Hiện trạng bảo quản và chất lượng cá ngừ đại dương của đội tàu câu tỉnh Khánh Hòa
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
HIỆN TRẠNG BẢO QUẢN VÀ CHẤT LƯỢNG CÁ NGỪ ĐẠI DƯƠNG CỦA ĐỘI
TÀU CÂU TỈNH KHÁNH HÒA
STATUS OF PRESERVATION AND QUALITY OF TUNA IN KHANH HOA PROVINCE
Nguyễn Trọng Lương1, Vũ Kế Nghiệp1, Nguyễn Thị Hồng Vân2
1Viện Khoa học và Công nghệ Khai thác Thuỷ sản, Trường Đại học Nha Trang
2Học viên cao học ngành Quản lý Thuỷ sản 2020, Trường Đại học Nha Trang
Tác giả liên hệ: Nguyễn Trọng Lương (Email: [email protected])
Ngày nhận bài: 03/02/2021; Ngày phản biện thông qua: 20/03/2021; Ngày duyệt đăng: 29/03/2021
TÓM TẮT
Nghiên cứu đã sử dụng khảo sát dữ liệu của 75 tàu câu và 10 cơ sở thu mua nhằm phân tích, đánh giá
hiện trạng bảo quản và chất lượng sản phẩm của đội tàu câu cá ngừ đại dương tại Khánh Hoà trong năm 2020.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, hầm bảo quản cá ngừ sử dụng 2 loại vật liệu cách nhiệt là EPS và PU; độ dày
lớp cách nhiệt của hầm bảo quản dao động từ 10 ÷ 25 cm và chủ yếu là từ 15 ÷< 20 cm; sản phẩm không đảm
bảo chất lượng từ 19 ÷ 21% về cá thể và 20 ÷ 21% về khối lượng; công tác xử lý và bảo quản cá còn một số
bất cập nên ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.
Từ khóa: Sơ chế cá ngừ, bảo quản cá ngừ, chất lượng cá ngừ
ABSTRACT
Face to face interview was conducted to survey the 75 tuna fishing vessels and 10 tuna buyers in Khanh
Hoa province in 2020. The results of this study showed that local fishers used tuna storages with two types of
insulation materials, namely EPS and PU; the insulation thickness of the tuna storages ranged from 10 ÷ 25
cm and mainly from 15 ÷ 20 cm; under quality standard products were accounted from 19 ÷ 21% in terms of
individual fish and from 20 ÷ 21% in quantity; there were some inadequacies in the handling and preservation
of fish, which affected the quality of the products.
Key words: Tuna handling, tuna preservation, tuna quality
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nghề câu tay kết hợp ánh sáng khai thác cá
ngừ đại dương xuất hiện từ năm 2012 ở Việt
Nam nói chung, Khánh Hòa nói riêng và đây
cũng chính là thời điểm mà chất lượng sản phẩm
sau thu hoạch được đánh giá là thấp nhất trong
lịch sử của nghề câu cá ngừ ở nước ta. Từ năm
2012 đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu
nhằm tìm nguyên nhân và đưa ra các giải pháp
khắc phục tình trạng suy giảm chất lượng cá,
bao gồm công nghệ khai thác, quy trình và công
nghệ bảo quản cá sau thu hoạch [18]. Để cải
thiện chất lượng cá ngừ cần triển khai đồng bộ
về công nghệ khai thác, xử lý và bảo quản sản
phẩm [13]. Trong khi công nghệ khai thác kết
hợp sử dụng máy tạo xung làm tê liệt cá đã được
ngư dân ứng dụng khá nhiều thì quy trình xử lý
và công nghệ bảo quản sản phẩm chưa được chủ
tàu quan tâm nên chất lượng cá ngừ cải thiện
chưa đáng kể [12] nên hiệu quả kinh tế từ hoạt
Câu cá ngừ đại dương là một trong những
nghề chủ lực của ngành khai thác hải sản tỉnh
Khánh Hoà và đội tàu câu tập trung chủ yếu
tại thành phố Nha Trang với gần 230 chiếc [2].
Thành phố Nha Trang có điều kiện thuận lợi
cho việc neo đậu tàu thuyền, cung ứng nhu yếu
phẩm cho hoạt động sản xuất, gần các công
ty chế biến thuỷ sản và đặc biệt là có cảng cá
Hòn Rớ đạt tiêu chuẩn cảng loại 1 để xác nhận
nguyên liệu thuỷ sản từ khai thác [1].
Nghề câu cá người đại dương Việt Nam nói
chung và tỉnh Khánh Hoà nói riêng đánh bắt 2 đối
tượng chính là cá ngừ vây vàng và cá ngừ mắt to
[12]. Sản lượng khai thác khá cao nhưng không
ổn định trong suốt thời kỳ 2016 ÷ 2020, trong đó
năm 2016 đạt 3.472 tấn [3], năm 2017 đạt 3.150
tấn [4], năm 2018 đạt 2.890 tấn [5], năm 2019 đạt
2.650 tấn [6] và năm 2020 đạt 3.810 tấn [2].
48 • TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
động khai thác chưa cao [11, 14].
xa bờ của thành phố Nha Trang hoặc tàu cập
cảng Hòn Rớ để tiêu thụ sản phẩm.
- Số lượng mẫu điều tra (n) gồm 75 tàu câu
được xác định trong tổng thể (N) theo công
thức của Yamane (1967) [21]:
Bài viết thể hiện kết quả nghiên cứu về hiện
trạng bảo quản và chất lượng cá ngừ đại dương
của đội tàu câu tỉnh Khánh Hòa. Kết quả nghiên
cứu sẽ bổ sung thêm cơ sở khoa học giúp các
nhà quản lý nghề cá, chính quyền địa phương,
doanh nghiệp thu mua và ngư dân có cơ sở để
thúc đẩy đầu tư, cải tiến quy trình và công nghệ
bảo nhằm cải thiện chất lượng cá ngừ đáp ứng
được nhu cầu thị trường trong và ngoài nước.
Trong đó: N: số lượng tàu câu tay cá ngừ kết
hợp ánh sáng tại Khánh Hòa; n: số lượng tàu cần
điều tra; e: sai số chuẩn cho phép. Theo hướng
dẫn của FAO trong lĩnh vực thủy sản, độ tin cậy
đảm bảo an toàn và phản ảnh đầy đủ tổng thể
nghề cá được đề xuất áp dụng từ 90 ÷ 95% [19].
Quá trình điều tra ngẫu nhiên đã thu thập
được dữ liệu của 75 tàu câu, trong đó có 58 tàu
có hầm bảo quản bằng vật liệu EPS (Expand
Polystryrene) và 17 tàu bằng vật liệu PU
(Polyurethane); với sản lượng là 4.618 cá thể
cá ngừ (có khối lượng ≥ 30 kg/con) tương ứng
với 165.975 kg.
Ngoài ra, nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu từ
các biểu ghi chép sản lượng và chất lượng cá
ngừ của các doanh nghiệp thu mua cá ngừ tại
cảng cá Hòn Rớ. Trong đó, 10 cơ sở thu mua đã
được điều tra, với 24 lượt tàu câu bán sản phẩm
có sản lượng gồm 1.051 cá thể (có khối lượng
≥ 30 kg/con) và 38.620 kg cá ngừ đại dương.
Chất lượng cá ngừ được sử dụng thông qua
phiếu điều tra, biểu ghi chép kết quả đánh giá
của các doanh nghiệp thu mua tại cảng cá.
II. TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1. Tài liệu nghiên cứu
- Nhật ký khai thác được thiết kế phù hợp
với nội dung nghiên cứu và gửi cho các thuyền
trưởng để ghi chép các thông tin về sản lượng,
mô tả quá trình xử lý và bảo quản cá ngừ.
- Phiếu điều tra được sử dụng để thu thập
thông tin về sản lượng, quy trình xử lý, công nghệ
bảo quản cá ngừ; kết cấu hầm bảo quản; cách
thức bảo quản cá; chất lượng cá ngừ tại cảng.
- Biểu ghi chép sản lượng và chất lượng cá
ngừ của các doanh nghiệp thu mua tại cảng cá
Hòn Rớ, thành phố Nha Trang.
2. Phương pháp nghiên cứu
2.1. Thu thập dữ liệu thứ cấp
Dữ liệu thứ cấp được thu thập thông qua các
tài liệu, báo cáo của các cơ quan và các công
trình đã nghiên cứu và công bố.
2.2. Thu thập dữ liệu sơ cấp
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO
LUẬN
Dữ liệu sơ cấp được thu thập vào năm 2020
thông qua điều tra, phỏng vấn chủ tàu và thuyền
trưởng tàu câu cá ngừ:
1. Dụng cụ và công tác xử lý cá ngừ trên tàu câu
1.1. Dụng cụ xử lý cá trên tàu câu
- Các thông tin cần thu thập được thiết kế
theo biểu mẫu. Trực tiếp điều tra, phỏng vấn
chủ tàu và thuyền trưởng tàu câu về về sản
lượng, quy trình xử lý, bảo quản, phương thức
bảo quản, chất lượng cá ngừ do các doanh
nghiệp đánh giá và công bố. Đồng thời, sử
dụng nhật ký khai thác để thu thập thông tin về
sản lượng, quá trình xử lý và bảo quản cá ngừ;
phương thức và tần suất bổ sung đá, kiểm soát
hầm bảo quản sản phẩm.
Qua điều tra 75 tàu câu cá ngừ đại dương tại
Khánh Hoà cho thấy, có 100% tàu câu cá ngừ
đại dương sử dụng các dụng cụ như sau: tấm
lót xử lý cá, dụng cụ làm choáng cá sau khi đưa
lên tàu, dụng cụ phá não, dao mổ cá (lấy ruột
và mang cá) và cưa cắt vây cá.
- Tấm lót: Sử dụng tấm lót khi xử lý cá
nhằm tránh trầy xước da cá hoặc tránh nhiễm
bẩn từ sàn tàu. Tấm lót thường sử dụng bằng
mút hoặc thảm nhựa.
- Đối tượng tàu lựa chọn điều tra, khảo sát
là nhóm tàu câu cá ngừ đại dương bằng nghề
câu tay kết hợp ánh sáng, hoạt động khai thác
- Dụng cụ làm choáng cá: Sau khi đưa cá
lên tàu sử dụng vồ hoặc búa gỗ đánh vào sọ não
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG • 49
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
làm cá bị choáng nhằm tránh sự giãy giụa của
cá, hạn chế tổn thất về chất lượng.
để chặt vây cá.
- Cưa: 100% tàu sử dụng cưa tay nhỏ có
lưỡi bằng vật liệu inox để cắt các vây cá (vây
lưng, vây ngực, vây hông và vây đuôi).
Từ kết quả khảo sát trên cho thấy, các tàu
câu Khánh Hoà sử dụng các dụng cụ xử lý cá
giống với các tỉnh Phú Yên, Bình Định [10, 18]
và chưa chú trọng đến việc trang bị dụng cụ
phá huỷ tuỷ sống của cá và hệ thần kinh trong
xương sống cá.
1.2. Công tác xử lý cá ngừ trên tàu câu
Kết quả điều tra cho thấy, 100% tàu câu
cá ngừ đại dương tại Khánh Hòa sử dụng quy
trình xử lý cá khá đơn giản và được thể hiện 6
công đoạn như sơ đồ hình 1.
- Dụng cụ phá hủy não: Vật nhọn làm bằng
inox, có cán bằng gỗ hoặc inox được sử dụng
để hủy não cá và hệ thần kinh trung ương, làm
mất khả năng điều hòa thân nhiệt và làm giảm
nhiệt độ thân cá sau khi đã bị làm choáng.
- Dao xử lý cá: Trên tàu câu trang bị 2 loại,
dao nhọn xả máu và dao cắt mang.
+ Dao nhỏ: 100% tàu câu sử dụng dao Thái
Lan, vật liệu inox để cắt mạch và xả máu cá
nhằm hạ nhiệt độ thân cá.
+ Dao lớn: 100% tàu sử dụng dao bằng vật
liệu inox để cắt, loại bỏ mang và nội tạng. Loại
dao này thường nhọn, bén và cứng, có thể dùng
1. Làm choáng cá
Hình 1. Quy trình xử lý cá ngừ đại dương trên tàu câu.
Kỹ thuật xử lý cá theo quy trình ở hình 1 được
mô tả tương ứng với từng công đoạn như sau:
Công đoạn 1: Làm choáng cá
nước biển lên thân cá nhằm hạn chế đông máu
làm bầm thịt cá và giúp nhiệt độ thân cá giảm
xuống nhanh.
Sau khi cá được đưa lên boong tàu, một
thuỷ thủ giữ cá ở tư thế đứng và thuỷ thủ còn
lại dùng vồ gỗ đánh nhiều lần vào giữa đầu,
ngay tại vị trí não sao cho cá chết lâm sàng
(làm cá choáng). Trong giai đoạn này, cá chưa
chết hoàn toàn mà mới choáng, nghĩa là hệ
thống tuần hoàn và thần kinh vẫn hoạt động.
Quá trình làm choáng cá phải thực hiện nhanh
và chính xác vào vị trí não, nhằm tránh tình
trạng cá giãy giụa làm trầy xước và giảm giá
trị của cá.
Công đoạn 4: Loại bỏ ruột, mang và vây cá
- Để loại bỏ nội tạng và mang cá, thực hiện
các công đoạn như sau:
+ Đặt dao gần hậu môn và chích một nhát
sâu 3cm và rộng 5cm.
+ Dùng ngón tay kéo ruột cá và cắt phần
ruột sát hậu môn.
+ Lật nắp mang cá, cắt hai bên nắp mang ở
phần phía trên đầu để lộ mang cá.
+ Mở rộng nắp mang và dùng dao cắt phần
cơ thịt giữa mang và xương.
Công đoạn 2: Phá hủy não cá
+ Cắt lớp màng phía dưới nắp mang gắn vào
đầu cá và tiến hành cắt cả hai bên nắp mang.
+ Dùng tay kéo toàn bộ mang và nội tạng
ra ngoài.
+ Dùng dao cắt lớp màng còn sót lại trong
hốc mang ở đầu cá.
- Để cắt bỏ các vây (vây hông, vây ngực,
vây bụng và vây đuôi), ngư dân thường dùng
cưa hoặc dao và thớt. Do vây cá khá cứng nên
quá trình cắt cần được thực hiện cẩn thận nhằm
hạn chế trầy xước da và dập cơ thịt.
Sau khi cá bị choáng và nằm bất động,
dùng dùi kim loại đâm thẳng vào não của cá và
ngoáy để não bộ bị phá hủy hoàn toàn.
Công đoạn 3: Xả máu
Sau khi phá não, dùng dao cắt động mạch 2
bên vây và ngay phía sau mang cá, đồng thời
cắt phần đuôi để máu trong cơ thể cá được xả
ra càng nhanh càng tốt. Trong quá trình này,
cần cắt chính xác mạch máu để máu ra nhanh
và giảm thiết diện vết cắt, đồng thời dội thêm
50 • TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
Như vậy, ngư dân Khánh Hoà đã quan tâm
đến việc loại bỏ mang và ruột của cá nhằm
loại bỏ các enzym trong nội tạng, các enzym
này hoạt động mạnh sau khi cá chết, sẽ làm hư
hỏng thịt ở phần bụng và sau đó lan ra toàn bộ
thân cá [9, 20]. Mặt khác, loại bỏ mang và nội
tạng sẽ loại bỏ phần lớn vi sinh vật trong cơ thể
cá – là tác nhân làm cá nhanh bị hỏng [7].
Công đoạn 5: Rửa sạch cá
Sau khi loại bỏ nội tạng, mang và vây cá, sử
dụng nước biển từ máy bơm để rửa cá. Việc rửa
cá được thực hiện cẩn thận, vừa dội nước vừa
dùng bàn chải mềm để làm sạch các vết máu
còn dính trên cơ thể cá, đặc biệt là ở khoang
bụng, hốc mang và đầu cá. Ngoài việc làm sạch
cá, việc rửa cá còn có vai trò tiếp nước nhằm
làm giảm nhiệt độ thân cá, giúp cho cơ thịt cá ở
trạng thái tốt trước khi bảo quản.
để trong cơ thể cá, đây là công đoạn giúp thân
nhiệt giảm xuống nhanh. Khi máu còn đọng
nhiều trong thịt sẽ làm gia tăng nhanh lượng
vi sinh vật trong quá trình bảo quản. Ngoài ra,
thân cá trở nên mềm mại hơn, khả năng truyền
nhiệt sẽ nhanh hơn so với thân cá không được
xả máu.
- Ngư dân không thực hiện công đoạn ngâm
hạ nhiệt trước khi bảo quản cá như khuyến
nghị của các nhà nghiên cứu [9, 15, 16]. Công
đoạn ngâm hạ nhiệt làm nhiệt độ thân cá giảm
xuống nhanh sẽ hạn chế được sự phát triển các
vi sinh vật và giảm các biển đổi hoá học xảy ra
trong quá trình bảo quản và làm ảnh hưởng đến
chất lượng cá ngừ [8].
Ngoài ra, mặc dù các tàu thực hiện công
tác xử lý cá như hình 1 nhưng thời gian xử lý
còn diễn ra khá chậm, thông thường từ 10 ÷ 20
phút/con, có những trường hợp lên đến 30 phút.
Điều này cho thấy tình trạng nhiệt độ thân cá
duy trì ở mức cao trong khoảng thời gian dài sẽ
ảnh hướng xấu đến chất lượng cá sau khai thác,
trong khi các nhà khoa học khuyến nghị nên xử
lý cá xong trong vòng 6 phút sẽ hạn chế được
tình trạng biến đổi cơ thịt cá [15, 16].
Công đoạn 6: Chuẩn bị bảo quản
Sau khi làm sạch, dốc khô nước trong hốc
mang và khoang bụng, sử dụng đá xay nhét đầy
khoang bụng và hốc mang cá. Sau đó, sử dụng
túi nilon hoặc vải bọc ngoài thân cá và chuyển
qua công đoạn bảo quản.
Phân tích quy trình xử lý cá ở hình 1 cho thấy:
- Cá ngừ sau khi được thu lên tàu, ngư dân
sử dụng vồ gỗ đập vào đầu choáng cá, sau đó
tiến hành xả máu, lấy mang và nội tạng, cắt vây
và đuôi cá, rửa sạch cá, bọc thân cá và đưa vào
hầm bảo quản.
- Ngư dân không thực hiện công đoạn phá
huỷ tủy trong xương sống của cá nhằm phá huỷ
hệ thần kinh để làm mất khả năng giãy giụa,
điều hòa thân nhiệt và giảm nhiệt độ thân cá.
Nhiệt độ cao làm cho giai đoạn co cứng của cơ
thể diễn ra nhanh hơn và trong khoảng ngắn
hơn, dẫn đến quá trình phát triển vi sinh vật
và quá trình tự hoại của cơ thịt diễn ra nhanh
chóng [20]. Qua đó, làm giảm chất lượng cá
ngay tại thời điểm trước khi cá đưa vào hầm
bảo quản. Bên cạnh đó, ngư dân chưa phá hủy
hệ thần kinh nên các cơ thịt cá vẫn hoạt động
mặc dù cá đã được xả máu. Sự giãy giụa của cá
lúc này dù là rất yếu, song vẫn ảnh hưởng đến
chất lượng của cá. Sự giãy giụa này làm nhiệt
độ thân cá tăng cao hơn so với lúc bình thường.
- Ngư dân chưa chú trọng việc xả máu triệt
2. Hầm bảo quản và công tác bảo quản cá
ngừ
2.1. Hầm bảo quản cá ngừ trên tàu câu
Ngoài công tác xử lý, hầm và kỹ thuật bảo
quản cá đóng vai trò rất quan trọng trong việc
giữ chất lượng cá từ khi khai thác đến lúc cập
cảng để tiêu thụ. Đối với phương thức bảo
quản cá bằng nước đá, để đảm bảo chất lượng
cá đạt yêu cầu thì cần lượng nước đá đủ lớn
và chất lượng hầm đủ tốt. Chất lượng hầm bảo
quản thể hiện ở khả năng giữ nhiệt và độ kín
nước xâm nhập từ lườn tàu, nghĩa là phải hạn
chế mức độ tiêu hao đá nhằm duy trì nhiệt độ
trong hầm và thân cá ở mức thấp trong khoảng
thời gian dài. Khả năng giữ nhiệt của hầm phụ
thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng
nhất là loại vật liệu và độ dày lớp cách nhiệt,
tiếp đến là tần suất và thời gian mở nắp hầm để
bổ sung cá, đá.
Kết quả điều tra về vật liệu và độ dày lớp
cách nhiệt hầm bảo quản sản phẩm của 75 tàu
câu cá ngừ được thể hiện ở bảng 1.
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG • 51
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
Bảng 1. Thống kê độ dày và loại vật liệu cách nhiệt của hầm bảo quản cá ngừ.
Vật liệu EPS
Số tàu Tỷ lệ (%) Số tàu Tỷ lệ (%)
Vật liệu PU
Độ dày lớp
Số tàu
Tỷ lệ (%)
cách nhiệt (cm)
10 ÷< 15
15 ÷< 20
20 ÷< 25
Tổng
16
50
9
21,3
66,7
12,0
100
12
37
9
20,7
63,8
15,5
4
13
0
23,5
76,5
0,0
75
58
100,0
17
100,0
Từ bảng 1 cho thấy:
đó vật liệu EPS chiếm 63,8% và PU chiếm
76,5%. Có 21,3% số tàu có độ dày lớp cách
nhiệt từ 10 ÷< 15 cm, trong đó vật liệu EPS
chiếm 20,7% và PU chiếm 23,5%. Có 12,0%
số tàu điều tra sử dụng lớp xốp dày từ 20 ÷<
25 cm và tập trung ở nhóm tàu sử dụng vật liệu
EPS. Điều này cũng thể hiện rằng, vật liệu PU
có khả năng giữ nhiệt tốt nên ngư dân không
làm lớp cách nhiệt với độ dày lớn nhằm tiết
kiệm chi phí đầu tư [17].
2.2. Công tác bảo quản cá ngừ trên tàu câu
Kết quả điều tra cho thấy, 100% tàu câu bảo
quản sản phẩm cá ngừ bằng nước đá và chưa
có tàu cá nào sử dụng hệ thống cấp đông hoặc
đá sệt. Quy trình bảo quản cá ngừ đại dương
trên tàu cá ở Khánh Hòa gồm 3 công đoạn như
sơ đồ hình 2.
- Hầu hết các tàu sử dụng vật liệu EPS làm
vách cách nhiệt với gần 77,3% số tàu điều tra
và có 22,7% số tàu sử dụng vật liệu PU. So với
kết quả điều tra năm 2013 [18] thì số tàu sử
dụng vật liệu PU để làm hầm bảo quản tăng lên
đáng kể, từ 3,0 % (năm 2012) [18] lên 18,3%
(năm 2017) [14] và lên đến 22,7% vào năm
2020. Điều này cũng thể hiện rằng, ngư dân đã
quan tâm đến việc đầu tư xây dựng hầm bảo
quản nhằm cải thiện chất lượng cá ngừ cũng
như tiết kiệm mức tiêu hao đá trong quá trình
sản xuất trên biển.
- Độ dày lớp cách nhiệt của hầm bảo quản
dao động từ 10 ÷ 25 cm. Ngư dân chủ yếu làm
hầm bảo quản có độ dày lớp cách nhiệt từ 15
÷< 20 cm, chiếm 66,7% số tàu điều tra, trong
Hình 2. Quy trình bảo quản cá ngừ đại dương trên tàu câu tay.
Kỹ thuật bảo quản cá theo quy trình ở hình
2 được mô tả tương ứng với từng công đoạn
như sau:
Công đoạn 1: Chuẩn bị hầm và nước đá
Trong khoảng thời gian các thuyền viên làm
nhiệm vụ xử lý cá, các thuyền viên khác thực
hiện công tác chuẩn bị hầm bảo quản và đá để
bảo quản cá.
- Chuẩn bị hầm bảo quản: Hầm được vệ
sinh sạch sẽ bằng nước biển và sử dụng đá
nguyên cây để lót đáy hầm, 100% tàu sử dụng
phương án dựng cây đá sao cho độ dày lớp đá
dưới cùng đảm bảo từ 25 ÷ 30 cm. Các cây đá
được sắp xếp sát nhau và sử dụng đá xay chèn
kín các kẽ hở giữa các cây đá và giữa đá với
thành hầm. Tiếp đến, phủ 01 lớp đá xay phía
trên đá cây có độ dày từ 5 ÷ 10 cm nhằm tạo bề
mặt êm cho cá và tăng độ dẫn nhiệt giữa đá và
cá. Mục đích của việc sử dụng đá nguyên cây
lót ở đáy hầm nhằm làm giảm mức độ tan chảy
của đá và giữ nhiệt tốt cho hầm bảo quản.
- Chuẩn bị đá xay: Chuyển đá cây từ hầm
lên và đưa vào máy để xay nhuyễn bằng máy
xay chuyên dụng được trang bị trên tàu. Sau
khi xay xong, đá được chuyển xuống hầm để
bảo quản cá. Tuỳ thuộc vào sản lượng cá câu
được để ước lượng mức đá cần xay.
Công đoạn 2: Xếp cá vào hầm bảo quản
Sau khi bọc túi nilon hoặc vải, cá được
chuyển xuống hầm để bảo quản. Để đảm bảo
cá không bị va đập vào miệng hầm, ngư dân sử
dụng dây thừng để tời cá, 01 đầu dây buộc vào
đuôi cá và đầu còn lại luồn qua ròng rọc treo ở
đà dọc tàu để giữ và tời cá xuống hầm. Trong
quá trình chuyển cá xuống hầm, có 4 thuyền
viên tham gia, 2 thuyền viên ở trên boong nâng
52 • TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
và hạ cá xuống hầm, 2 thuyền viên ở trong hầm
đỡ và xếp cá vào vị trí bảo quản.
đó, chưa khuyến khích được ngư dân chú trọng
đến việc cải thiện chất lượng cá ngừ.
Thông thường, cá được bảo quản ngay sau
khi xử lý. Tuy nhiên, trong trường hợp cá cắn
câu nhiều, các thủy thủ tập trung vào việc bắt cá
lên tàu và khi đó cá không được xử lý hoặc xử
lý xong nhưng chưa tiến hành bảo quản mà để
trên mặt boong trong khoảng thời gian khá dài.
Các doanh nghiệp thu mua cá ngừ tại cảng
thường phân loại chất lượng sản phẩm thành
2 mức là “Đạt” – chất lượng tốt (loại A, B và
C) và “Dạt” – chất lượng không đạt yêu cầu
(loại D). Đối với nhóm sản phẩm được đánh
giá và xếp loại Đạt có giá cao hơn, dao động từ
100.000 ÷ 125.000 đồng/kg và ngược lại, loại
Dạt có giá thấp hơn, từ 35.000 ÷ 50.000 đồng/
kg tuỳ thuộc vào giá thị trường ở từng chuyến
biển. Trong quá trình bảo quản, muốn nâng
chất lượng cá từ loại C lên B hoặc A thì ngư
dân phải cải thiện quy trình xử lý và bảo quản,
nghĩa là phải tăng chi phí sản xuất trong khi giá
bán cá giữa loại A, B và C không thay đổi. Do
Phương thức sắp xếp cá vào hầm bảo quản
được thực hiện như sau:
- Sau khi rải đá nguyên cây xuống đáy hầm,
rải tiếp lớp đá xay dày khoảng 5 ÷ 10 cm nhằm
tạo độ êm cho cá khi sắp xếp trên bề mặt lớp đá.
- Khi cá được thả xuống hầm, xếp cá nằm
theo chiều dọc của hầm bảo quản (hướng ngang
tàu) với tư thế bụng cá ở dưới và lưng cá ở trên
thể hiện ở hình 3.
- Cá được xếp vào hầm theo thứ tự từ hai
bên mạn vào giữa tàu và hết lớp dưới đến lớp
trên. Tùy thuộc vào kích thước vỏ tàu, hầm bảo
quản và kích thước cá mà mỗi hầm có thể sắp
xếp từ 3 ÷ 4 lớp cá.
Các thao tác của quá trình bảo quản được
thực hiện cẩn thận, không giẫm đạp lên cá,
không để cá cọ xát vào miệng hoặc thành hầm.
Tuy nhiên, nhiều tàu không trở đầu và đuôi
giữa các lớp cá với nhau nên khoảng cách giữa
các cá thể cá không đều và nhiều vị trí thiếu đá
Hình 3. Sắp xếp cá vào hầm bảo quản.
dẫn đến nhiệt độ hầm không đồng đều.
Công đoạn 3: Phủ và xăm đá
- Độ dày của đá giữa lớp cá và vách hầm từ
10 ÷ 20 cm và tùy thuộc vào kích thước của cá
bảo quản. Trong đó, có 100% số tàu điều tra rải
01 lớp đá xay xung quanh vách hầm với độ dày
tối thiểu 10cm, nếu không đáp ứng điều kiện
này thì di chuyển cá đến vị trí khác để bảo quản.
- Độ dày lớp đá giữa 2 lớp cá (theo chiều
đứng hầm) dao động từ 25 ÷ 30 cm.
- Độ dày lớp đá trên cùng, tiếp giáp với nắp
hầm tùy thuộc vào kích cỡ lớp cá và dao động
20 ÷ 30cm. Lớp đá này được bổ sung theo định
kỳ 1 ÷ 2 ngày/ lần tuỳ thuộc vào khả năng giữ
nhiệt của hầm. Nếu hầm cũ, khả năng giữ nhiệt
kém và mức tiêu hao đá lớn thì tần suất bổ sung
đá lớn hơn và ngược lại. Mỗi lần bổ sung đá,
phải mở nắp hầm từ 20 ÷ 30 phút để phủ và
xăm kín đá nhằm bổ sung lượng đá đã tiêu hao.
Sau khi xếp cá vào vị trí mong muốn, sử
dụng đá xay phủ quanh thân cá và dùng dùi gỗ
xăm đá (hình 4) sao cho càng chặt càng tốt. Kết
quả điều tra cho thấy, tàu câu cá ngừ đại dương
tại Khánh Hòa sử dụng đá bảo quản cá như sau:
- Độ dày lớp đá xen kẽ giữa 2 thân cá (trong
cùng 1 lớp) cá dao động từ 10 ÷ 20 cm và phụ
thuộc vào kích thước của cá. Để đảm bảo nhiệt
độ quanh thân cá thấp và ổn định nhằm duy trì
chất lượng cá tốt thì lượng đá phủ quanh thân
cá cần phải đạt 25 cm [15]. Tuy nhiên, nhiều
tàu xăm lớp đá mỏng nên nhiệt độ thân cá sẽ
duy trì ở mức cao trong khoảng thời gian dài
và ảnh hưởng đến chất lượng cá trong quá trình
bảo quản.
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG • 53
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
Đây cũng chính là thời gian mà hầm mất nhiệt
lớn, nghĩa là tần suất bổ sung đá càng nhiều
thì càng làm tăng mức tiêu hao đá và làm giảm
chất lượng sản phẩm.
Hình 4. Phủ và xăm đá kín xung quanh thân cá.
Phân tích quy trình bảo quản cá ngừ ở hình
2 cho thấy:
- Ngư dân đã tuân thủ các bước và kỹ thuật
bảo quản cá như quy trình mà các nhà nghiên
cứu Phạm Ngọc Hoè [15] và Phan Đăng Liêm
[16] đã đề xuất.
hưởng đến chất lượng cá sau quá trình bảo quản.
Như vậy, để quá trình bảo quản giữ được
chất lượng cá ngừ tốt nhất, cần quan tâm đến
thời gian xử lý cá sao cho nhanh nhất và cần
phải hạ nhiệt độ thân cá xuống thấp trước khi
đưa vào bảo quản lạnh.
- Điều đáng quan tâm là nhiệt độ thân cá còn
cao và đưa vào hầm bảo quản bằng nước đá sẽ
làm cho lớp đá quanh cá tan chảy nhanh, tạo
thành 01 khoảng trống giữa cá và đá. Khi đó, cá
không còn tiếp xúc trực tiếp với đá nên sự truyền
nhiệt diễn ra chậm hơn và để nhiệt độ tâm thân
cá giảm xuống bằng nhiệt độ nước đá thì cần một
khoảng thời gian tương đối dài. Do đó, sẽ ảnh
3. Thực trạng chất lượng cá ngừ đại dương
Kết quả điều tra 75 chủ tàu và thuyền trưởng
với 4.618 cá thể cá ngừ tương ứng với 165.975
kg cho thấy, các doanh nghiệp thu mua tại cảng
cá phân loại chất lượng cá ngừ theo phương
pháp đánh giá cảm quan và chia thành 2 nhóm
là “Đạt” và “Dạt”- nghĩa là không đạt yêu cầu
về chất lượng, thể hiện ở bảng 2.
Bảng 2. Thống kê kết quả điều tra chất lượng cá ngừ đại dương.
Số lượng (con)
Phân loại
Khối lượng (kg)
Tỷ lệ (%)
Sản lượng (con) Tỷ lệ (%) Sản lượng (kg)
Dạt
Đạt
Tổng
869
3.749
4.618
18,8
81,2
100,0
34.760
131.215
165.975
20,9
79,1
100,0
Từ bảng 2 cho thấy, trung bình cá có chất
lượng không đạt tiêu chuẩn chiếm tỷ lệ khá
cao, với 18,8% về số lượng cá thể và 20,9%
về khối lượng. Trong đó, Loại Dạt bao gồm cả
các cá thể có khối lượng trên 30 kg nhưng có
chất lượng kém hoặc bị trầy xước hoặc cơ thể
không nguyên vẹn.
Kết quả điều tra cũng cho thấy, gần 90%
ngư dân cho rằng việc đánh giá chất lượng
cá tại cảng chưa đảm bảo tính minh bạch do
không có có đơn vị độc lập (bên thứ 3) có năng
lực để giám sát trong khi giá cá phụ thuộc vào
chất lượng sản phẩm. Mặc dù vậy, bên bán và
bên mua cũng tìm được điểm chung là “thuận
mua” và “vừa bán”. Tuy nhiên, đây là hệ luỵ và
nguyên nhân chính làm giảm nhu cầu, nguyện
vọng của ngư dân trong việc cải thiện quy
trình, công nghệ bảo quản nhằm nâng cao chất
lượng sản phẩm sau khai thác.
Kết quả khảo sát 10 cơ sở thu mua với 24
lượt tàu, 1.051 cá thể và 38.620 kg cá ngừ đại
dương tại cảng cá Hòn Rớ được thể hiện ở bảng
3. Các doanh nghiệp thu mua xác định chất
lượng cá ngừ theo phương pháp đánh giá cảm
quan và phân nhóm ra các mức gồm: A, B, C
và D. Trong đó, nhóm sản phẩm được xếp loại
A, B và C là các cá thể có chất lượng đảm bảo
với mức giá cao hơn so với nhóm D – nhóm
sản phẩm được xem là phế phẩm nên có mức
giá 35 ÷ 50% so với các nhóm còn lại.
54 • TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
Bảng 3. Thống kê kết quả đánh giá chất lượng cá ngừ đại dương.
Phân loại Số lượng cá thể (con) Tỷ lệ(%) Khối lượng (kg) Tỷ lệ (%)
A
B
C
D
Tổng
0
257
578
216
1.051
0,0
24,5
55,0
20,6
100,0
0
9.522
0,0
24,8
54,2
21,0
100
20.973
8.125
38.620
Từ bảng 3 cho thấy, tại cảng cá Hòn Rớ
cá ngừ chỉ được xếp vào 3 loại, B, C và D,
không có cá thể nào đạt loại A. Trong đó,
nhóm C chiếm tỷ lệ cao nhất cả về số lượng
cá thể và khối lượng cá ngừ, lần lượt là là
55,0% và 54,2%; tiếp đến là nhóm B tương
ứng là 24,5% về cá thể và 24,8% về khối
lượng và nhóm D có tỷ lệ thấp nhất, tương
ứng là 20,6% về cá thể và 21,0% về khối
lượng.
So với kết quả điều tra từ các chủ tàu
hoặc thuyền trưởng với kết quả đánh giá của
các doanh nghiệp cho thấy tỷ lệ cá ngừ có
chất lượng kém (tương ứng với mức D hoặc
Dạt) chiếm tỷ lệ gần giống nhau khoảng từ
19 ÷ 21% về cá thể và 20 ÷ 21% về khối
lượng.
cá Chuẩn bị bảo quản (nhồi đá vào bụng,
hốc mang và bọc cá bằng túi nilon hoặc vải).
- Ngư dân chỉ sử dụng duy nhất phương
pháp bảo quản lạnh cá ngừ bằng nước đá.
Quy trình bảo quản gồm 3 công đoạn, được
thực hiện theo tuần tự như sau: Chuẩn bị
hầm và đá Xếp cá vào hầm Phủ và
xăm đá.
- Công tác xử lý và bảo quản cá còn một
số bất cập như: Ngư dân chưa phá hủy hệ
thần kinh nên các cơ thịt cá vẫn hoạt động
mặc dù cá đã được xả máu; chưa chú trọng
việc xả máu triệt để trong cơ thể cá; thời
gian xử lý cá kéo dài; không thực hiện công
đoạn ngâm hạ nhiệt trước khi xếp cá vào
hầm bảo quản.
- Chất lượng cá ngừ sau quá trình bảo
quản chưa cao, tỷ lệ hao hụt (không đảm
bảo chất lượng) từ 189 ÷ 21% về cá thể và
20 ÷ 21% về khối lượng, điều đáng quan
tâm là không có cá đạt chất lượng loại A.
- Ngư dân cũng cho rằng, việc đánh giá
chất lượng cá ngừ hiện nay chưa khách quan
và cần có đơn vị thứ 3 đứng ra để kiểm định.
IV. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
1. Kết luận
- Ngư dân hoạt động khai thác cá ngừ
đại dương tại Khánh Hòa sử dụng các dụng
cụ xử lý cá giống với các tỉnh Phú Yên và
Bình Định, gồm: Tấm thảm lót sàn, vồ làm
choáng cá, dùi phá huỷ não, dao xả máu và
cắt bỏ mang, nội tạng, cưa cắt vây cá.
- Hầm bảo quản cá ngừ sử dụng 2 loại vật
liệu cách nhiệt là EPS và PU. Trong đó, vật
liệu EPS được sử dụng phổ biến, với 77,3%
và 22,7% số tàu còn lại sử dụng vật liệu PU.
- Độ dày lớp cách nhiệt của hầm bảo
quản dao động từ 10 ÷ 25 cm. Trong đó, chủ
yếu dày từ 15 ÷< 20 cm, với 66,7%; tiếp đến
là từ 10 ÷< 15 cm, với 21,3% và có 12,0%
số tàu sử dụng lớp cách nhiệt dày từ 20 ÷<
25 cm.
2. Khuyến nghị
Để cải thiện chất lượng cá ngừ và nâng
cao giá trị kinh tế, ngư dân cần tuân thủ ng-
hiêm ngặt quy trình, kỹ thuật xử lý và bảo
quản cá ngừ theo yêu cầu của doanh nghiệp
thu mua hoặc các nhà khoa học đã đề xuất.
Bên cạnh đó, cần cải tạo hầm bảo quản nhằm
nâng cao khả năng giữ nhiệt, làm giảm mức
tiêu hao đá trong quá trình bảo quản và qua
đó cải thiện được chất lượng cá.
Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá hiệu
quả của công tác bảo quản và đưa ra các giải
pháp phù hợp với thực tiễn nghề câu nhằm
nâng cao chất lượng cá ngừ đại dương trên
tàu câu tại Khánh Hòa.
- Quy trình xử lý cá trên tàu câu gồm 6
công đoạn, được thực hiện theo tuần tự như
sau: Làm choáng cá Phá hủy não Xả
máu Bỏ ruột, mang và vây Rửa sạch
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG • 55
Tạp chí Khoa học - Công nghệ Thủy sản
Số 1/2021
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1. Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (2019), Quyết định số 988/QĐ-BNN-TCTS ngày 26/3/2019 ban
hành quy định về việc công bố danh sách cảng cá chỉ định để xác nhận nguồn gốc thủy sản từ khai thác.
2. Chi cục Thuỷ sản tỉnh Khánh Hoà (2020), Báo cáo năng lực khai thác và công tác bảo vệ nguồn lợi thủy
sản năm 2020.
3. Cục thống kê tỉnh Khánh Hoà (2017), Tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hoà năm 2016.
4. Cục thống kê tỉnh Khánh Hoà (2018), Tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hoà năm 2017.
5. Cục thống kê tỉnh Khánh Hoà (2019), Tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hoà năm 2018.
6. Cục thống kê tỉnh Khánh Hoà (2020), Tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hoà năm 2019.
7. Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (1999), Bảo quản và chế biến cá ngừ làm Sashimi. Sổ tay
kỹ thuật, NXB Nông nghiệp.
8. Nguyễn Anh Tuấn (2013), Sự biển đối chất lượng của cá ngừ đại dương trong quá trình khai thác, xử lý và
bảo quản trên tàu câu tay kết hợp ánh sáng. Báo cáo chuyên đề, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh
Bình Định.
9. Nguyễn Long (2006), Nghiên cứu cải tiến và ứng dụng công nghệ mới trong nghề câu cá ngừ đại dương ở
vùng biển miền Trung và Đông Nam Bộ. Báo cáo tổng kết đề tài, Viện Nghiên cứu Hải sản.
10. Nguyễn Trọng Lương, Nguyễn Quốc Khánh và CS (2015), Nghiên cứu sự tác động của ngư cụ, phương
pháp khai thác và nguồn sáng đến đối tượng cá ngừ đại dương trong vùng đánh bắt. Báo cáo chuyên đề, Sở
Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Định.
11. Nguyễn Trọng Lương, Phạm Thị Thanh Thủy và Vũ Kế Nghiệp (2020), "Đánh giá hiệu quả khai thác của
đội tàu câu cá ngừ đại dương tỉnh Khánh Hòa", Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, (10), pp. 126-133.
12. Nguyễn Trọng Lương và Vũ Kế Nghiệp (2019), "Hiện trạng khai thác cá ngừ đại dương trên tàu câu tay
kết hợp ánh sáng tại Khánh Hòa", Tạp chí Khoa học - Công nghệ thuỷ sản, (4), pp. 49-56.
13. Nguyễn Trọng Lương, Vũ Kế Nghiệp và CS (2020), Công nghệ khai thác cá ngừ đại dương (công nghệ câu
cá ngừ và công nghệ bảo quản cá ngừ). Báo cáo tổng kết đề tài, Trường Đại học Nha Trang.
14. Nguyễn Trọng Lương, Vũ Kế Nghiệp và Phạm Thị Thanh Thủy (2021), "So sánh hiệu quả sản xuất của đội
tàu khai thác cá ngừ đại dương tại Khánh Hoà", Tạp chí Kinh tế và Phát triển, (283), pp. 121-130.
15. Phạm Ngọc Hòe (2005), Kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch, chế biến cá ngừ trên tàu và tại nhà máy, dịch
vụ hậu cần phục vụ cho đội tàu khai thác cá ngừ tại Trường Sa, NXB Nông nghiệp.
16. Phan Đăng Liêm, Lê Văn Bộ, Phạm Văn Tuyển và CS (2016), Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao
chất lượng cá ngừ đại dương trên tàu câu tay. Báo cáo tổng kết đề tài, Viện Nghiên cứu Hải sản.
17. Trần Đức Phú, Phan Xuân Quang và CS (2017), Đánh giá hiệu quả sử dụng hầm bảo quản sản phẩm trên
tàu cá bằng vật liệu Polyurethane (PU) ở tỉnh Sóc Trăng. Báo cáo tổng kết dự án, Viện Khoa học và Công nghệ
khai thác thuỷ sản, Trường Đại học Nha Trang.
18. Viện Khoa học và Công nghệ Khai thác thủy sản (2013), Điều tra thực trạng bảo quản sau thu hoạch sản
phẩm khai thác của đội tàu câu vàng cá ngừ đại dương và đề xuất giải pháp. Báo cáo chuyên đề, Bộ Nông
nghiệp và Phát triển nông thôn.
Tiếng Anh
19. Constantine S. (2002), Sample - Based fishery surveys - A technical handbook. FAO, Rome, 132pp.
20. George M. H. (1989), Fish processing subtainability and new opportunities, Wiley blackwell.
21. Yamane T. (1967), Statistics: An Introductory Analysis. 2nd Ed., New York: Harper and Row.
56 • TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG
9 trang
20201
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hiện trạng bảo quản và chất lượng cá ngừ đại dương của đội tàu câu tỉnh Khánh Hòa", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hien_trang_bao_quan_va_chat_luong_ca_ngu_dai_duong_cua_doi_t.pdf
