Khảo sát thời gian nghệ thuật gắn với các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam
70
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
KHẢO SÁT THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
GẮN VỚI CÁC PHƯƠNG THỨC DỰ BÁO
TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Trꢀn Thꢁ Thanh Nhꢁ1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Huꢃ
Tóm tꢄt: Thꢀi gian nghꢅ thuꢆt là mꢇt trong nhꢈng vꢉn ñꢊ quan trꢂng cꢋa thi pháp hꢂc.
Viꢅc nghiên cꢌu thꢀi gian nghꢅ thuꢆt có ý nghĩa ñꢍc biꢅt khi tìm hiꢎu các phương thꢌc dꢏ
báo trong văn xuôi tꢏ sꢏ trung ñꢁi Viꢅt Nam. Qua khꢐo sát các kiꢎu thꢀi gian ñꢍc trưng
xꢐy diꢑn ra, các kiꢎu thꢀi gian ñưꢒc nói ñꢃn và ñꢍc ñiꢎm cꢋa thꢀi gian ñưꢒc miêu tꢐ
trong các phương thꢌc dꢏ báo, chúng ta thꢉy ñưꢒc tư duy sáng tꢁo cꢋa các nhà văn
ñương thꢀi ñꢊu chꢓu ꢐnh hưꢔng cꢋa cꢐm quan tôn giáo, tín ngưꢕng trung ñꢁi.
Tꢖ khoá: Thꢀi gian, dꢏ báo, cát hung
1. Mꢂ ĐꢃU
Có nhiꢀu vꢁn ñꢀ ñáng bàn khi nghiên cꢂu vꢀ các phương thꢂc dꢃ báo trong văn xuôi
tꢃ sꢃ trung ñꢄi Viꢅt Nam, trong ñó ñáng lưu tâm là thꢆi gian. Trong cuꢇn Các phꢁm trù
văn hoá trung cꢗ, A.Gurevich cho rꢈng: “Con ngưꢆi không sinh ra vꢉi “giác quan thꢆi
gian”, nhꢊng khái niꢅm không gian và thꢆi gian bao giꢆ cũng bꢋ quy ñꢋnh bꢌi nꢀn văn hoá
cꢍa nó” [1, tr.31]. Theo quan niꢅm cꢍa ngưꢆi phương Đông, vꢎn mꢅnh, vꢎn sꢇ cꢍa con
ngưꢆi trong cõi nhân sinh như thꢏ ñã ñưꢐc ñꢋnh sꢑn, và ngưꢆi ta có thꢏ dꢃ báo, dꢃ ñoán
ñưꢐc mꢒt cách tương ñꢇi chính xác qua các thꢆi ñiꢏm, giai ñoꢄn nào ñó. Viꢅc nhꢁn mꢄnh,
xoáy sâu vào tính chꢁt dꢃ báo (ñꢓng nghĩa hưꢉng ñꢔn thꢆi gian tương lai) cho ta thꢁy thái
ñꢒ, quan niꢅm, và cách ꢂng xꢕ vꢉi thꢆi gian cꢍa các nhà văn trung ñꢄi. Tꢖ ñây, cꢗn ñꢘt lꢄi
mꢒt vꢁn ñꢀ mà trưꢉc nay các nhà nghiên cꢂu vꢙn thưꢆng nói ñꢔn là vꢉi tâm thꢂc coi trꢚng
nhꢊng giá trꢋ cꢍa quá khꢂ, dưꢆng như các nhà văn trung ñꢄi chꢛ chú ý bàn luꢎn ñꢔn cꢇ nhân
và thꢆi quá vãng mà ít chú ý ñꢔn hiꢅn tꢄi và tương lai; liꢅu trong viꢅc miêu tꢜ không gian
và thꢆi gian, tái hiꢅn diꢝn biꢔn cꢍa các sꢃ kiꢅn, tình tiꢔt… có hay không có các nhân vꢎt,
phương thꢂc, phương tiꢅn… ñóng vai trò dꢃ báo?
1 Nhꢎn bài ngày 11.01.2017; gꢕi phꢜn biꢅn, chꢛnh sꢕa và duyꢅt ñăng ngày 20.02.2017
Liên hꢅ tác giꢜ: Trꢗn Thꢋ Thanh Nhꢋ; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
71
2. NꢄI DUNG
2.1. Các dꢅng thꢆc và tình huꢇng dꢈ báo
Trong bꢜng thꢇng kê các tiꢏu thuyꢔt lꢋch sꢕ trong bꢒ Tꢗng tꢆp tiꢎu thuyꢃt chꢈ Hán Viꢅt
Nam (do Trꢗn Nghĩa biên soꢄn) dưꢉi ñây, chúng tôi xin ñꢋnh danh tên gꢚi cũng như sꢇ
lưꢐng xuꢁt hiꢅn cꢍa các phương thꢂc, kiꢏu loꢄi dꢃ báo ꢌ tꢖng tác phꢞm:
Sꢋm
ngꢌ, Điꢎm
ñꢍng
dao
Tiꢊp xúc
Tưꢑn vꢑi thꢊ
g sꢇ giꢑi siêu
nhiên
Phong Trꢅch
Bói
toán
Tꢒng
cꢏng
Tên tiꢉu thuyꢊt
Mꢏng
báo
thuꢐ
cát
Viꢅt lam xuân
thu
2
1
2
9
2
8
1
3
3
1
4
1
1
5
1
1
1
1
2
3
1
2
23
13
19
Hoan Châu kí
Hoàng Lê nhꢁt
thꢇng chí
Nam triꢀu công
nghiꢅp diꢝn chí
4
4
22
4
4
1
2
2
2
1
2
1
2
1
38
15
Hoàng Viꢅt
hưng long chí
1
Ngưꢆi dꢃ báo dù có cao siêu tài giꢟi ñꢔn mꢁy, khi phán truyꢀn, tiên tri vꢀ tương lai
cũng sꢠ tꢄo mꢒt hoài nghi cho ngưꢆi tiꢔp nhꢎn, vì tương lai là cái chưa ñꢔn, cái không thꢏ
kiꢏm chꢂng và cꢗm nꢡm ñưꢐc. Nhꢈm tăng sꢂc thuyꢔt phꢢc cho các phương thꢂc dꢃ báo,
các tác giꢜ thưꢆng sꢕ dꢢng kiꢏu thꢆi gian chép sꢕ: ghi rõ năm tháng, can chi, niên hiꢅu, ñꢆi
vua thꢂ mꢁy, triꢀu nào…, nhꢁt là trong các truyꢅn kꢏ vꢀ sꢃ hưng vong triꢀu ñꢄi, chuyꢅn ñꢣ
ñꢄt thăng quan tiꢔn chꢂc. Chꢤng hꢄn: Niên hiꢅu Kiꢔn Tân, năm Kꢥ Mão ñꢆi Trꢗn xꢜy ra
cái vꢄ Khát Chân (Truyꢅn Lꢅ Nương); khoa Quý Hꢐi, 1683, niên hiꢅu Chính Hòa thꢂ 4 ñꢆi
Lê Hy Tông (Truyꢅn thám hoa Quách Giai); khoa thi hꢒi năm Canh Tuꢁt, niên hiꢅu Cꢜnh
Trꢋ thꢂ 8 ñꢆi Lê Huyꢀn Tông (Thi hꢇi); khoa ꢦt Mùi niên hiꢅu Quang Hưng thꢂ mưꢆi tám,
1595, (Ông Thái Tꢎ); mꢒt kꢧ diꢅn mꢄo kỳ quái tꢉi cꢗm tay nói: Năm Long Đꢂc thꢂ 2,
1013, khoa Quý Sꢕu, trong sꢇ ñꢣ Tiꢔn sĩ, hꢚ nhà bác chiꢔm tꢉi mꢒt phꢗn ba (Chuyꢅn tiꢃn sĩ
Trꢘn Danh Tiêu)… Đꢏ tăng thêm tính chính xác, các tác giꢜ còn xây dꢃng nhân vꢎt dꢃ báo
là các danh nhân trong lꢋch sꢕ gꢡn vꢉi các cuꢒc chiꢔn tranh, nhꢊng sꢃ kiꢅn chꢇng giꢘc
ngoꢄi xâm như Trương Hꢇng, Trương Hát là tưꢉng Viꢅt Vương, gꢡn vꢉi sꢃ kiꢅn Lí Nam
Đꢔ bꢋ ñánh bꢄi; Mi Ê gꢡn vꢉi sꢃ kiꢅn vua Lý Thánh Tông ñánh thꢡng Sꢄ Đꢞu, vua Chiêm
72
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Thành; Cao Lꢣ là tưꢉng giúp An Dương Vương chꢇng Triꢅu Đà; nàng ꢨu trong mꢒng vua
Lý Nam Đꢔ ꢌ vào thꢆi Vĩnh An, nhà Ngô, nhiꢀu lꢗn trꢜi qua chiꢔn trꢎn… Khi nhân vꢎt dꢃ
báo tương lai nói rõ sꢃ kiꢅn sꢠ xꢜy ra ñúng vào năm tháng nào sꢠ tꢄo ra niꢀm tin mãnh liꢅt
cho ngưꢆi ñưꢐc dꢃ báo. Sꢃ xác tín vꢀ thꢆi gian cho thꢁy ngưꢆi dꢃ báo biꢔt trưꢉc, nꢡm rõ,
“biꢔt tuꢇt” nhꢊng ñiꢀu sꢠ xꢜy ra và chꢆ thꢆi gian ꢂng nghiꢅm. Cách kꢏ chuyꢅn ghi rõ mꢇc
thꢆi gian trên, mꢒt mꢘt, chꢋu ꢜnh hưꢌng cꢍa lꢇi chép sꢕ trung ñꢄi; mꢘt khác, nhꢡm tꢉi viꢅc
truyꢀn tꢜi thông tin tꢉi công chúng và tránh ñưꢐc sꢃ xoi mói, bưng bít, cꢜn trꢌ cꢍa thꢔ lꢃc
phong kiꢔn cꢗm quyꢀn.
Thꢆi gian không ñưꢐc chia tách ñơn lꢎp mà bao giꢆ cũng có sꢃ sóng ñôi vꢉi không
gian. Cùng vꢉi thꢆi gian cꢢ thꢏ thì không gian cũng mang tính minh xác cao vì: “Ngưꢆi
xưa không thꢏ hình dung mꢒt sꢃ kiꢅn liên quan ñꢔn ñꢁng bꢎc, danh nhân lꢄi nꢈm ngoài
không gian thiên hꢄ, tꢂc là nꢈm ngoài không gian cꢍa mꢒt triꢀu ñꢄi nào ñó. Phꢗn lꢉn các
truyꢅn ngꢡn trung ñꢄi ñꢀu chꢛ rõ quê quán nhân vꢎt hay ñꢋa ñiꢏm diꢝn ra sꢃ kiꢅn liên quan
nhân vꢎt bꢈng cách xác ñꢋnh ñꢋa danh hành chính chính xác (làng, xã, tꢩng, huyꢅn, châu…
tuỳ theo sꢃ biꢔn thiên cꢍa các ñơn vꢋ hành chính mꢣi thꢆi) thay vì nói ñꢔn không gian ñꢋa lí
hꢚc. Dꢝ hiꢏu là các biꢅn pháp ñó nhꢈm tꢄo ra cꢜm tưꢌng ñây là nhꢊng chuyꢅn có thꢎt, tác
giꢜ là ngưꢆi biꢔt tꢁt cꢜ và kꢏ lꢄi “trung thꢃc” tꢁt cꢜ vì nhân vꢎt, ñꢋa ñiꢏm và thꢆi gian xꢜy ra
sꢃ kiꢅn ñꢀu có thꢏ kiꢏm chꢂng” [2, tr.165].
Thꢀi gian có tính chꢉt bꢉt thưꢀng, cꢉp bách: Con ngưꢆi là mꢒt thꢃc thꢏ sꢇng, cho nên
yêu cꢗu ñꢗu tiên là tꢓn tꢄi, an toàn, tiꢔp theo là ñꢄt thành tꢃu, tꢃ khꢤng ñꢋnh mình. Xuꢁt
phát tꢖ ñó, nhu cꢗu cát tưꢆng, bình an, thuꢎn lꢐi, thành công, tránh tai hꢚa, bꢅnh tꢎt, thꢁt
bꢄi… trꢌ thành tâm thꢂc, bꢜn năng cꢍa con ngưꢆi. Bꢜn năng ñó không phꢜi mê tín, nhưng
do trình ñꢒ khoa hꢚc kĩ thuꢎt còn hꢄn chꢔ, nhꢎn thꢂc cꢍa con ngưꢆi ñꢇi vꢉi tꢃ nhiên, xã hꢒi
và bꢜn thân mình còn quá kém. Sꢃ vꢎn ñꢒng, ñꢩi thay cꢍa cát hung, phúc hꢚa có liên quan
mꢎt thiꢔt vꢉi tꢃ nhiên, xã hꢒi, và vꢉi chính con ngưꢆi do ñꢁy không thꢏ không mang màu
sꢡc thꢗn bí. Tꢖ thꢆi nguyên thuꢥ con ngưꢆi ñã biꢔt dùng vu thuꢎt ñꢏ tiꢔn hành hoꢄt ñꢒng
cꢗu cát tưꢆng, thành ñꢄt; tiꢔn thêm mꢒt bưꢉc, dꢗn dꢗn biꢔt tꢃ “sáng tꢄo” ra ñiꢀm tꢇt lành
tưꢐng trưng cho sꢃ thành công và cát tưꢆng, dùng vꢎt tưꢐng sꢇ và mai rùa ñꢏ bói toán,
giúp giꢜi ñáp thꢡc mꢡc, chꢛ ñꢄo hành ñꢒng. Sau khi các thuyꢔt vꢀ thiên can ñꢋa chi, âm
dương ngũ hành, thiên văn tinh tưꢐng… xuꢁt hiꢅn, trꢌ thành tꢢc rꢓi, ngưꢆi ta liꢀn lꢐi dꢢng
chúng sáng tꢄo ra các loꢄi thuꢎt sꢇ, tꢄo thành ngành dꢃ báo sꢉm nhꢁt cꢍa nhân loꢄi. Như
thꢔ, có thꢏ thꢁy, nhu cꢗu ñưꢐc dꢃ báo, ñưꢐc biꢔt trưꢉc tương lai thưꢆng ñꢔn khi con ngưꢆi
ñꢇi diꢅn vꢉi nhꢊng sꢃ kiꢅn trꢚng ñꢄi cꢍa cá nhân hoꢘc cꢒng ñꢓng. Nꢣi tò mò, lo sꢐ, háo
hꢂc… khiꢔn con ngưꢆi muꢇn vén bꢂc màn tương lai ñꢏ biꢔt trưꢉc hoꢘc tìm phương cách
giꢜi quyꢔt tình hình hiꢅn tꢄi.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
73
Nꢣi lo vꢀ sinh lão bꢅnh tꢙ vꢙn là nꢣi lo không cꢍa riêng ai. Khi ñꢇi diꢅn vꢉi nhꢊng
khoꢜnh khꢡc sinh tꢕ như vꢎy trong ñꢆi sꢇng, con ngưꢆi thưꢆng âu lo, sꢐ hãi vì cꢜm thꢁy
dưꢆng như mình không thꢏ làm chꢍ tình thꢔ vꢎn mꢅnh, có mꢒt thꢔ lꢃc nào ñó ñang chi
phꢇi, ñiꢀu khiꢏn mꢚi chuyꢅn. Đꢏ xua tan nhưng thꢡc mꢡc, lo lꢡng trong lòng, trꢁn an bꢜn
thân, con ngưꢆi thưꢆng có xu hưꢉng tìm sꢃ viꢅn trꢐ, thꢛnh ý tꢖ các thꢔ lꢃc siêu nhiên qua
các phương thꢂc dꢃ báo. Trong truyꢅn Cꢗ quái bꢚc sư truyꢅn, Quý Kính bꢋ ꢇm mꢁy tháng
không khꢟi liꢀn vꢆi thꢗy coi tꢕ vi tưꢉng sꢇ ñꢔn hꢟi. Cꢜnh trong Hoan Châu kí thꢁy cha
không vꢀ, vꢒi vàng ra chꢐ xem bói…
Nhìn chung, trong hꢗu hꢔt các trưꢆng hꢐp, tình huꢇng, tình thꢔ, ngưꢆi ta ñꢀu mong
muꢇn, ñꢀu tin vào các ñiꢀm báo. Ví dꢢ, mꢉt tích, có nhà nꢚ, con trai ñi lꢄc, nghe ñꢓn rꢈng
miꢔu sơn thꢗn cùng rꢁt linh thiêng bèn thành kính mang ñꢗy ñꢍ lꢝ vꢎt ñꢔn miꢔu cꢗu xin
thꢗn báo mꢒng (Điꢎu thám kì án); mꢉt cꢄp, ngưꢆi thôn nꢚ bꢋ nꢄn trꢒm cꢡp hoành hành, mãi
không tìm ra thꢍ phꢄm, nghe Vương tiên sinh ꢌ huyꢅn Kim Thành là ngưꢆi giꢟi bói dꢋch,
bèn ñꢔn bói mꢒt quꢧ xem sao (Câu chuyꢅn ngôi chùa hoang ꢔ huyꢅn Đông Triꢊu); tình
duyên: Chàng Tú Uyên tình cꢆ gꢘp ngưꢆi con gái ñꢪp, trong lòng si mê không biꢔt cách gì
tương kiꢔn, chàng nghe ñꢓn ñꢀn Bꢄch Mã rꢁt thiêng, bèn ñꢔn mꢎt ñꢜo, xin quꢧ bói thꢧ
(Cuꢇc gꢍp gꢕ kì lꢁ ꢔ Bích Câu); hay Ngô Kiꢀu Nương nhꢆ cha giꢜi quꢧ bói “Ngꢚc lꢄi
kinh” ñꢏ bàn chuyꢅn hôn nhân (Viꢅt Nam kì phùng sꢏ lꢛc); bꢓ ñe doꢁ tính mꢅnh, sꢃ viꢅc bꢁt
thưꢆng, khi cꢜ bꢗy hꢩ kéo ñꢔn làng khiꢔn ngưꢆi dân ai ai cũng khiꢔp sꢐ thì lúc này thꢗy bói
xuꢁt hiꢅn vꢉi tư cách là ngưꢆi lý giꢜi hiꢅn tưꢐng lꢄ thưꢆng và bày quy trình cúng bái ñúng
quy cách ñꢏ ñuꢩi hꢩ ñi (Truyꢅn ngưꢀi nuôi hꢗ ꢔ huyꢅn Tꢚng Sơn); ñánh giꢍc, khi Ngô Tiên
chúa lꢎp quꢇc, quân phương bꢡc vào ăn cưꢉp. Tiên Chúa lo lꢡng nꢈm mꢒng ñưꢐc báo có
âm trꢐ (Bꢚ Cái Đꢁi vương); thi tài, vua cha yêu cꢗu các hoàng tꢕ tìm mꢒt món ăn dâng
cúng tꢩ tiên cũng là ñꢏ chꢚn ngưꢆi kꢔ vꢋ, Lang Liêu ngày ñêm lo nghĩ, bꢣng mꢒt hôm thꢁy
thꢗn nhân mách bꢜo làm ra món bánh chưng, bánh dày (Truyꢅn Lang Liêu); bꢓ thꢘn linh
quꢔ trách, khi quân lính cꢎy ñá gꢫ tháp bꢋ hoa mꢡt chóng mꢘt, ngã lăn, Đông Triꢀu khꢁn
xong cꢗm hai ñꢓng tiꢀn cúi ñꢗu tung lên rꢓi sꢢp lꢄy, dꢄ ran mꢒt tiꢔng, bꢜo mꢚi ngưꢆi là
thꢗn linh ñã ꢂng cho mꢒt âm mꢒt dương (Nam Triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí) … [3].
2.2. Thꢓi gian dꢈ báo
Thꢀi gian quá khꢌ: thưꢆng thông tin dꢃ báo ñꢘt ra mang tính dꢃ trù vꢀ tương lai là
chính nhưng trong mꢒt sꢇ phương thꢂc ñꢘc thù như mꢒng (vꢉi sꢃ dꢋch chuyꢏn không gian
lên thꢔ giꢉi trên cao như thiên ñình, xuꢇng thꢔ giꢉi dưꢉi thꢁp như âm phꢍ, thuꢥ phꢍ hoꢘc
ñꢔn các không gian khác trên mꢘt ñꢁt) thì thông tin và thꢆi gian có thꢏ là quá khꢂ, trong
mꢒng cꢍa ngưꢆi nꢈm mꢒng hoꢘc quá khꢂ cꢍa ngưꢆi xuꢁt hiꢅn trong mꢒng. Thꢆi gian quá
74
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
khꢂ cꢍa ngưꢆi nꢈm mꢒng ñưꢐc nhꢡc ñꢔn bao gꢓm thꢆi gian quá khꢂ xuꢁt thân. Bích Châu
cho vua Thánh Tông biꢔt quá khꢂ, xuꢁt thân cꢍa vua vꢇn là Tiên ñꢓng Tiêu Điꢅn (Truyꢅn
ngôi ñꢊn thiêng ꢔ cꢙa bꢎ), Tiên thꢩi sáo trong mꢒng báo cho vua Lê Thánh Tông biꢔt quá
khꢂ cꢍa vua vꢇn là mꢒt tiên ñꢓng ñꢂng bên cꢄnh thưꢐng ñꢔ (Chuyꢅn mꢇt giꢉc mꢇng), Ông
Nguyꢝn Trꢚng Thưꢆng, Hoàng Bình Chính (Ông Nguyꢑn Trꢂng Thưꢀng, Thꢘn hꢜ Đꢇng
Đình) ñꢀu ñưꢐc mꢬ nhân trong mꢒng báo cho biꢔt quá khꢕ tiꢀn kiꢔp là thꢗn hꢒ Đꢒng
Đình… Thꢆi gian quá khꢂ cꢍa ngưꢆi nꢈm mꢒng là thꢆi gian làm viꢅc thiꢅn hay gây tꢒi ác,
thꢆi gian này ñưꢐc nhꢡc tꢉi như mꢒt cái “nhân” mà hiꢅn tꢄi là cái “quꢜ” nhꢎn ñưꢐc.
Thꢆi gian quá khꢂ thuꢒc vꢀ ngưꢆi dꢃ báo và ngưꢆi ñưꢐc dꢃ báo thưꢆng gꢡn vꢉi viꢅc
giꢜi thích cho xuꢁt thân và cái chꢔt cꢍa hꢚ. Nguyꢝn Giám sinh xuꢁt hiꢅn trong mꢒng ngưꢆi
ñi biꢏn báo cho hꢚ biꢔt trưꢉc kia ñưꢐc thưꢐng ñꢔ giao cho xuꢇng trꢗn làm vua nưꢉc Nam,
nhưng vì vua hiꢅn tꢄi phúc trꢄch ñang thꢋnh nên phꢜi trꢌ vꢀ trꢆi (chꢔt) ñꢏ ñꢗu thai làm vua
nưꢉc khác (Truyꢅn Nguyꢑn Giám sinh ꢔ La Sơn). Trꢄng nguyên xã Dĩnh Kꢔ mꢒng gꢘp lꢄi
con trai, biꢔt xuꢁt thân cꢍa con là ngưꢆi trꢆi và trꢌ vꢀ trꢆi (chꢔt) là do tꢒi lꢣi cꢍa ông
(Chuyꢅn Trꢁng nguyên xã Dĩnh Kꢃ). Tiên quꢎn chúa báo mꢒng cho thái tꢕ Lê Duy Vĩ biꢔt
nàng phꢜi vꢀ trꢆi ñꢏ chăm sóc cho thái hꢎu ꢇm nꢘng (Tiên quꢆn chúa). Đꢏ diꢝn tꢜ không
thꢆi gian quá khꢂ trong các phương thꢂc dꢃ báo, tác giꢜ thưꢆng bꢡt ñꢗu bꢈng các cꢢm tꢖ
“lúc trưꢝc”, “dꢁo trưꢝc”, “trưꢝc ñây”, “nguyên trưꢝc kia”… ñꢏ tꢄo mꢒt lát cách vꢉi hiꢅn
tꢄi, ñưa ngưꢆi ñꢇi diꢅn vꢀ thꢆi gian quá khꢂ. Nhưng quá khꢂ không ñó ñông cꢂng mà có
mꢒt sꢃ kꢔt nꢇi vꢉi tương lai, dùng quá khꢂ ñꢏ nói chuyꢅn hiꢅn tꢄi và tương lai. Tuy các
phương thꢂc dꢃ báo thì mꢘc nhiên gꢐi dꢙn ñꢔn tương lai nhưng sꢃ xuꢁt hiꢅn sꢇ lưꢐng thꢆi
gian quá khꢂ không phꢜi là ít khiꢔn chúng ta phꢜi suy ngꢙm vꢀ sꢃ chuyꢏn dꢋch cꢍa vũ trꢢ,
cꢍa thꢆi gian, ngày mai bꢡt ñꢗu tꢖ ngày hôm nay, tương lai có vꢧ huyꢀn hoꢘc xa xôi nhưng
bꢡt nguꢓn trꢃc tiꢔp tꢖ quá khꢂ và hiꢅn tꢄi, ñó là mꢒt dòng chꢜy liên tꢢc và chꢋu ꢜnh hưꢌng
cꢍa triꢔt lí nhân quꢜ, luân hꢓi.
Thꢀi gian tương lai: khꢜ năng ñoán trưꢉc tương lai là ñiꢀu phꢩ biꢔn ꢌ trong các quꢧ
bói. G. Vitrôi cho rꢈng: “Chúng ta chꢄm tꢉi tình huꢇng ngưꢐc ñꢆi là trong ý thꢂc ñꢗu tiên
vꢀ thꢆi gian, con ngưꢆi theo bꢜn năng ñã cꢇ tìm cách vưꢐt lên và loꢄi trꢖ thꢆi gian” [1,
tr.33]. Chiꢔm nhiꢀu trong các dꢃ ñoán tương lai là nhóm hꢚa phúc, sinh lão bꢅnh tꢕ. Ngưꢆi
Trung Quꢇc ñã thꢏ hiꢅn sꢃ trưꢆng sinh bꢁt lão bꢈng câu chuyꢅn Tꢀ Thiên Đꢄi Thánh xuꢇng
náo loꢄn âm phꢍ và xóa tên mình ra khꢟi sꢩ sinh tꢕ, lên thiên ñình trꢒm ñào tiên, linh ñan
nhꢈm trꢧ mãi không già (Tây du ký). Thꢆi gian tương lai gꢡn vꢉi viꢅc ñưꢐc kéo dài thꢆi
gian sꢇng, tăng thêm tuꢩi thꢚ hay bꢋ rút ngꢡn thꢆi gian sꢇng giꢜm thꢚ là tùy thuꢒc vào thái
ñꢒ cách ꢂng xꢕ vꢉi cuꢒc sꢇng quá khꢂ và hiꢅn tꢄi. Nhꢊng ngưꢆi ăn ꢌ phúc ñꢂc, làm viꢅc
thiꢅn, hiꢔu thꢜo thì ñưꢐc tăng thꢚ (Như Chi thêm tuꢗi thꢂ, Hiꢃu thꢐo trưꢝc sau); nhꢊng kꢧ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
75
phꢄm tꢒi ác, hiꢔu sꢡc bꢋ giꢜm thꢚ (Chuyꢅn mꢛ ác, Chuyꢅn yêu quái ꢔ Xương Giang). Tuꢩi
thꢚ mà Thưꢐng ñꢔ tăng hay giꢜm ñưꢐc tính bꢈng kꢥ (mꢒt kꢥ bꢈng mưꢆi năm) ñưꢐc ghi
trꢃc tiꢔp vào sꢩ sinh tꢕ cꢍa mꢣi ngưꢆi. Thꢆi gian tương lai trong mꢒng là sꢃ báo trưꢉc cho
ngưꢆi nꢈm mꢒng biꢔt trưꢉc cái chꢔt và sꢃ trꢌ vꢀ cꢍa mình. Nó có thꢏ ñi kèm hꢅ thꢇng tín
hiꢅu biꢏu trưng như thưꢐng ñꢔ ban cho cây bút (Truyꢅn ngưꢀi liꢅt nꢈ ꢔ An ꢞp); hoꢘc lꢆi
mꢆi lên tòa sen; hoꢘc lꢆi thưꢐng ñꢔ sai sꢂ Thanh Long Yꢏn Nguyꢅt mꢆi ñꢔn ñiꢅn Tꢕ Hư,
thꢜo mꢒt chương Ngꢚc Điꢅp (Chuyꢅn Lý Hoꢟng), hoꢘc lꢆi nhꢡc trꢌ vꢀ ñꢏ làm viꢅc cũ vì
chꢣ trꢇng kia không ai làm, bꢟ lâu tꢁt bꢋ phꢄt (Mꢇt dòng chꢈ lꢉy ñưꢒc gái thꢘn), hoꢘc lꢆi
hꢂa hꢪn cꢍa ngưꢆi ñã chꢔt rꢈng không bao lâu nꢊa sꢠ ñưꢐc gꢘp nhau, chꢉ nên ñau buꢓn
quá (Tiên Quꢆn Chúa, Chuyꢅn ngưꢀi liꢅt nꢈ ꢔ An ꢞp); hoꢘc ngày tháng năm chꢔt ñã ñưꢐc
quꢥ sꢂ báo trưꢉc bꢈng trát ñòi (Giꢉy thuê chꢃt). Viꢅc các tác giꢜ dꢃ báo cái chꢔt như là sꢃ
trꢌ vꢀ mꢒt chꢇn cũ phꢜn ánh ưꢉc mong vưꢐt lên cái chꢔt vꢀ thꢏ xác cꢍa con ngưꢆi, ñưꢐc
nꢈm trong vòng tuꢗn hoàn tái sinh bꢁt diꢅt.
Tương lai, công danh ñꢣ ñꢄt cꢍa các quan lꢄi thưꢆng ñưꢐc thꢗn nhân báo trưꢉc (tꢖ lúc
ngưꢆi mꢪ còn mang thai, lúc mꢉi sinh, thꢍa còn tu hꢚc, tꢖ lúc mꢉi thi xong chưa yꢔt bꢜng
vàng) bꢈng nhꢊng tưꢉc danh hꢚ ñꢄt ñưꢐc sau này như Thám hoa, Thưꢐng thư, Trꢄng
nguyên: Đꢄo nhân dꢃa vào xem tưꢉng mà ñoán rꢈng mꢪ Giáp Hꢜi sau này sinh con sꢠ ñꢣ
Trꢄng nguyên (Truyꢅn Trꢁng nguyên xã Dĩnh Kꢃ); Lê Nꢄi mꢉi thi xong, mꢪ ông nꢈm mơ
thꢁy thꢗn nhân bꢜo: ngoài hiên có mꢒt viên Hoàng giáp nꢈm, sao không ra mꢌ cꢕa ñón
vào? (Truyꢅn trꢁng nguyên Lê Nꢁi); Ông Đꢘng Chꢁt ñưꢐc thꢗn ñꢔn gõ cꢕa gꢚi ñích danh:
Ông trꢄng (Ông Đꢍng Chꢉt).
Tương lai không chꢛ ñưꢐc dꢃ báo bꢈng thꢆi gian ưꢉc ñꢋnh, mà còn ñi kèm vꢉi nhꢊng
lꢆi khuyên, tư vꢁn cꢍa cꢍa các “bꢇc sư” như: “sau này… nhꢝ… nꢃu không…”, “nꢃu…
thì…”, “chꢄc chꢄn… nhưng ñꢖng quên… vì…”, “sau này khi… thì nhꢝ dꢍn con cháu…
thì…”. Nꢔu ñꢏ ý chúng ta sꢠ nhꢎn ra, thꢆi gian tương lai vꢇn ñã mꢌ rꢒng càng ñưꢐc mꢌ
rꢒng, nhꢊng dꢊ kiꢅn ñưꢐc nói sau nhꢊng cꢢm “sau này”, “nꢃu”, “chꢄc chꢄn”… ñã thuꢒc
tương lai, thì “nhꢝ”, “ñꢖng quên”, “hãy”… là hành ñꢒng tương lai kꢔ tiꢔp sꢃ kiꢅn tương lai
và nhꢊn sꢃ kiꢅn sꢠ xꢜy ra sau nhꢊng cꢢm tꢖ “thì”, “vì”, “hiꢊm nꢠi”… là tương lai cꢋa
tương lai khi nhân vꢎt làm theo hay không làm theo lꢆi nhꢡn nhꢍ, dꢘn dò. ꢭ ñây, xꢜy ra
các trưꢆng hꢐp sau: nhân vꢎt ñưꢐc dꢃ báo hoàn toàn làm theo lꢆi dꢘn dò (ñꢘt mꢒ chôn, làm
theo lꢆi chꢛ dꢙn trong mꢒng, chꢚn ngày tꢇt…) thì tương lai ñꢄt kꢔt quꢜ như ý, trꢚn vꢪn
(Truyꢅn hꢂ Vũ ꢔ Mꢇ Trꢁch, Truyꢅn Tꢎ tưꢝng xã Mꢇ Trꢁch, Truyꢅn trꢁng nguyên xã Dĩnh
Kꢃ); nhân vꢎt ñưꢐc dꢃ báo chꢛ thꢃc hiꢅn mꢒt phꢗn lꢆi dꢘn cꢍa ngưꢆi dꢃ báo thì tương lai
ñꢗu tiên cũng ñꢄt ñưꢐc kꢔt quꢜ tꢇt nhưng chung cꢢc dꢌ dang, không trꢚn vꢪn, thꢎm chí bꢁt
hꢄnh (Đinh Tiên Hoàng Kí, Ngôi mꢇ nhà hꢂ Trꢘn, Chuyꢅn Trâu Canh ꢔ xã Tꢙ Trꢘm).
76
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Tương lai thưꢆng xuꢁt hiꢅn ngay sau dꢃ báo và ñưꢐc chꢂng thꢃc. Đây cũng là thꢆi
gian ꢂng nghiꢅm tꢂc là ñꢏ chꢂng thꢃc xem dꢃ báo có ñúng không. Xꢜy ra mꢁy trưꢆng hꢐp
chꢍ yꢔu sau: không ꢂng nghiꢅm (3/243 truyꢅn xuꢁt hiꢅn các phương thꢂc dꢃ báo, chiꢔm
1,23%); ꢂng nghiꢅm ngay lúc ñó hoꢘc ngày mai (Chiꢔm tꢛ lꢅ 21,4%); mꢒt thꢆi gian ngꢡn
sau hoꢘc phꢄm vi thꢆi gian trong vòng ñꢆi ngưꢆi trꢌ lꢄi (Chiꢔm tꢛ lꢅ cao nhꢁt 72,84%); vài
ñꢆi sau (Chiꢔm tꢛ lꢅ 4,5%). Sꢃ không ꢂng nghiꢅm có tꢛ lꢅ ít nhꢁt là vì thưꢆng dꢃ báo có
ñúng, có sai, nhꢊng dꢃ báo sai bꢋ quên lãng chꢛ nhꢊng dꢃ báo ñúng mꢉi ñưꢐc ghi chép, lưu
truyꢀn, còn xꢜy ra ngay và trong vòng ñꢆi ngưꢆi chiꢔm tꢛ lꢅ cao nhꢁt vì: “Trong xã hꢒi
nguyên thuꢥ phương hưꢉng thꢆi gian chꢛ có ý nghĩa ñꢇi vꢉi tương lai trꢃc tiꢔp, quá khꢂ
không xa, và hoꢄt ñꢒng ñang diꢝn ra, ñꢇi vꢉi nhꢊng hiꢅn tưꢐng diꢝn ra trꢃc tiꢔp xung
quanh con ngưꢆi; còn nhꢊng biꢔn cꢇ ꢌ ngoài phꢄm vi này thì con ngưꢆi xã hꢒi này tri giác
mꢒt cách mơ hꢓ, toꢄ ñꢒ trong thꢆi gian ñưꢐc xác ñꢋnh mꢒt cách lơ mơ” [1, tr.33], nhꢊng dꢃ
báo quá xa qua mꢁy trăm năm, mꢁy ñꢆi như Trꢄng Trình Nguyꢝn Bꢛnh Khiêm trong Chép
thêm vꢊ Bꢁch Vân am thì quá mơ hꢓ, khó kiꢏm chꢂng nên ít ñưꢐc ñꢀ cꢎp.
Thꢀi gian hiꢅn tꢁi: Dù dꢃ báo là nói ñꢔn tương lai nhưng hiꢅn tꢄi vꢙn là vꢁn ñꢀ quan
trꢚng và trung tâm. Thꢆi gian hiꢅn tꢄi có ý nghĩa to lꢉn, nó có sꢂc mꢄnh làm thay ñꢩi dꢃ
báo trong quá khꢂ và tương lai ñã ñưꢐc báo trưꢉc: Trꢗn Thái Vương là Chiêu Văn ñꢓng tꢕ
theo lꢅnh Thưꢐng ñꢔ giáng sinh nơi cung vua 48 năm, ñꢔn hꢄn bꢋ bꢅnh nꢘng, sꢡp vꢀ trꢆi.
Nhꢆ con cái hiꢔu thꢜo mà Thưꢐng ñꢔ cꢜm ñꢒng, tăng tuꢩi thꢚ thêm 12 năm (Tꢀ tꢉu thiên
ñình ꢌng nghiꢅm). Cha cꢍa Nguyꢝn Đình Gia ꢌ Cát Trù, Cꢞm Khuê là ngưꢆi giꢟi xem sꢇ
ñoán mꢅnh, nhà giàu có bꢄc nghìn. Ông tꢃ xem sꢇ cho mình sꢠ có hai ñꢂa con ngoan, trong
ñó có mꢒt quý tꢕ. Nhưng khi tuꢩi ñã tꢉi 50 hai ñꢂa con vꢙn rong chơi cꢆ bꢄc suꢇt ngày.
Đꢄo nhân nói: sꢇ mꢅnh không ꢂng nghiꢅm bꢌi tâm thuꢎt sinh biꢔn. Con ngưꢆi ta không có
gì ñáng trꢚng bꢖng lòng hiꢔu. Ông thꢃc có tꢒi vꢉi trꢆi lâu rꢓi, nꢔu biꢔt lꢁy lòng yêu quý thê
thiꢔp ñꢏ phꢢng thꢆ cha mꢪ thì có thꢏ làm nguôi ñưꢐc nꢣi tꢂc giꢎn cꢍa quꢥ thꢗn. Tꢖ ñó ông
bèn hꢔt lòng thꢆ phꢢng không chút xao nhãng, hai con ông cũng sꢕa ñꢩi tính nꢔt, ông sꢇng
ñꢔn 70 tuꢩi, kꢋp thꢁy ngưꢆi con là Đình Gia ñi thi trúng cꢕ nhân khoa Mꢎu Thân năm Tꢃ
Đꢂc thꢂ nhꢁt 1848 (Dꢏng miꢃu thꢀ ñꢁo nhân).
Thꢆi ñiꢏm xuꢁt hiꢅn dꢃ báo thưꢆng gꢡn vꢉi nhꢊng sꢃ kiꢅn ñꢘc biꢅt cꢍa hiꢅn tꢄi, dꢃ
báo vꢀ tương lai như mꢒt cách ñꢏ thưꢌng / phꢄt hành ñꢒng hiꢅn tꢄi. Nhꢊng motif truyꢅn
tiêu biꢏu có thꢏ kꢏ ñꢔn như làm viꢅc tꢇt ñưꢐc ñꢀn ơn, ñưꢐc trꢆi ban thưꢌng (bꢈng ngôi ñꢁt
phong thuꢥ, ñưꢐc giúp ñꢫ ñꢣ ñꢄt trong thi cꢕ, sinh con quý tꢕ, lꢁy ñưꢐc vꢐ hiꢀn…)
(Chuyꢅn gã trà ñꢜng giáng sinh, Truyꢅn Trꢁng Nguyên xã Dĩnh Kꢃ, Truyꢅn hꢂ Vũ ꢔ Mꢇ
Trꢁch, Như Chi ñưꢒc thêm tuꢗi thꢂ…), ñꢒc ác, bꢄo ngưꢐc, tham lam, bꢁt hiꢔu… nên bꢋ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
77
phꢄt (bꢋ bꢅnh, giꢜm tuꢩi thꢚ, chꢔt, không ñưꢐc siêu thoát, con cái hư hꢟng, gia ñình phiêu
tán, bꢋ mꢁt chꢂc…) (Chuyꢅn Lý tưꢝng quân, Truyꢅn mꢛ ác, Truyꢅn yêu quái ꢔ Xương
Giang…). Thꢆi ñiꢏm hiꢅn còn là tương lai hé lꢒ trưꢉc: Chꢋu ꢜnh hưꢌng cꢍa thuyꢔt ñꢋnh
mꢅnh, tiꢀn ñꢋnh, mꢚi sꢃ viꢅc, mꢚi thꢂ ñꢀu ñưꢐc sꢡp xꢔp trưꢉc. Hꢚa phúc, sꢇng chꢔt, vꢎn
mꢅnh cá nhân hay dân tꢒc ñꢀu ñưꢐc Trꢆi ñꢋnh sꢑn, trong mꢣi thꢆi ñiꢏm ꢌ ñâu, làm gì, gꢘp
ai… không phꢜi chuyꢅn tình cꢆ. Vì thꢔ nhꢊng nhân vꢎt ñꢘc biꢅt sau này ꢌ vꢋ thꢔ ngôi cao
tꢖ lúc còn bình thưꢆng ñã sꢉm có nhꢊng dꢁu hiꢅu báo trưꢉc.
Thꢆi gian hiꢅn tꢄi vꢉi nhꢊng ñiꢀm báo ꢁy chính là tương lai ñưꢐc hiꢏn lꢒ trưꢉc ꢌ hiꢅn
tꢄi. Hꢓi Nghꢅ vương còn nhꢟ, tám chín tuꢩi theo hꢗu Minh vương, vꢖa lúc trên giưꢆng có
chiꢔc chiꢔu trúc, Minh vương bꢜo vꢋnh thꢕ, Nghꢅ vương ꢂng khꢞu ñꢚc: Hꢈu vĩ thꢙ quán,
Trung không ngoꢁi kính. Tưꢝc nhꢈ vi nô, Khꢋng thương nhân tính (Có nàng giꢟi giang,
trong rꢣng ngoài cꢂng, bꢡt làm ñày tꢉ, e chꢄm nhân tính). Tác giꢜ truyꢅn tꢖ ñó ñã kꢔt luꢎn:
Ngưꢆi quân tꢕ nói “mꢅnh trꢆi có dꢁu hiꢅu, không ai ngăn cꢜn nꢩi” vꢀ sau quꢜ nhiên như
vꢎy (Chuyꢅn Nghꢅ vương) [4, tr.102ꢮ103 ꢮ Tꢎp 2]. Tương lai còn là sꢃ chꢂng thꢃc cꢍa dꢃ
báo quá khꢂ: có lúc các tác giꢜ kꢏ cuꢒc ñꢆi nhân vꢎt theo thꢆi gian tuyꢔn tính nhưng cũng
có nhiꢀu trưꢆng hꢐp lꢄi dùng thao tác ñꢜo chiꢀu thꢆi gian trꢗn thuꢎt. Nhà văn miêu tꢜ
nhꢊng sꢃ kiꢅn ꢌ hiꢅn tꢄi, sau ñó, quay trꢌ vꢀ quá khꢂ cꢍa nhân vꢎt vꢉi nhꢊng phương thꢂc
dꢃ báo ñꢏ khꢤng ñꢋnh lꢄi nhꢊng sꢃ kiꢅn ꢌ hiꢅn tꢄi là ñúng (Viꢅc thi cꢙ, Ông Lê Trãi, Cꢛ
Thái Tꢎ, Viꢅt Nam kỳ phùng sꢏ lꢛc, Truyꢅn, Xem tưꢝng xương…).
2.3. Mꢏt sꢇ ñꢔc ñiꢉm cꢕa thꢓi gian gꢖn vꢑi dꢈ báo
Sꢏ kéo dài cꢋa thꢀi gian dꢏ báo: thꢆi gian trong dꢃ báo có thꢏ chꢛ là mꢒt khoꢜnh khꢡc
vꢢt hiꢅn vꢉi mꢒt lꢆi phán truyꢀn cꢍa thꢗn linh hoꢘc kéo dài suꢇt ñêm ñꢔn sáng. Dꢃ báo có
thꢏ chꢛ xuꢁt hiꢅn trong mꢒt ñêm gꢡn liꢀn vꢉi mꢒt thông tin nhưng cũng có thꢏ xuꢁt hiꢅn
trong nhiꢀu ñêm cũng vꢉi mꢒt thông tin hoꢘc tình tiꢔt có sꢃ chuyꢏn biꢔn. Các chi tiꢔt miêu
tꢜ dꢃ báo thưꢆng ñưꢐc các tác giꢜ miêu tꢜ mang ñꢘc ñiꢏm là có sꢃ kéo dài vꢀ thꢆi gian xꢜy
ra sꢃ kiꢅn, có thꢏ diꢝn ra hꢓi lâu, tꢖ ñêm ñꢔn sáng, vài ngày, vài tuꢗn, cꢜ tháng: Khi Thꢗn
Long Đꢣ hiꢏn linh báo vꢀ linh khí nưꢉc Nam thì “mùi hương ngào ngꢄt, tiꢔng nhꢄc vang
lꢖng, hꢜi lâu mꢝi tan” (Đô ñꢚc khuông tá thánh vương); Lúc Lê Lꢐi sinh, nhà có ñóa mây
hꢓng che phꢍ suꢚt ba ngày liꢊn không tan (Lam Sơn thꢏc lꢛc); có sao Thái Bꢄch di chuyꢏn
qua bꢗu trꢆi, sau hai tháng mꢝi mꢀ khuꢉt là ñiꢀm báo Đꢔn tháng 4, Hiꢀn vương cho mꢌ
khoa thi chꢚn kꢧ sĩ (Nam triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí). Cũng trong tác phꢞm này, Năm Bính
Thìn (1616), mùa xuân, ngày 16 tháng giêng, nguyꢅt thꢃc, mꢘt trăng bꢋ che khuꢁt khoꢜng
mꢒt phꢗn mưꢆi, lꢄi có sao khách phꢄm vào quꢗng mꢘt trꢆi, hơn mưꢀi ngày mꢉi hꢔt là ñiꢀm
78
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
dꢊ báo Cung phi hꢚ Tô cꢍa Bình An Vương ꢇm chꢔt; ꢌ bꢡc triꢀu ngôi ñiꢅn mái bꢈng trong
hoàng cung tꢃ nhiên có máu tꢖ trên mꢒt cꢒt trꢢ chꢜy xuꢇng loang cꢜ nꢀn nhà, mùi tanh hôi
nꢓng nꢘc. Thanh Đô vương sai ñꢄo sĩ lꢎp ñàn cꢗu tꢄ ñꢏ giꢐi trꢖ ñꢃn ngoài tháng bꢐy mꢝi
hꢃt (Nam triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí); bà mꢪ cꢍa Sinh phong ñꢄi vương ñꢔn kỳ vào trưꢉc
hôm sinh nꢌ mꢒt ngày, ñang ñêm chꢐt thꢁy mꢒt ngôi sao lꢕa to như cái ñꢁu tꢖ trên trꢆi hꢄ
xuꢇng lưꢐn vòng trên nóc nhà hꢜi lâu mꢝi tan (Truyꢅn vꢊ Sinh phong ñꢁi vương tán trꢓ
công thꢘn thưꢒng tꢎ lꢇc công hꢂ Đinh)…
Không chꢛ dꢖng lꢄi ꢌ viꢅc miêu tꢜ dꢃ báo kéo dài mà ñꢏ nhꢁn mꢄnh, các tác giꢜ còn sꢕ
dꢢng thꢋ pháp lꢍp ñi lꢍp lꢁi mꢇt sꢏ kiꢅn dꢏ báo: Đꢔn lúc hꢟa táng, lúc bꢚc cꢇt, cháu ñꢂng
quanh vái hꢗu, xá lꢋ bay vào ꢇng tay ngưꢆi cháu thꢂ, phát ra ánh sáng, hꢑ lꢉy ra lꢁi cꢌ bay
vào... Rút cuꢒc ngưꢆi con thꢂ ꢁy vꢙn nꢇi ngôi vua, ꢁy là Minh Vương (Linh hꢜn ông ñꢓnh
nhưꢀng ngôi cho cháu); thꢗn nhân xuꢁt hiꢅn báo hai lꢘn báo, nhꢡc nhꢌ, dꢚa, khuyên răn ñꢏ
giꢊ ñꢁt cho nhà hꢚ Vũ (Truyꢅn hꢂ Vũ ꢔ xã Trung Hành); con chuꢒt ñꢡp lá lên mꢘt ngưꢆi
gia nhân ba lꢘn cho thꢁy sꢇ trꢆi ñã ñiꢏm (Truyꢅn ông lão mang lꢚt hꢗ). Vꢉi vô sꢇ trưꢆng
hꢐp dꢃ báo ñưꢐc lꢘp ñi lꢘp lꢄi có tính chu kỳ như Trꢗn Bá Kính mꢒng lên trꢆi hàng tháng
vào ngày rꢈm vào mꢓng mꢒt ñꢏ hꢚp cꢒng ñꢓng thiên tào. Chu sinh ba ngày nꢈm mꢒng mꢒt
ngày ñꢔn Hoa quꢇc… Khi nhà văn sꢕ dꢢng các phương thꢂc dꢃ báo trong tác phꢞm thưꢆng
tꢄo nên sꢃ mơ hꢓ, hoài nghi vì thꢔ thꢍ thuꢎt miêu tꢜ kéo dài, lꢘp ñi lꢘp lꢄi các phương thꢂc
dꢃ báo mang ñꢔn cꢜm giác ñáng tin cꢎy vào câu chuyꢅn.
Thꢀi gian ñưꢒc mã hoá kí hiꢅu thay vì nói trꢏc tiꢃp: Thꢆi gian ñưꢐc nói ñꢔn trong các
phương thꢂc dꢃ báo thưꢆng không trꢃc tiꢔp mà ñưꢐc mã hoá trong nhꢊng câu thơ, bài sꢁm
kí… mà ngưꢆi thưꢆng không dꢝ gì hiꢏu ñưꢐc,có nhiꢀu trưꢆng hꢐp ñꢔn khi sꢃ kiꢅn xꢜy ra
rꢓi ngꢙm lꢄi mꢉi biꢔt ñã ñưꢐc dꢃ báo trưꢉc. Văn Phái hꢗu Nguyꢝn Quyꢅn nghe ñưꢐc bài
thơ sꢁm bꢇn câu thơ chưa hiꢏu hꢔt ý nghĩa ra sao: Tam ngũ chi thꢀi/ Hꢄc long ngꢇ hꢗ/
Quân tiꢑu long thành/ Sinh cꢘm ñꢁi vũ. Đꢔn khi phá ñưꢐc thành Đꢄi La, các nhà Nho cùng
vꢉi Nguyꢝn Quyꢅn mꢉi giꢜi thích ñưꢐc ý nghĩa cꢍa bài thơ ꢁy: “tam ngũ chi thꢆi” tꢂc là
năm Quang Hưng thꢂ 15, “hꢡc long” rꢓng ñen tꢂc năm Nhâm Thìn, “hꢩ ngꢒ” gꢘp hꢩ là nói
vꢀ tháng giêng 2, “quân tiꢏu long thành” là nói quân nhà Lê phá thành Đꢄi La tꢂc thành
Thăng Long, “Sinh cꢗm ñꢄi vũ” là chꢛ vào thưꢆng quꢇc công vꢎy (Hoan châu kí) [5]. Viꢅc
dꢃ báo cái chꢔt cũng xuꢁt hiꢅn nhiꢀu và phꢗn lꢉn cũng ñưꢐc nói rꢁt ꢞn ý: Sau khi công tꢕ
Hiꢅp Đꢂc qua ñꢆi, ngưꢆi ta mꢉi hiꢏu ý nghĩa câu kꢅ: ñꢛnh trung minh kinh nguyên vô ꢂc:
ñĩnh trung (nꢕa ñinh) là bán ngũ, tꢂc là nꢕa năm, chꢛ vào tháng sáu vꢎy, minh kính (gương
sáng chꢛ mꢘt trăng) là ngày rꢈm trăng tròn to và sáng, nguyên vô ꢌc là không lâu dài. Tꢁt cꢜ
nghĩa: ngày rꢈm tháng sáu năm nay công tꢕ Hiꢅp Đꢂc qua ñꢆi. Bꢁy giꢆ ngưꢆi ta mꢉi biꢔt
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
79
lꢆi kꢅ thꢎt huyꢀn diꢅu, ꢂng nghiꢅm không sai (Nam triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí); lꢆi tiên tri
(sꢁm ngꢊ) nói rꢈng: Cꢕu cꢕu kiꢀn khôn dĩ ñꢋnh/ Thanh minh thꢆi tiꢔt tàn hoa/ Thꢎp ñáo
dương ñꢗu quá mã/ Hꢗu binh bách vꢄn hꢓi gia... Hai câu ñꢗu ñã ꢂng nghiꢅm (ám chꢛ viꢅc
Trꢋnh Tráng chꢔt năm 81 tuꢩi). Còn hai câu sau giꢜi thích: “dương ñꢗu quá mã” có nghĩa
năm ꢦt Mùi (dê) ñꢒng binh, qua năm Ngꢚ ñꢔn năm Thân vưꢐt qua ñꢋa giꢉi. Đꢒi quân trăm
vꢄn cꢍa Nam chúa Dũng quꢎn công sꢠ ra thăng Long vào nhꢊng năm Canh Thân. Suy
nghiꢅm theo lꢆi sꢁm ngꢊ ñó thì quân Nam sꢠ thꢗn tꢇc cuꢇn chiꢔu ruꢩi thꢤng tiꢔn ra Trung
Đô, thu phꢢc giang sơn dꢃng nên sꢃ nghiꢅp bá vương (Nam triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí) [3,
tr.386]. Thꢆi gian mã hoá thưꢆng rơi vào các trưꢆng hꢐp liên quan ñꢔn các sꢃ kiꢅn lꢋch sꢕ,
hưng vong triꢀu ñꢄi, viꢅc lên ngôi vua, sꢃ sinh tꢕ cꢍa các nhân vꢎt nꢩi tiꢔng. Viꢅc mã hoá
thꢆi gian trong các phương thꢂc dꢃ báo qua sꢁm kí, ñꢓng dao, sꢁm ngꢊ phꢜn ánh quan
niꢅm trung ñꢄi là cơ trꢆi ñiꢀu bí mꢎt không dꢝ dàng mà biꢔt và tiꢔt lꢒ ñưꢐc chꢛ nhꢊng
ngưꢆi có khꢜ năng ñꢘc biꢅt mꢉi thꢁu tꢟ. Cơ trꢆi thưꢆng không ñưꢐc nói ra trưꢉc nhưng
viꢅc thông báo sꢃ kiꢅn bꢈng mã hoá là mꢒt cú lách thông minh vꢖa nói vꢖa không và
thưꢆng ñꢔn khi sꢃ kiꢅn ñã diꢝn ra rꢓi thì ngꢙm lꢄi các bài thơ ngưꢆi ta mꢉi biꢔt ñưꢐc nó
ñưꢐc báo trưꢉc ñó.
3. KꢗT LUꢘN
Đóng vai trò như mꢒt phương thꢂc dꢃ báo, thꢆi gian luôn là phꢄm trù có ý nghĩa ñꢘc
biꢅt trong tư duy, cꢜm quan, ý thꢂc tôn giáo tín ngưꢫng cꢍa ngưꢆi trung ñꢄi. Rõ ràng là:
“Không gian và thꢆi gian không chꢛ tꢓn tꢄi mꢒt cách khách quan, chúng còn ñưꢐc con
ngưꢆi ý thꢂc và thꢏ nghiꢅm mꢒt cách chꢍ quan, trong nhꢊng nꢀn văn minh và xã hꢒi khác
nhau ꢌ nhꢊng giai ñoꢄn khác nhau cꢍa sꢃ phát triꢏn xã hꢒi, ꢌ nhꢊng tꢗng lꢉp khác nhau
cꢍa cùng mꢒt xã hꢒi, thꢎm chí ꢌ nhꢊng cá nhân khác nhau nhꢊng phꢄm trù này không
ñưꢐc tri giác và ꢂng dꢢng như nhau” [1, tr.31].
TÀI LIꢙU THAM KHꢚO
1. Gurevich A., (1996), Các phꢁm trù văn hóa trung cꢗ, Nxb Giáo dꢢc, Hà Nꢒi.
2. Trꢗn Nho Thìn (2008), Văn hꢂc Viꢅt Nam dưꢝi góc nhìn văn hóa, Nxb Giáo dꢢc, Hà Nꢒi,
3. Nguyꢝn Khoa Chiêm (2003), Nam triꢊu công nghiꢅp diꢑn chí, Nxb Hꢒi Nhà văn, Hà Nꢒi,
tr.564
4. Trꢗn Nghĩa (1997), Tꢗng tꢆp tiꢎu thuyꢃt Viꢅt Nam, tꢎp 1, 2, 3, 4, Nxb Thꢔ giꢉi, Hà Nꢒi.
5. Nguyꢝn Cꢜnh Thꢋ (2011), Hoan Châu kí, Nxb Thꢔ giꢉi, Hà Nꢒi
6. Ngô Gia Văn phái (2006), Hoàng Lê nhꢉt thꢚng chí, Nxb Văn hꢚc, Hà Nꢒi.
80
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
A SURVEY ON TIME OF ART ASSOCIATED WITH THE
METHODS OF FORESEEING IN VIETNAMESE MIDDLEꢛAGE
NARRATIVE LITERATURE
Abstract: Time of art is among the essential issues in poetics study, and is particularly
important in the study of methods of foreseeing in Vietnamese Middleꢡage narrative
literature. Through the survey on the typical styles of time that the event took place.
Through the kind of time was mentioned and the characteristics of the times was
portrayed in the methods of foreseeing, we could realize that the creative thinking of
contemporary writers were influenced by religious senses and Middleꢡage beliefs.
Keywords: time of art, foreseeing, good sign and bad sign.
11 trang
17200
Free
Bạn đang xem tài liệu "Khảo sát thời gian nghệ thuật gắn với các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- khao_sat_thoi_gian_nghe_thuat_gan_voi_cac_phuong_thuc_du_bao.pdf
