhiễm mặn tại hai tỉnh Trà Vinh và Bến Tre; (ii)

Các khu vực nuôi cá tra phải bơm cấp nước thuộc

thượng nguồn sông Tiền, sông Hậu (An Giang,

Đồng Tháp, Cần Thơ, Hậu Giang) có năng suất

xấp xỉ mức bình quân chung 200 tấn/ha; (iii) Ở

vùng nuôi thay nước theo thủy triều tại hai tỉnh

Tiền Giang và Vĩnh Long lại có năng suất bình

quân cao nhất, đạt khoảng 300 tấn/ha.

Nguồn nước cấp cho nuôi cá tra vùng

ĐBSCL được lấy chủ yếu từ sông Tiền, sông Hậu

và hệ thống kênh rạch nhánh của hai con sông

này. Đối với việc phát triển nuôi cá tra cần chú ý

đến đặc điểm rất quan trọng là chế độ triều vì biên

độ dao động của thủy triều tác động cả về mặt

môi trường nước lẫn mặt kinh tế. Biên độ triều

càng lớn, khả năng tải chất thải của sông/kênh/

rạch càng cao, đồng thời giảm được đáng kể chi

phí cho việc cấp và thoát nước cho ao nuôi cá

tra. Biên độ triều trong các hệ thống sông/kênh/

rạch trong vùng chịu ảnh hưởng từ việc truyền

triều ở vùng biển phía Đông và vùng biển phía

Tây. Như vậy, xét về biên độ triều trong việc phát

triển nuôi cá tra, các vùng dọc hai nhánh sông

Tiền và sông Hậu, mức độ thích hợp tốt đối với

việc nuôi đối tượng này tỉ lệ nghịch với khoảng

cách đến biển Đông, cụ thể: khu vực cách biển

khoảng 100 km có biên độ triều thích hợp tốt cho

nuôi cá tra cả trong mùa lũ và mùa kiệt, từ 100

đến 200 km có biên độ triều khá thích hợp cho

nuôi cá tra trong mùa kiệt, còn khu vực trên 200

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

166

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Nuôi cá tra thâm canh ở ĐBSCL có rất đảm bảo năng suất sản lượng cá tra; và quan

nhiều tiềm năng để phát triển; tuy nhiên, nếu trọng là đảm bảo khả năng chịu tải của dòng

chỉ chú trọng phát triển về diện tích và năng sông Tiền, sông Hậu.

suất nuôi để thu lợi nhuận mà bỏ quên vấn đề

ô nhiễm môi trường thì với tình trạng hiện

nay, suy thoái môi trường do nuôi cá sẽ tác

động đến nghề nuôi và là cản trở lớn nhất

cho việc phát triển nghề nuôi trong thời gian

tới. Vì vậy, để nghề nuôi cá tra phát triển bền

vững, ngay bây giờ song song với quy hoạch

phát triển nghề nuôi (giảm sản lượng nuôi

như giảm diện tích hoặc giảm mật độ nuôi tuỳ

thuộc vào điều kiện KTXH của địa phương)

cần chú trọng đến vấn đề bảo vệ môi trường,

trong đó đặc biệt quan trọng là phải nghiên

cứu đưa ra các giải pháp hợp lý, có tính thực

tiễn cao để xử lý các chất thải phát sinh trong

quá trình nuôi cá tra. Tăng cường hơn nữa

công tác tập huấn và nêu cao ý thức tuân thủ

các hộ nuôi thủy sản về quy trình kꢁ thuật và

biện pháp bảo vệ môi trường nước tự nhiên,

môi trường ao nuôi bằng cách chừa diện tích

nhất định làm ao xử lý nước thải, bùn thải, cấp

nước theo quy trình khép kín. Không được xả

nước thải chưa qua xử lý ra môi trường bên

ngoài. Tích cực phối hợp hoạt động giữa các

Ban, Ngành, Đoàn thể trong công tác tuyên

truyền, phổ biến và nâng cao nhận thức cho

các hộ nuôi thủy sản trong việc quản lý, bảo

vệ môi trường.

Sự xâm nhập mặn sâu vào nội địa đối với

các vùng nhiễm mặn nhẹ (dưới 4‰) hoặc vùng

có độ mặn cao vào mùa kiệt nhưng lại ngọt

trong mùa lũ, có thể được xem là vùng có ưu thế

hơn trong việc nuôi cá tra, so với các vùng ngọt

hoàn toàn phía thượng lưu sông Tiền và sông

Hậu. Do đó, việc quy hoạch tăng sản lượng nuôi

tại các vùng cửa sông sẽ tốt hơn các vùng ở An

Giang, Đồng Tháp.

Để nghề nuôi cá tra phát triển bền vững, song

song với quy hoạch phát triển nghề nuôi cần phải

luôn chú trọng đến vấn đề bảo vệ môi trường.

5.2. Đề xuất

Hiện nay, kꢁ thuật nuôi cá tra đã phát triển

khá hoàn thiện. Tuy nhiên, cần phải nghiên cứu

chuyên sâu các giải pháp, công nghệ để xử lý

một lượng chất thải khổng lồ trước khi đổ ra

kênh/rạch/sông, nhằm tăng khả năng chịu tải

cho dòng sông Mekong.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

Lưu Đức Điền, Trương Thanh Tuấn, Đỗ Quang Tiền

Vương, 2012. Đánh giá hiện trạng môi trường

nước sông Tiền và sông Hậu phục vụ nuôi cá tra.

Tạp chí Nông nghiệp Phát triển Nông thôn, số 7

kì 1, trang 68-76.

V. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT

5.1. Kết luận

Nguyễn Hải Âu và Nguyễn Hồng Quân, 2013. Phân

vùng đánh giá sức tải môi trường hệ thống sông

Tiền, sông Hậu. BCKH Viện Nghiên cứu Nuôi

trồng Thuỷ sản 2, tháng 04/2013.

Quy hoạch nuôi cá tra các tỉnh dọc sông

Tiền sông Hậu nên áp dụng ở mức quy hoạch

trung bình: sản lượng: 2.102.558 tấn và diện

tích: 10.414 ha. Ở mức này, chưa đòi hỏi phải

phát triển kinh tế xã hội quá cao, nhưng vẫn

Nguyễn Hồng Quân, Lưu Đức Điền, Ngô Quang Hiếu,

Nguyễn Hữu Nhân, 2014. Sức tải tối đa của sông

Tiền và sông Hậu theo các kịch bản phát triển kinh

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

167

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

tế xã hội phục vụ nuôi cá tra. Tuyển tập nghề cá

Trường Đại học Cần Thơ 2011:20b, trang 48-58.

sông Cửu Long, ISSN 1859-1159, số 03/2014,

trang 130-142.

QCVN 08:2008/BTNMT, 2008. Quy chuẩn kꢁ thuật

quốc gia về chất lượng nước mặt. Bộ Tài nguyên

– Môi trường.

Nguyễn Hồng Quân, Ngô Quang Hiếu, Nguyễn Duy

Hiếu, Mai Toàn Thꢀng, 2013a. Xác định các điều

kiện đánh giá sức tải môi trường hệ thống sông

Tiền, sông Hậu. BCKH Viện Nghiên cứu Nuôi

trồng Thuỷ sản 2, tháng 06/2013.

QCVN 38:2011. Quy chuẩn kꢁ thuật quốc gia về chất

lượng nước mặt bảo vệ đời sống thủy sinh. Bộ Tài

Nguyên và Môi Trường.

Tổng cục thuỷ sản, 2013. Báo cáo tình hình sản xuất

và tiêu thụ cá tra vùng Đồng bằng sông Cửu Long

năm 2012 và kế hoạch năm 2013. Tổng cục Thuỷ

sản, tháng 01/2013, 28 trang.

Nguyễn Hồng Quân, Nguyễn Hữu Nhân, Ngô Quang

Hiếu, 2013b. Mô hình toán đánh giá sức tải môi

trường phục vụ quy hoạch nuôi cá tra bền vững.

BCKH Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản 2,

tháng 06/2013.

Thông tư 02/2009/TT-BTNMT, 2009. Quy định đánh

giá khả năng tiếp nhận nước thải của nguồn nước.

Bộ Tài nguyên - Môi trường.

Nguyễn Mạnh Hùng, 2008. Ứng dụng công nghệ

GIS và viễn thám trong nghiên cứu xây dựng

các phương án quy hoạch, phát triển nuôi trồng

thủy sản vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long.

Luận án Tiến sꢁ Sinh học, Viện Sinh học nhiệt

đới, 245 trang.

Trần Quốc Bảo, Lê Hồng Phước, Nguyễn Thanh Trúc,

Đặng Ngọc Thùy, Thới Ngọc Bảo, Trương Thanh

Tuấn, Đỗ Quang Tiền Vương, Lưu Đức Điền,

2010. Quan trꢀc, cảnh báo môi trường và dịch

bệnh thủy sản một số vùng nuôi thủy sản các tỉnh

Đồng Bằng Sông Cửu Long và miền Đông Nam

Bộ - Năm 2010. BCKH Viện Nghiên cứu Nuôi

trồng Thuỷ sản 2, tháng 12/2010.

Nguyễn Thanh Tùng, 2008. Quy hoạch phát triển sản

xuất và tiêu thụ cá tra vùng Đồng bằng sông Cửu

Long đến năm 2010 và định hướng 2020. BCKH

Phân Viện Quy Hoạch Thủy Sản Phía Nam.

Tài liệu tiếng Anh

Nguyễn Xuân Lý, Nguyễn Chu Hồi, Ðặng Khánh,

2005. Tổng quan về chiến lược bảo vệ ngành thuỷ

sản đến năm 2020. NXB Nông Nghiệp, Hội thảo

toàn quốc về bảo vệ môi tường và nguồn lợi thủy

sản, trang 41-53.

Thanh, T.D., Saito, Y., Huy, D.V., Nguyen, V.L., Ta,

T.K.O. and Tateishi, M., 2004. Regimes of human

and climate impacts on coastal changes in Viet-

nam. Reg. Environ. Change, vol.4, pp.49–62.

White, I., 2002. Water Management in the Mekong Delta:

Changes, Conﬂicts and Opportunities. Technical

Documents in Hydrology, No. 61, pp. 78-94.

Phạm Thị Kim Oanh, Trương Hoàng Minh, 2011. Thực

trạng nuôi cá tra (Pangasianodon hypophthalmus

sauvage, 1878) có liên kết và không liên kết ở

Đồng Bằng Sông Cửu Long. Tạp chí Khoa học

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

168

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

DETERMINE THE SUSTAINABLE DEVELOPMENT SCALE FOR CATFISH

(Pangasianodon hypophthalmus) IN THE MEKONG DELTA BASED ON

ENVIRONMENTAL CARRYING CAPACITY

Luu Duc Dien^1*, Nguyen Dinh Hung², Nguyen Van Hao²

ABSTRACT

Catﬁsh has become the object of freshwater ﬁsh in intensive culture ponds mainly in the Mekong

Delta, and production from catﬁsh farming has been increased when actively developing breeding

and export markets. However, the spontaneous development of freshwater aquaculture has result-

ing in the environment changes and signs of deterioration, water of Mekong river and Bassac river

begins polluted, epidemics appear on catﬁsh and spread on a large scale, and biological diversity of

the ecosystem is in the reduction trend. Therefore, the development of farming scheduled in terms

of raising area and output can be considered a urgent request. Planning of sustainable aquaculture

development generally and catﬁsh particularly has commonly based on minimum environmental

impacts and optimum outputs. This report assesses the environmental carrying capacity of each

region belonging to Mekong and Bassac rivers to determine the development model for sustainable

catﬁsh farming throughout each region and the whole area in the most appropriate way. The results

showed that the scale of catﬁsh farming development in provinces along the Mekong river and Bas-

sac river in 2020 was determined at 3 levels: (i) low level: yield: 1,563,503 tons, area: 7,774 ha; (ii)

Moderate level: yield: 2,102,558 tons, area: 10,414 ha; (iii) high level: yield: 2,641,614 tons, area:

13,053 ha. However, the planning for catﬁsh farming should be applied at moderate level since this

level does not require high socio-economic development but still ensure ﬁsh production; and it is

important to ensure the environmental carrying capacity of Mekong and Bassac rivers.

Keywords: catﬁsh, environmental carrying capacity, Mekong Delta, planning, sustainability.

Người phản biện: ThS. Nguyễn Văn Trọng

Ngày nhận bài: 10/8/2014

Ngày thông qua phản biện: 26/8/2014

Ngày duyệt đăng: 05/9/2014

¹Southern Monitoring Center for Aquaculture Environment and Epidemic - Research Institute for Aquaculture No.2.

²Research Institute for Aquaculture No.2.

* Email: [email protected]

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

169