Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và điều trị bệnh động kinh ở người lớn tuổi
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 1 * 2014
Nghiên cứu Y học
ĐẶCĐIỂMLÂM SÀNG, CẬNLÂM SÀNG
VÀ ĐIỀUTRỊ BỆNH ĐỘNG KINH Ở NGƯỜILỚNTUỔI
Vũ Anh Nhị*, Trần Thị Mai Thy**
TÓM TẮT
Mở đầu: Trong các bệnh thần kinh ở người lớn tuổi, động kinh (ĐK) là bệnh đứng hàng thứ ba, sau đột
quỵ và sa sút trí tuệ (SSTT). Tuy nhiên, công việc chẩn đoán bệnh ĐK ở người lớn tuổi không đơn giản, thể hiện
ở tỉ lệ bỏ sót chẩn đoán là khá cao. Chẩn đoán muộn sẽ làm chậm trễ cơ hội được điều trị của bệnh nhân. Bên
cạnh đó, công việc điều trị bệnh ĐK ở bệnh nhân lớn tuổi cũng gặp nhiều khó khăn vì thường người lớn tuổi có
nhiều bệnh đi kèm, đòi hỏi điều trị nhiều thuốc nên dễ có sự tương tác thuốc và dễ xuất hiện tác dụng phụ.
Mục tiêu nghiên cứu: Mô tả các đặc điểm lâm sàng, điện não đồ và hình ảnh học, xác định tỉ lệ nguyên
nhân, nhận xét về điều trị bệnh động kinh ở người lớn tuổi.
Phương pháp nghiên cứu: Mô tả hàng loạt ca, hồi cứu 300 bệnh nhân trên 60 tuổi được chẩn đoán ĐK lúc
ra viện theo tiêu chuẩn của hiệp hội quốc tế chống động kinh 2005 tại Bệnh viện nhân dân 115 từ 01/01/2010
đến 30/06/2013. Các biến số thu thập được xử lý bằng phần mềm thống kê Stata 12.0.
Kết quả: Tổng số 300 bệnh nhân, tuổi trung bình là 72 ± 8,1; nam chiếm 53% (n = 159). Động kinh cục bộ
toàn thể hóa chiếm tỉ lệ cao nhất (n = 175, 58,3%). Phóng điện dạng động kinh chiếm 22% (n = 66). Bất thường
hình ảnh học thường gặp nhất là nhồi máu não (n = 155, 65,1%). Nguyên nhân động kinh thường gặp nhất là
tai biến mạch máu não (n = 178, 59,3%). Đơn trị liệu chiếm 91% (n = 273).
Kết luận: Động kinh cục bộ toàn thể hóa chiếm tỉ lệ cao nhất. Phóng điện dạng động kinh chiếm tỉ lệ không
cao. Bất thường hình ảnh học thường gặp nhất là nhồi máu não. Nguyên nhân thường gặp nhất là các loại tai
biến mạch máu não. Đa số bệnh nhân được điều trị đơn trị liệu.
Từ khóa: Đặc điểm lâm sàng, đặc điểm cận lâm sàng, điều trị, động kinh, người lớn tuổi.
ABSTRACT
CLINICAL MANIFESTATIONS, DIAGNOSTIC STUDIES
AND TREATMENT OF EPILEPSY IN THE ELDERLY
Vu Anh Nhi, Tran Thi Mai Thy
* Y Hoc TP. Ho Chi Minh * Vol. 18 ‐ Supplement of No 1 ‐ 2014: 516 ‐ 520
Background: Epilepsy is the third most common neurological disorder after dementia and stroke. In the
elderly, epilepsy can be difficult to diagnose. Delay in the diagnosis can lead to delay in the treatment of epilepsy.
Concomitant diseases are highly prevalent in the elderly so elderly has a greater sensitivity to adverse effects and
drug interactions.
Objective: The aim of this study was to describe clinical manifestations, EEG, imaging studies, cause of
epilepsy and treatment of epilepsy in the elderly.
Methods: The case series study was performed evaluations in 300 patients with epilepsy older than 60 years
in People’s Hospital 115 from 01/01/2010 to 30/06/2013 (the epilepsy diagnosis was set based on the criteria of
International League against Epilepsy 2005). Statistical analysis is done with the software Stata 12.0 for window.
Results: 300 patients could be studied, mean age is 72±8.1; male ratio is 53%. Secondarily generalized
* Bộ môn Thần Kinh, ĐH Y Dược TP.HCM
** Bệnh viện Nhân Dân 115
516
Chuyên Đề Nội Khoa
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 1 * 2014
Nghiên cứu Y học
seizures (n = 175, 58.3%) were most frequent. Interictal EEG revealed epileptiform discharges in 22% (n = 66)
patients. Ischemic stroke (n = 155, 65.1%) was most frequent on imaging study. Stroke is the most common cause
of epilepsy in the elderly (n = 178, 59.3%). 273 patients (91%) were on antiepileptic monotherapy.
Conclusion: Secondarily generalized seizures were most frequent. The rate of epileptiform discharges was
not high. Ischemic stroke was most frequent on imaging study. Stroke is the most common cause of epilepsy
in the elderly. Most patients were on antiepileptic monotherapy.
Keywords: clinical manifestations, diagnostic study, treatment, epilepsy, elderly.
tuổi, giới, các tiền căn, lý do nhập viện, chẩn
ĐẶT VẤN ĐỀ
đoán ban đầu, tiền triệu, phân loại cơn động
Người lớn tuổi là nhóm dân số tăng nhanh
kinh, thời gian từ lúc bệnh đến lúc được chẩn
nhất trong dân số chung. Trong các bệnh thần
đoán, lý do co giật tái phát, trạng thái động kinh,
kinh ở người lớn tuổi, động kinh (ĐK) là bệnh
nguyên nhân động kinh. các cận lâm sàng
đứng hàng thứ ba, sau đột quỵ và sa sút trí tuệ
thường quy, điện não đồ, hình ảnh học, loại
(13)
(SSTT) . Tuy nhiên, công việc chẩn đoán bệnh
thuốc chống động kinh, liều lượng thuốc chống
động kinh.
ĐK ở người lớn tuổi không đơn giản. Chẩn đoán
muộn sẽ làm chậm trễ cơ hội được điều trị của
Các dữ liệu thu thập được ghi trong bệnh án
bệnh nhân. Hơn thế nữa, công việc điều trị bệnh
nghiên cứu, sau đó nhập liệu và xử lý bằng phần
ĐK ở người lớn tuổi cũng có những nét rất riêng
mềm thống kê Stata 12.0. Các biến số định tính
và phức tạp. Chính vì số lượng người lớn tuổi
được phân tích bằng phép kiểm chi bình
ngày càng nhiều, tỉ lệ bệnh ĐK ở người lớn tuổi
phương, các biến số định lượng được phân tích
cao và có nhiều điểm đặc biệt nên bệnh ĐK ở
bằng phép kiểm t.
người lớn tuổi ngày càng là vấn đề sức khỏe cần
KẾT QUẢ
được quan tâm và cần có nghiên cứu riêng cho
nhóm đối tượng này. Trên thế giới, đã có nhiều
nghiên cứu về ĐK ở người lớn tuổi. Tuy nhiên,
tại Việt Nam, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên
biệt về bệnh ĐK ở nhóm đối tượng này. Từ
những phân tích trên, chúng tôi thực hiện đề tài
nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng
và điều trị ĐK ở người lớn tuổi” với các mục tiêu
sau: Mô tả các đặc điểm lâm sàng, điện não đồ
và hình ảnh học, xác định tỉ lệ nguyên nhân,
nhận xét về điều trị bệnh động kinh ở người lớn
tuổi.
Mẫu nghiên cứu 300 bệnh nhân, trong đó có
159 nam chiếm 53%, tuổi trung bình 72,49 ± 8,1,
trong đó bệnh nhân nhỏ nhất 60 tuổi, lớn nhất
95 tuổi. Có 62% bệnh nhân ở ngoại thành. Bệnh
nhân mới được chẩn đoán động kinh chiếm
74%, bệnh nhân đã được chẩn đoán động kinh
chiếm 26%. Tuổi khởi phát động kinh trung bình
68,14 ± 8. Tiền căn tai biến mạch máu não chiếm
67,66%, tiền căn tăng huyết áp chiếm 67,33%,
tiền căn rối loạn lipid máu chiếm 51%. Thời gian
từ lúc bị nhồi máu não đến lúc bị động kinh
trung bình 18 tháng, thời gian từ lúc bị xuất
huyết máu não đến lúc bị động kinh trung bình
19,5 tháng, thời gian từ lúc bị chấn thương sọ
não đến lúc bị động kinh trung bình 36 tháng.
Lý do nhập viện là co giật chiếm 83,33%. Chẩn
đoán ban đầu chưa chính xác chiếm 25%. Chẩn
đoán ban đầu là rối loạn ý thức chiếm 28,95%.
Chỉ có 5% bệnh nhân động kinh có tiền triệu.
Cơn cục bộ toàn thể hóa chiếm tỉ lệ cao nhất
58,33%. Thời gian một cơn ĐK trung bình:
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Dân số mục tiêu gồm những bệnh nhân lớn
tuổi được chẩn đoán động kinh. Dân số chọn
mẫu gồm tất cả bệnh nhân trên 60 tuổi được
chẩn đoán động kinh lúc ra viện (theo định
nghĩa động kinh của Hiệp hội quốc tế chống
động kinh 2005) tại Bệnh viện Nhân Dân 115 từ
01/01/2010 – 30/06/2013. Nghiên cứu mô tả hàng
loạt ca, hồi cứu. Các biến số thu thập bao gồm
các dữ liệu lâm sàng, cận lâm sàng, điều trị như:
517
Thần Kinh
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 1 * 2014
Nghiên cứu Y học
3,01±1,58 phút. Thời gian phục hồi tri giác sau
cơn trung bình: 10 phút, dài nhất 3 ngày. Lý do
co giật tái phát đa số do không tuân thủ điều trị
(51%). Chỉ có 2% bệnh nhân bị trạng thái động
kinh. Phóng điện dạng động kinh trên điện não
đồ chiếm tỉ lệ 22%.
Rối loạn ý thức là chẩn đoán ban đầu
thường gặp nhất ở BN ĐK lớn tuổi (28,95%).
Điều này cũng tương tự trong nghiên cứu
VACS # 428 với tỉ lệ chẩn đoán rối loạn ý thức
(6)
khá cao (41,8%) . Các chẩn đoán khác bao
gồm ngất, cơn thoáng thiếu máu não, choáng
váng trong hai nghiên cứu cũng có tỉ lệ tương
tự. Như vậy đối với các trường hợp BN lớn
tuổi nhập viện vì rối loạn ý thức cần phải lưu ý
để loại trừ động kinh.
So sánh tỉ lệ có phóng điện dạng động kinh
giữa 2 nhóm đo điện não đồ trong vòng 24h và
sau 24h.
Đo EEG trong vòng 24 giờ
Tổng cộng
Có
Không
Đa số BN không có tiền triệu. Điều này cũng
tương tự trong nghiên cứu của tác giả
21 (22,34%) 14 (12,39%) 35 (16,9%)
73 (77,66%) 99 (87,61%) 172 (83,1%)
Có
PĐDĐK
Không
(12)
Tinuper .
94 (100%)
113 (100%) 207 (100%)
Tổng cộng
Động kinh cục bộ toàn thể hóa là loại cơn
thường gặp nhất trong nghiên cứu của chúng
tôi. Và xét trên tổng số các trường hợp, cơn động
kinh cục bộ (cục bộ đơn giản, cục bộ phức tạp và
động kinh cục bộ toàn thể hóa) là loại cơn
thường gặp nhất. Điều này phù hợp với kết quả
Nhận xét : Có sự khác biệt về tỉ lệ PĐDĐK giữa 2 nhóm
đo trong vòng 24 giờ và sau 24 giờ (χ2=3,62, p<0,05)
Bất thường trên hình ảnh học chiếm 87%.
Nhồi máu não chiếm 65,13% trên hình ảnh
học. Nguyên nhân động kinh do tai biến mạch
máu não chiếm 59,33%. Bệnh nhân có 3 bệnh
lý đi kèm chiếm tỉ lệ cao nhất 32%. Trong đó
THA chiếm tỉ lệ cao nhất 67,33%. Thuốc chống
động kinh được sử dụng nhiều nhất là
Valproic acid 57,33%. Có 8% trường hợp phải
điều trị phối hợp thuốc. Thời gian nằm viện
trung bình 7,36 ngày.
(9)
của tác giả Tabatabaei với cơn động kinh cục
bộ toàn thể hóa chiếm tỉ lệ cao nhất là 24%.
Trong hai nghiên cứu ở Việt Nam, loại cơn cục
(3,8)
bộ đơn giản là cơn thường gặp nhất . Tuy
(4)
nhiên, trong nghiên cứu của các tác giả Hauser
(6)
và Ramsay , ta thấy cơn động kinh cục bộ phức
tạp là cơn thường gặp nhất, chiếm tỉ lệ tương
ứng là 48,,6% và 38,3%, cũng như trong nghiên
BÀN LUẬN
(10)
cứu của tác giả Tanaka tỉ lệ này là 47,1% . Sự
TBMMN là bệnh thường gặp nhất trong tiền
căn BN ĐK, chiếm khoảng 2/3 số trường hợp.
Trong đó NMN cũ gặp nhiều hơn XHN cũ. Điều
này cũng giải thích một phần trong nguyên
nhân bệnh động kinh ở người lớn tuổi đa số là
TBMMN cũ.
khác biệt này có thể do nghiên cứu của chúng tôi
lấy mẫu tại bệnh viện, đa số các trường hợp
nhập viện vì co giật. Các lý do nhập viện không
điển hình khác chỉ chiếm một tỉ lệ thấp (các
trường hợp này thường khám tại phòng khám
thần kinh hoặc các chuyên khoa tâm thần, hiếm
khi phải đưa bệnh nhân đến nhập viện).
Điểm cần lưu ý là tỉ lệ bệnh THA trong tiền
căn bệnh cũng rất cao, 67,33%. Điều này cũng
Đối với các BN động kinh đã được điều trị,
hơn 50% các trường hợp co giật lại là do tuân
thủ điều trị kém, điều này cũng được ghi nhận
trong nghiên cứu của tác giả Đặng Tiến Hải‐
(6)
tương tự kết quả của tác giả Ramsay , tỉ lệ bệnh
THA đi kèm là 64%.
Tần số mắc bệnh ĐK cao nhất rơi vào thời
điểm trong vòng 1 năm sau TBMMN (chiếm tỉ lệ
44,8%). Điều này cũng tương tự trong nghiên
(3)
Nguyễn Văn Chương .
Trạng thái động kinh chỉ chiếm tỉ lệ 2,33%,
con số này thấp hơn trong các nghiên cứu của
(1)
cứu của tác giả Adelow cho thấy có đến 49.57%
số BN NMN xuất hiện bệnh ĐK trong vòng 1
năm đầu và nguy cơ bệnh ĐK vẫn còn ít nhất
trong vòng 7 năm.
(9)
(11)
tác giả Tabatabaei và tác giả Tchalla . Tỉ lệ
này thấp có thể vẫn chưa phản ánh đúng thực tế
518
Chuyên Đề Nội Khoa
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 1 * 2014
Nghiên cứu Y học
vì có những trường hợp hôn mê chưa rõ nguyên
nhân, không thể đo được điện não đồ, vẫn chưa
loại trừ được trạng thái động kinh.
BN động kinh lớn tuổi tại BV 115 đa số được
điều trị với Valproic acid và Phenytoin. Đây là
các thuốc thế hệ cũ. Chỉ có khoảng 6% trường
hợp được điều trị với các thuốc chống động kinh
thế hệ mới (Levetiracetam và Topiramate). Điều
này có thể do đa số BN điều trị tại BV 115 thuộc
diện BHYT nên thường chỉ được sử dụng các
thuốc trong cơ số BHYT, trong đó có Valproic
acid và Phenytoin.
Trong nghiên cứu của chúng tôi các phóng
điện dạng động kinh chỉ chiếm chưa đến ¼ số
trường hợp. Kết quả này cũng tương tự như
(2)
trong nghiên cứu của tác giả Ivo Drury
(nghiên cứu chuyên biệt về các phóng điện
dạng động kinh) với tỉ lệ các phóng điện dạng
động kinh dao động từ 26%‐ 35% (ở nhóm
động kinh đã có từ trước và ở nhóm khởi phát
sau 60 tuổi).
KẾT LUẬN
Cơn động kinh cục bộ toàn thể hóa là loại
cơn thường gặp nhất với tỉ lệ 58,33%. Đa số
trường hợp không có tiền triệu. Chỉ khoảng hơn
70% trường hợp được chẩn đoán đúng ngay từ
đầu.Không tuân thủ điều trị là nguyên nhân
chính gây co giật tái lại ở bệnh nhân động kinh
cũ. Mỗi bệnh nhân có trung bình 2,49 bệnh đi
kèm, nhiều nhất 6 bệnh, bệnh thường gặp nhất
là tăng huyết áp (67,33%), rối loạn lipid máu
(51%). Các phóng điện dạng động kinh hiện
diện ở 21,88% số trường hợp. Nhóm đo điện não
đồ trong vòng 24 giờ có tỉ lệ các phóng điện
dạng động kinh cao hơn có ý nghĩa với nhóm đo
sau 24 giờ. Hình ảnh học bất thường ghi nhận
trong 87,18% số trường hợp, trong đó hình ảnh
nhồi máu não và xuất huyết não cũ là thường
gặp nhất chiếm tỉ lệ 70,17%. Nguyên nhân
thường gặp nhất là TBMMN chiếm tỉ lệ 59,33%.
Đa số các trường hợp điều trị một thuốc (thường
nhất là Valproic acid).
Phân tích sâu hơn bằng cách chia nhóm,
nhóm đo điện não đồ trong vòng 24 giờ và
nhóm đo điện não đồ sau 24 giờ. Kết quả cho
thấy nhóm đo điện não đồ trong vòng 24 giờ có
tỉ lệ các phóng điện dạng động kinh cao hơn
nhóm đo điện não đồ sau 24 giờ. Điều này cũng
tương tự trong nghiên cứu của tác giả King
(5)
MA , với tỉ lệ các phóng điện tương ứng là 51%
và 34%. Như vậy cần khuyến cáo BN nên được
đo điện não đồ sớm để tăng khả năng phát hiện
các sóng đặc hiệu góp phần chẩn đoán động
kinh ở BN lớn tuổi.
Hình ảnh nhồi máu não cũ hoặc xuất huyết
não cũ là các bất thường thường gặp nhất trên
hình ảnh học BN động kinh lớn tuổi. Kết quả
(6)
này cũng tương tự của tác giả Ramsay với tỉ lệ
(7)
42,6% và tác giả Sinha là 64,3%.
Nhìn chung trong tất cả các nghiên cứu, tai
biến mạch máu não là nguyên nhân hàng đầu
của bệnh ĐK ở người lớn tuổi. Tuy nhiên, trong
nghiên cứu của chúng tôi, tỉ lệ này cao hơn hẳn
so với các nghiên cứu khác. Đó có thể là do BN
tai biến mạch máu não đến khám và điều trị tại
bệnh viện Nhân Dân 115 khá nhiều. Khi xuất
viện họ vẫn thường được theo dõi và tái khám
tại 115 và khi có biến chứng động kinh, BN cũng
sẽ được tiếp tục nhập viện và điều trị tại đây.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Adelow C, Andersson T, Ahlbom A, et al (2011).“ Prior
hospitalization for stroke, diabetes, myocardial infarction, and
subsequent risk of unprovoked seizures”. Epilepsia 52(2),
pp.301‐307.
2. Drury I and Beydoun A (1998). “ Interictal epileptiform activity
in elderly patients with epilepsy”. Electroencephalogr Clin
Neurophysiol 106(4), pp.369‐373.
3. Đặng Tiến Hải và Nguyễn Văn Chương (2012). “Nhận xét một
số đặc điểm lâm sàng và điện não đồ của bệnh động kinh ở
người cao tuổi tại bệnh viện tâm thần Ninh Bình”. Tạp chí y học
thực hành 5, tr. 35‐38
Trong các bệnh lý đi kèm, THA là bệnh
thường gặp nhất. Điều này cũng tương tự với
kết quả của tác giả Ramsay với tỉ lệ bệnh THA
4. Hauser WA(1992). “Seizure disorders: the changes with age”.
Epilepsia 33 (Suppl 4), pp.S6‐14.
5. King MA, Newton MR, Jackson GD, et al (1998). “Epileptology
(6)
of
the
first‐seizure
presentation:
a
clinical,
trong nhóm nghiên cứu là 64%.
electroencephalographic, and magnetic resonance imaging
519
Thần Kinh
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 1 * 2014
Nghiên cứu Y học
study of 300 consecutive patients”. Lancet 352(9133), pp.1007‐
1011.
6. Ramsay RE, Rowan AJ, and Pryor FM (2004). “Special
considerations in treating the elderly patient with epilepsy”.
Neurology 62(5 Suppl 2), pp.S24‐29.
7. Sinha S, Satishchandraet P, Kalband BR, et al (2012).
“Neuroimaging observations in a cohort of elderly manifesting
10. Tanaka A, Takamatsu N, Shuzaki T, et al (2013). “Clinical
characteristics and treament responses in new‐ onset epilepsy in
the elderly”. Seizure.
11. Tchalla AE, Marin B, Mignard C, et al (2011). “Newly diagnosed
epileptic seizures: focus on an elderly population on the French
island of Reunion in the Southern Indian Ocean”. Epilepsia
52(12), pp.2203‐2208.
with new onset seizures: Experience from
hospital”. Ann Indian Acad Neurol 15(4), pp.273‐280.
a
university
12. Tinuper P, Provini F, Marini C, et al (1996). “Partial epilepsy of
long duration: changing semiology with age”. Epilepsia 37(2),
pp.162‐164.
13. Vũ Anh Nhị (2012). “Động kinh ở người lớn tuổi”, Bài giảng
sau đại học 2012.
8. Phan Việt Nga (2008). “Đặc điểm động kinh khởi phát ở bệnh
nhân từ 45 tuổi trở lên”. Tạp chí y dược học quân sự‐ HVQY 7.
9. Tabatabaei SS, Delbari A, Salman ‐Roghani R, et al (2012).
“Seizures and epilepsy in elderly patients of an urban area of
Iran: clinical manifestation, differential diagnosis, etiology, and
epilepsy subtypes”. Neurol Sci.
Ngày nhận bài báo: 01/11/2013
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 30/11/2013
Ngày bài báo được đăng: 05/01/2014
520
Chuyên Đề Nội Khoa
5 trang
14340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và điều trị bệnh động kinh ở người lớn tuổi", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dac_diem_lam_sang_can_lam_sang_va_dieu_tri_benh_dong_kinh_o.pdf
