Liên kí hiệu trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái
UED Journal of Social Sciences, Humanities & Education, ISSN: 1859 - 4603
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC
LIÊN KÍ HIỆU TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI
Lê Thị Hường
Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế, Việt Nam
Tác giả liên hệ: Lê Thị Hường - Email: lethihuongsph@gmail.com
Ngày nhận bài: 21-5-2021; ngày nhận bài sửa: 15-6-2021; ngày duyệt đăng: 17-6-2021
Tóm tắt: Liên kí hiệu là một trong những thuật ngữ liên quan đến kí hiệu học văn học. Hiện nay, lí thuyết về kí hiệu học/kí hiệu
học văn hóa đã trở thành phổ biến và được vận dụng như một khung tri thức để tham chiếu, giải mã văn bản nghệ thuật. Hồ Anh
Thái được xem là “một nhà văn đang viết” với hàng chục cuốn tiểu thuyết. Mỗi tác phẩm của Hồ Anh Thái đều có sự va đập, sự
lặp lại chuỗi kí hiệu thẩm mỹ. Tầm khái quát trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái cao, nhờ hệ thống liên kí hiệu. Tiếng nói bên trong văn
bản nằm ở sự tương hỗ, tương tác giữa huyền thoại, cổ mẫu, biểu tượng. Sự liên kết chuỗi kí hiệu thẩm mỹ nằm trong chiến lược
trần thuật của nhà văn.
Từ khóa: kí hiệu; kí hiệu học văn hóa; liên kí hiệu; Hồ Anh Thái; tiểu thuyết; huyền thoại; tôn giáo; biểu tượng; chiêm bao; thiện
và ác.
hậu quyển” của văn bản nghệ thuật. Tính lặp lại các kí
hiệu này có khả năng tạo nghĩa và các lớp nghĩa phái
sinh. Theo Lê Huy Bắc: “Nói liên kí hiệu thực chất là nói
1. Mở đầu
Dẫu kí hiệu học hiện đại “đang trải qua giai đoạn buộc
phải xét lại một số khái niệm cơ bản” (Lotman, 2015,
đến khả năng tạo nghĩa của kí hiệu trên cơ sở các quan hệ
88), nhưng hiện nay, lí thuyết về kí hiệu học đã trở thành
tương tác” (Le, 2018, 137).
phổ biến và được vận dụng như một khung tri thức để
Từ góc nhìn kí hiệu học văn hóa, nếu xem tác phẩm
tham chiếu, giải mã văn bản nghệ thuật. Các khái niệm
văn học là một “kí hiệu đa văn hóa” thì trong tiểu thuyết
liên quan đến kí hiệu học đã được đối thoại, giới thuyết,
Hồ Anh Thái, đa văn hóa, liên văn hóa gắn liền với liên
xác lập trong hầu hết các công trình về kí hiệu học văn
kí hiệu. Mỗi tác phẩm của Hồ Anh Thái đều có sự va
học/văn hóa (lí thuyết lẫn ứng dụng). Riêng về khái niệm
đập các kí hiệu thẩm mỹ. Sự liên kết chuỗi kí hiệu nằm
liên kí hiệu, cho đến nay vẫn còn là một thuật ngữ chưa
trong chiến lược trần thuật của nhà văn.
thông dụng và chưa có một định nghĩa thật xác thực. Iu.
M. Lotman, một trong những nhà kí hiệu học hàng đầu
của thế kỉ XX, đồng thời cũng là người đặt nền tảng cho
2. Nội dung
2.1. Liên kí hiệu – một mô thức kiến tạo văn bản
lí thuyết kí hiệu học văn hóa, khẳng định: “Không một cơ
chế kí hiệu học nào có thể hoạt động như một hệ thống
biệt lập, trong môi trường chân không. Điều kiện hoạt
động chủ yếu của nó là đầm mình vào kí hiệu quyển- vào
không gian kí hiệu học” (Lotman, 2015, 89). Sự gắn kết,
tương hỗ giữa các kí hiệu (có tính lặp lại), làm nên “khí
Với chủ trương lấy văn bản làm trung tâm, trong
công trình Kí hiệu học văn hóa, Iu. M. Lotman khẳng
định: “Văn bản mới bao giờ cũng gắn với các văn bản
cũ bằng những quan hệ đối thoại, nó bảo tồn các văn
bản ấy trong kí ức của mình”; “Các kí hiệu tạo thành
văn bản, các văn bản tạo thành văn hóa, các văn bản tạo
thành kí hiệu quyển” (Lotman, 2015, 59). Theo nghĩa
đó, kí hiệu tồn tại trong tác phẩm văn học như một công
cụ kiến tạo văn bản nghệ thuật. Mô thức kiến tạo này rõ
nét trong một kiểu tác giả mà tiêu biểu là Hồ Anh Thái.
Tạo mã với các chuỗi kí hiệu đặc thù (lặp lại trong một
Cite this article as: Le, T. H. (2021). Inter-symbol in Ho Anh
Thai's novels. UED Journal of Social Sciences, Humanities
and Education, 11(1), 172-178.
172 | Tạp chí Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục, Tập 11, Số 1 (2021), 172-178
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 172-178
và nhiều tiểu thuyết) chính là một chiến lược trần thuật
của Hồ Anh Thái, với lối tự sự đa thanh, nhiều gợi mở.
Trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái tính liên kí hiệu biểu
hiện ở hai mối quan hệ. Một là, sự tương tác giữa các kí
hiệu trong một văn bản tiểu thuyết. Hai là, chuỗi kí hiệu
xuyên suốt nhiều tiểu thuyết với các nghĩa phái sinh.
Trường hợp thứ hai, nhìn một cách hệ thống, có thể
thấy tính lặp lại trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái qua
chuỗi kí hiệu xuyên văn bản. Tác phẩm phái sinh có mối
quan hệ với tác phẩm gốc, có khi trùng một mẫu đề, có
lúc trùng lặp một phần, một chương, một nhân vật…
của tác phẩm gốc. Nói cách khác, cuốn tiểu thuyết này
dung chứa một phần của tiểu thuyết khác qua sự trùng
lặp kí hiệu, hoặc tái hiện nguyên văn như một dụng ý
nghệ thuật của tác giả. Tính phái sinh rõ nhất là ở hai
tác phẩm Đức Phật, nàng Savitri và tôi và Tranh Van
Gogh mua để đốt. Cả hai tiểu thuyết đều gây ấn tượng
ngay từ nhan đề với sự liên kết kí hiệu. Đức Phật,
nàng Savitri và tôi là dụng ý lạ hóa với cách sắp xếp
đồng đẳng, ngang phè giữa thiêng và phàm, huyền
thoại và giải huyền thoại, cổ đại và đương đại. Mở đầu
tác phẩm, nhà văn/Tôi/người kể chuyện giới thiệu một
Kumari- Nữ Thần Đồng Trinh gắn liền với tập quán cổ
xưa ở Nepal:
Trường hợp thứ nhất, trong mỗi tác phẩm của Hồ
Anh Thái luôn có một hệ thống kí hiệu chằng chịt, mỗi
kí hiệu thẩm mĩ đều có sự tương tác với các kí hiệu
khác để tạo nghĩa mới. Trong tiểu thuyết Tranh Van
Gogh mua để đốt sự tương hỗ giữa các kí hiệu đã làm
nên một “tổ hợp kí hiệu” mở rộng nội dung tác phẩm.
Hồ Anh Thái luôn tạo lực hút từ nhan đề. Xâu chuỗi
toàn bộ tiểu thuyết của nhà văn, nhan đề chính là
những mã văn hóa, hình thành từ sự liên kết các kí
hiệu. Tên cuốn tiểu thuyết như một kí hiệu phản đề,
Tranh Van Gogh/mua/để đốt. Tranh nào giữa những
bức tranh tuyệt mĩ đa phần được vẽ trong những cơn
điên vật vã của danh họa Hà Lan? Tranh nào trong
những bức tranh vô giá đã từng chịu số phận hẩm hiu,
thậm chí có bức tranh còn được dùng để che chắn
chuồng gà. Ai mua? Tại sao đốt? Ai đã phạm tội hủy
diệt văn hóa nhân loại? Mã nhan đề gợi dẫn nhiều chủ
điểm trong tác phẩm; đó là bi kịch người trí thức nghệ
sĩ tài năng, là bi hài kịch hội họa (thời đại Van Gogh
và rộng hơn là trong đời sống đương đại)... Ngoài tính
chất gợi dẫn của nhan đề, chuỗi kí hiệu liên kết, phái
sinh là Lửa (đốt/hủy) và Trắng (sương mù/vô minh).
Phái sinh từ bức Chân dung bác sĩ Gachet của Van
Gogh là vô vàn những bức tranh trắng (“Trắng tinh.
Trắng xóa. Trắng bạch. Trắng muốt. Trắng hếu. Trắng
nhởn. Trắng mù như sương. Trắng nhờ nhờ như
khoảng sáng trước bình minh. …”; “Nhiều trắng quá.
Giả sử mở một cuộc triển lãm, tên triển lãm sẽ là
Trắng. Một chữ thôi. Trắng”). Những bức trắng lại
phái sinh vô số những cái tên (“…tuôn ra những
là Tảng băng trôi với Hôn lễ trắng, Góa phụ trắng,
Hai bàn tay trắng, Cuộc tình màu trắng. Thêm Giao
hưởng trắng, Khói trắng, Những cuộc tình màu trắng.
Nhiều trắng quá”). Từ một bức tranh nhân bội lên
nhiều bức tranh. Trắng hiện diện xuyên khắp, như một
kí hiệu đa bội, gắn kết các mảnh, các mã văn hóa.
Trắng là một ảnh tượng siêu hình về ý nghĩa cuộc đời;
là phi lí, ngụy tín trong văn học nghệ thuật và những
hệ lụy của nó trong đời sống con người.
“Người ta bảo cô là một Kumari.
Kumari chỉ có nghĩa là đồng trinh. Nhưng không ai
gọi bất cứ một bé gái nào trước tuổi dậy thì là kumari.
Đã được gọi là Kumari thì chỉ có thể hiểu đó là Nữ
Thần Đồng Trinh. Chỉ có một. Không ai hiểu khác.
(Đức Phật, nàng Savitri và tôi)
Trong tác phẩm sau, Tranh Van Gogh mua để đốt,
việc lặp lại một chương của tiểu thuyết trước chính là
chiến lược trần thuật xuyên văn bản. Những trang sách
gốc được ghi lại ở văn bản sau với kí hiệu Thánh Nữ
Đồng Trinh biểu hiện những suy ngẫm về nhân sinh-
“Người ta bảo cô là một Kumari…” [2 trang nguyên
văn]. Tuy vậy, ở văn bản sau, lớp cấu trúc kí hiệu Thánh
nữ Đồng Trinh xuất hiện không nguyên phiến mà mang
ý nghĩa phái sinh. Cô gái nửa H’Mông nửa Kinh (không
tên, không lời nói, lai lịch mù mờ, từ chỗ thấy chữ là
choáng váng đến chỗ đọc vanh vách những quyển sách
toàn là giấy trắng) chính là phiên bản của Thánh nữ
Đồng Trinh Kumari/Savitri kiếp sau. Giữa nhốn nháo
cõi người, giữa giả trá vây bủa, chỉ có cô gái là tinh
khiết trong trẻo. Đến nỗi Tôi bật thốt: “Liệu cô có phải
là một Nữ Thần Đồng Trinh nữa, không phải bên Ấn Độ
bên Nepal, mà ở ngay giữa xứ này”. Đối sánh giữa hai
văn bản, nếu nàng Savitri Nữ Thần Đồng Trinh có khả
năng nhìn xuyên qua đêm tối và xuyên qua sương mù
(trong “cái tăm tối mù lòa ngu dốt. Cả thế gian cùng lúc
chìm trong vô minh”, “cái vô minh quay tròn bao bọc”),
173
Lê Thị Hường
thì cô gái H’Mông, giữa cõi vô minh duy nhất chỉ cô là
sáng. Cô gái H’Mông là thánh nữ giữa chốn xô bồ giả
dối, là điểm sáng giữa cõi người đen tối. Cũng vậy, liên
kí hiệu này cũng phái sinh trong một số tiểu thuyết khác
của Hồ Anh Thái. Ở tác phẩm Cõi người rung chuông
tận thế, Mai Trừng như Thánh Nữ Đồng Trinh, không
chảy máu, mang sứ mệnh tiêu diệt cái ác đầy rẫy trong
cõi người. Khi Mai Trừng “chảy máu”, là lúc cô được
về lại cuộc đời đầy biến động nhưng cũng lắm yêu
thương. “Ở một nước Nam Á, người ta có tục tôn những
bé gái lên làm nữ thần sống, làm nữ thần đồng trinh. Nữ
thần cũng sẽ bị phế truất khi nào đến tuổi dậy thì, hoặc
bị tai nạn xước da chảy máu” (Cõi người rung chuông
tận thế). Trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi, khi
Savitri “đúng tuổi trở thành thiếu nữ, đúng tuổi dậy thì,
chính xác là đúng ngày đầu có kinh nguyệt, Nữ Thần
Đồng Trinh sẽ chấm dứt trị vì trên ngôi. Nữ Thần Sống
được trở về với đời thường”; “Nữ Thần Sống sẽ thôi là
nữ thần khi nào bị chảy máu”. Những giọt máu trinh nữ
đã đưa Kurami trở lại đời thường đầy dục lạc. Những
giọt máu từ lòng thù hận dai dẳng đã đưa Mai Trừng về
lại cõi người và “em sung sướng được làm một người
bình thường”. Cũng qua biểu tượng Thánh Nữ Đồng
Trinh, triết lí nhân sinh về nỗi đau truyền kiếp, về hận
thù, cởi buộc, về thiện ác được nhà văn làm rõ hơn
trong Dấu về gió xóa: “Giống như bên Nepal, Vua và
Hoàng gia không phải quì lạy trước bất cứ ai, chỉ trừ
duy nhất Nữ thần Đồng Trinh, một cô bé tuổi nhi đồng
được phong lên”.
thuật, tác giả đã tạo các mã văn học/văn hóa. Tiếng nói
bên trong văn bản nằm ở sự tương hỗ, va đập giữa
huyền thoại, cổ mẫu, biểu tượng.
Mã huyền thoại về trinh nữ
Theo Roland Barthes, “là ngôn từ, nên tất cả đều có
thể là huyền thoại, nó liên quan đến diễn ngôn. Huyền
thoại không xác định bởi đối tượng thông điệp của nó,
mà bởi cách nó phát ra thông điệp ấy: có những giới hạn
về hình thức đối với huyền thoại, chứ không có những
giới hạn về thực thể” (Barthes, 2008, 289). Chính huyền
thoại đã mở ra nhiều tầng nghĩa qua những liên tưởng
phong phú. Một trong những huyền thoại lặp đi lặp lại
trong văn bản tiểu thuyết Hồ Anh Thái là câu chuyện về
trinh nữ với nhiều nghĩa tiềm ẩn. Dẫu không muốn đặt
ra vấn đề nữ quyền, thậm chí có lúc giễu nhại những
giáo điều của nữ quyền luận, tuy vậy, có thể xem Hồ
Anh Thái là một trong những nhà văn sớm quan tâm
đến số phận những người phụ nữ từ cái nhìn văn hóa
nhân văn. Trong hệ thống biểu tượng trùng phức, trinh
tiết biểu đạt đến cùng thân phận đàn bà. Người đàn bà
trên đảo (1985) là cuốn tiểu thuyết sớm đề cập phận đời
của những cô gái trong và sau chiến tranh- một chủ đề
được văn học hậu chiến quan tâm. Bằng biểu tượng về
dương vật (“một măng hai mít, đó là hàm ý cái dương
vật, thưa chủ tướng”), nhà văn làm nổi bật ham muốn
dục lạc và bản năng làm mẹ của những cô trinh-nữ-
luống-tuổi trên hòn đảo gần như hoàn toàn vắng bóng
đàn ông. Xoay quanh câu chuyện đã thành huyền thoại
về rừng mít “quả sum suê, hương đậm đặc, ngốt ngát”
và rừng vầu “măng non đâm tua tủa, sức sinh sôi nảy nở
của chúng hóa thành một mãnh lực, không gì có thể kìm
hãm được” là dục vọng đàn ông và khao khát đàn bà.
Kìm nén và bung xả, bản năng và lí trí, ba mươi tám cô
gái trên đảo chỉ thực sự là đàn bà khi tìm cách mở lối
đến thung lũng Bò Vàng, ở đó có một thanh niên hai
mươi bốn tuổi, buồn chán, tuyệt vọng, đêm đêm tìm về
bãi cát, nơi “những người đàn bà luống tuổi vẫn đợi ở
đấy”. Mang tội chửa hoang, những người đàn bà nhân
danh trinh tiết để nói lên tiếng nói quyền uy: “Tôi giữ
thân cho ai nữa, trinh tiết cho ai, khi mà chỉ có một
mình cô đơn”. Những người phụ nữ như Miền, như
Luyến, như Thắm…luôn lẫn lộn, dày vò giữa một bên là
“mặc cảm ô nhục, tội lỗi” và một bên là “niềm mong
chờ hạnh phúc”. Tiếng nói đòi quyền sống (đồng nghĩa
với dục lạc) sớm được khẳng định trong giai đoạn văn
học vẫn còn nối dài cảm hứng sử thi.
2.2. Liên kí hiệu từ huyền thoại, biểu tượng và
sự truyền dẫn
Theo kết quả nghiên cứu của Trịnh Bá Đĩnh, có
quan niệm đồng nhất kí hiệu với biểu tượng (tiêu biểu là
E. Cassirer, Ch. Pierce); có quan niệm coi biểu tượng
như một dạng kí hiệu đặc biệt (Lotman, Todorov, Freud,
Jung); có quan niệm xem biểu tượng là “một hiện tượng
thiêng liêng thần bí, một thông điệp của đấng tối cao gửi
đến con người” (Trinh, 2017, 25). Từ góc nhìn kí hiệu
học văn hóa, tính kí hiệu trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái
thống hợp các quan niệm trên. Sự tĩnh lược đối thoại, để
cho biểu tượng lên tiếng là đặc điểm của tiểu thuyết Hồ
Anh Thái. Biểu tượng vốn mang trong bản thân nó
những “kinh nghiệm văn hóa cộng đồng”, qua nghệ
thuật sáng tạo, dụng ngôn của nhà văn, càng phái sinh
nhiều ý nghĩa. Bằng liên kí hiệu, qua hệ thống huyền
thoại, biểu tượng, các motif… lặp lại theo dụng ý nghệ
174
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 172-178
Trở lại vấn đề đã nêu, trong tiểu thuyết Hồ Anh
Thái, các mã huyền thoại về trinh nữ phái sinh từ cổ
mẫu Thánh Nữ Đồng Trinh. Từ mẫu hình trong huyền
thoại, trong tập tục đến những phái sinh, nhà văn đã tạo
mã về dục vọng đàn bà, vấn đề không phải là không còn
sức gợi. Trong Dấu về gió xóa, câu chuyện về Đảo
Xanh gắn liền với chính trị, ngoại giao, văn hóa, tôn
giáo… trở nên đa dạng nhờ đan xen chuỗi huyền thoại
về trinh nữ. Là hủ tục ở vùng hồ Núi Lửa, mỗi năm phải
nộp cho Thần Nước một mạng trinh nữ, “người con gái
khỏa thân ướp trong hoa hồng, bị bỏ trong miếu thờ
Thần Nước. Ở đó “cô sẽ gieo mình xuống nước tư thế
một con chim trắng”. Là truyền thuyết về Hòn Guốc
(mảnh vỡ của huyền thoại về vũ trụ), Xóm Chửa Hoang,
là hang cá voi “càng vào sâu trong lòng cá voi càng rạo
rực như gặp người tình”, giấc mơ ân ái với cá voi là
“…niềm hoan lạc mãnh liệt đủ dự trữ cho họ cả một
đời”. Và những đứa Con Trai Cá ông ra đời, được để
tang cha, được tổng thống nghiêng mình cúi chào trong
đám tang. Là vô thức tập thể, huyền thoại tồn tại trong
tâm thức cộng đồng, đến lượt mình, nhà văn vừa dẫn
huyền thoại vừa tái cấu trúc, giải huyền thoại khiến câu
chuyện cổ xưa không còn nguyên phiến mà mang chứa
nhiều ý nghĩa. Huyền thoại công chúa Draupadi làm vợ
chung của năm anh em nhà Pandava trong sử thi
Mahabharata được tái cấu trúc, lấp đầy những khoảng
trống, những ý nghĩa khác “bị bỏ sót”, “bị ẩn giấu”
trong sử thi. Nhà văn như vừa chép lại huyền thoại vừa
“tiếp tục sáng tạo ra huyền thoại”. Huyền thoại quần
hôn được ghép thêm những mảnh ghép của năm đêm
tân hôn êm ái dịu dàng ê chề rã rời hoan lạc. Mượn
huyền thoại nhà văn thấu cảm nỗi đau dày vò thân xác
của phụ nữ từ khoái lạc đàn ông. Từ đó, chuỗi huyền
thoại trong tác phẩm Hồ Anh Thái không chỉ thuộc về
cổ xưa mà là những huyền thoại về cái hiện tại, của
ngày hôm nay.
Theo cách nói của Frédéric Gaussen, giấc mơ/chiêm
mộng là “biểu tượng của một cuộc phiêu lưu cá thể,
được cất sâu trong tâm khảm đến nỗi nó vượt ra khỏi
vòng cương tỏa của người sáng tạo ra nó; chiêm mộng
hiện ra với chúng ta như là biểu hiện bí mật nhất và trơ
trẽn nhất của chính chúng ta” (Chevalier & Gheerbrant,
2002, 164). Xem chiêm bao là cửa sổ kí hiệu học, I.
Lotman cho rằng: “Đặc điểm của chiêm bao là tính đa
ngữ: nó không đặt chúng ta vào những không gian riêng
rẽ, mà nhấn chìm chúng ta vào sự hòa quyện của không
gian thị giác, ngôn từ, âm nhạc và những không gian
khác giống như thật”; “Chiêm bao là tấm gương kí hiệu
học, mỗi người nhìn thấy ở đó hình ảnh ngôn ngữ của
mình” (Lotman, 2015, 193). Trong tiểu thuyết Hồ Anh
Thái, hai dạng giấc mơ xuất hiện xuyên văn bản là giấc
mơ tính dục và cơn ác mộng về “ác giả ác báo”. Giấc
mơ là “kí hiệu của ham muốn”, “giọng nói của ẩn ức
tính dục” (Freud). Nhân vật tiểu thuyết Hồ Anh Thái
thường có đời sống tính dục phong phú. Ở những hoàn
cảnh đặc biệt, họ thường rơi vào trạng huống kìm nén
bản năng và để lộ ra phần bí mật nhất và trơ trẽn nhất
trong những cơn mơ phóng đãng với một chuỗi ảo ảnh
ma quái. Sống ở nông trại gần như thiếu vắng bóng đàn
bà, “cách dăm ngày, Hòa lại cảm thấy một cái đầu quay
cuồng, vật vã trên ngực mình…” (Người đàn bà trên
đảo). Những giấc mơ tính dục của công chúa Savitri
(tiền kiếp) là tiếng nói của dục vọng giữa bể khổ trần
gian. Trong giấc mơ của Savitri, người đàn bà tuổi hồi
xuân, người tình Yasa hiện về, “vẻ quằn quại vật vã.
Mười mấy năm theo Phật, ám ảnh dục lạc tưởng như đã
dẹp bỏ, nay lại thức dậy quay cuồng (Đức Phật, nàng
Savitri và tôi). Những giấc mơ dục lạc, những thao tác,
hành vi tính dục thừa mứa, đôi khi quá ngưỡng lại mang
chứa quan niệm bể khổ đời người. Giấc mơ của những
người đàn bà ở Xóm Chửa Hoang thấy mình ngủ với cá
voi (biểu tượng đàn ông mạnh mẽ; tiếng nói của những
cơn khát và hưng phấn tính dục) - “Một thứ hương đê
mê. Gió dồi sóng dập. Trời đất quay cuồng đảo ngược.
Núi đá vặn mình tung tóe nước non” (Dấu về gió xóa).
Giấc mơ về tội ác và trừng phạt cũng lặp lại nhiều lần,
là một mã văn hóa xuyên văn bản. Thiện ác là qui luật
tự nhiên. G. Bataille, nhà triết học người Pháp, người
ủng hộ cho văn học viết về cái ác, cho rằng: “Văn học là
cơ sở của tồn tại hoặc không là gì cả. Nó là hình thức
thể hiện rõ nét của cái Ác, một cái Ác theo tôi nghĩ, có
một giá trị tối thượng. Quan điểm này không đòi hỏi sự
Chiêm bao - một chuỗi kí hiệu đa nghĩa
Về mặt lí thuyết, chiêm bao được xem là vấn đề cốt
lõi của phân tâm học. Nghiên cứu nhiều về chiêm bao,
Sigmund Freud xem giấc mơ là tiếng nói của vô thức,
để giải mã phải thông qua hệ kí hiệu/ngôn ngữ của giấc
mơ (Freud, 2018). Carl Jung cũng chú ý đến tính biểu
tượng của giấc mơ khi cho rằng “chiêm mộng là sự tự
thể hiện một cách tự phát và tượng trưng cái thực trạng
của vô thức” (Chevalier & Gheerbrant, 2002, 164).
175
Lê Thị Hường
phạt, không đáng kể, chẳng có chức năng gì từ điểm nhìn của
phân tích cấu trúc truyện kể.
thiếu vắng đạo đức, nó yêu cầu một “siêu đạo đức”
(Bataille, 2016). Trong văn học Việt Nam đương đại,
Hồ Anh Thái là một trong những nhà văn sớm viết về
cái ác với quan niệm “Cuộc sống chỉ chia ra hai màu
Thiện – Ác, không hơn” (Dấu về gió xóa). Trong nhiều
tiểu thuyết Hồ Anh Thái, cái ác chiếm lĩnh, bầy đàn,
đông đúc, dai dẳng. Cái ác muôn hình vạn trạng dưới
mọi hình thức tàn độc. Cái ác hủy hoại nhân tính. Trong
kí hiệu quyển đó, có những giấc mơ thoáng qua, như
những “kí hiệu vô bổ” (chữ dùng của A. Compagnon)1
chìm khuất giữa các sự kiện xảy ra dồn dập nhưng chính
là tiếng nói chất vấn của lương tri con người. Những
giấc mơ thiêng hóa giải lời nguyền, hướng thiện trong
cõi ác; những giấc mơ nhân quả (Mười lẻ một đêm, Cõi
người rung chuông tận thế, Năm lá quốc thư). Khi Hồ
Anh Thái viết về nhân quả, cái chết, nghiệp báo, cứu
chuộc, motif tội lỗi – trừng phạt trở thành chủ đề đạo
đức xuyên văn bản, cảnh báo về cái ác ngự trị dẫn đến
sự suy thoái đạo đức nhân văn, đạo đức sinh thái. Quan
niệm nhân quả của nhà văn dung hợp giáo lí Phật giáo,
Thiên chúa giáo lẫn tín ngưỡng dân gian. Ở hiền gặp
lành, ở ác đền tội (dân gian); “do cái này sanh, cái kia
sanh”; “do cái này diệt, cái kia diệt”; gieo nhân nào thì
gặt quả ấy (Phật giáo); “Vì chúng nó đã gieo gió và sẽ
gặt bão lốc”, “Tất cả những ai cầm gươm sẽ chết vì
gươm” (Sách Khải huyền). Gắn liền với tín ngưỡng dân
gian, làm ác và hành thiện đều gắn với những thế lực
siêu nhiên. Tuy vậy, những yếu tố siêu nhiên trong sáng
tạo của Hồ Anh Thái “không quá xúc phạm tới lí trí”
(Todorov). Nó là phương tiện, là kí hiệu để nhà văn biểu
đạt hiện thực thậm phồn, với các chiều kích tâm linh.
Mẫu đề cõi người-cõi tạm-bể khổ lặp lại nhiều lần qua
biểu tượng cái chết, hoặc những sátna vô thường. Cõi
người rung chuông tận thế là tác phẩm thể hiện rõ quan
niệm đời là cõi tạm, đời là bể khổ của Phật giáo. Làm
ác, hận thù, truy đuổi, báo oán là một chuỗi khổ ải trầm
luân. Nạn nhân của cái ác tồn tại dai dẳng là em bé với
môi hôn của thiên thần, chết đúng vào lễ sinh nhật lần
thứ hai, “đôi mắt mở to nhìn đi xa hút. Trên môi đọng
một cái cười nhếch mép. Ở khóe mép là một nếp nhăn
hằn sâu
của người già. Cái cười và nếp nhăn của người đã ngộ,
đã thành chính quả, đã hiểu hết và thấu suốt tất cả”;
“Đến thăm cõi đời này, nó nhìn xoáy như muốn lột vỏ
con người. Giã biệt cõi đời này, nó nhìn xuyên thấu và
nhếch mép cười mọi trò trẻ con nhăng nhố”. Và trong
giấc mơ, nhân vật Đông thấy con gái hiện về trong
“dáng vẻ của một thiếu phụ, tay cầm một bó hoa hồng
tua tủa gai”. Trong Tranh Van Gogh mua để đốt, cô
thiếu nữ H’Mông trinh nguyên, mang dáng dấp của Nữ
Thần Sống, trong một khoảnh khoắc mà như sống qua
hai kiếp. Khi cô gái đọc những cuốn sách trắng cô bỗng
như trải qua nhiều kiếp khổ. Những tri thức cổ kim
đông tây mà cô “khai quật lên từ những trang giấy trắng
mù thì không một đứa con gái hồn nhiên vô tư nào có
thể mang nặng trên vai”. Trong khoảnh khắc ấy “trên
gương mặt cô vẻ già sọm của một bà cụ. Cô gái đã hóa
thành bà lão”; “Đấy là vẻ của một người tóc bạc trắng
chỉ sau một đêm vì đau thương”. Tiểu thuyết Hồ Anh
Thái giàu chất triết lí. Có lúc nhà văn diễn giải dài dòng
qua lời trần thuật, nhưng phần lớn những suy tư chiêm
nghiệm toát lên từ các chuỗi kí hiệu xuyên văn bản,
thành nét chủ đạo trong phong cách nhà văn.
Liên kí hiệu biểu đạt hiệu quả tính liên văn
hóa/liên tôn giáo
Nhà triết học người Áo, Ludwig Josef Johann
Wittgenstein – người được xem là có đóng góp lớn đối
với sự ra đời của triết học liên văn hóa, chủ trương
“dung hoà chủ nghĩa tương đối văn hóa với chủ nghĩa
phổ quát văn hóa và cố gắng tìm ra tính thống nhất
trong sự đa dạng của các nền văn hóa, các thế giới quan
và các phương thức sống khác nhau” (Nguyen, 2019).
Từ góc nhìn liên văn hóa, dẫu tác phẩm Hồ Anh Thái đa
dạng về đề tài, các kiểu nhân vật cũng như nghệ thuật tự
sự nhưng điểm thống nhất trong tiểu thuyết của ông là
luôn có sự đối thoại và thống hợp các nền văn hóa của
các dân tộc có căn tính, bản sắc khác nhau. Ngay cả
những tiểu thuyết về chuyện đời xô bồ nhốn nháo dục
lạc và cái ác cũng đan xen những mảnh ghép giàu trữ
lượng liên văn hóa. Trong các văn bản, chuỗi kí hiệu
với chất kết dính của nó đã kiến tạo một thế giới nghệ
thuật mang tầm khái quát cao. Đặc biệt, trong số các
nhà văn chuyên viết về tôn giáo, Hồ Anh Thái là người
thể hiện nhất quán quan niệm liên tôn. Nhà văn nhìn
thấy sự hòa hợp giữa các tôn giáo trên nền tảng riêng
1Trong Bản mệnh của lí thuyết (Compagnon, 2006),
Compagnon nêu khái niệm “kí hiệu vô bổ” và giải thích đó là
những chi tiết “thừa”, quấy rầy bởi nó hoàn toàn vô thưởng vô
176
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 172-178
của từng giáo phái. Điểm gặp gỡ giữa các tôn giáo Đông
Tây là tinh thần vì con người, hướng về cuộc sống hài
hòa, ổn định của con người. Dẫu Đức tin có khác nhau,
nhưng các tôn giáo lớn đều hướng đến khổ nạn kiếp
người; mong mỏi cuộc sống an yên cho muôn loài.
chìm trong một trận hồng thủy ngập tràn kim loại”.
Trong âm thanh tiếng chuông chùa hoảng loạn là “sấm
ngôn” về “thời giờ đã gần đến”, về “một điều gì đó sắp
phải xảy ra”, trong đó có mặc khải tận thế (Kinh
Thánh). Hồng thủy kim loại, biển lửa… là những kí
hiệu thẩm mĩ mang tính cảnh báo về tình trạng phi nhân
dẫn đến tận diệt. Nếu Lửa trong Cõi người rung chuông
tận thế là lời cảnh báo về hủy diệt sinh thái trước cái Ác
thì thông điệp này cũng xuất hiện ở những tiểu thuyết
sau- “Cả thành phố như đang chìm trong lửa…Cơn giận
dữ của Đức Chúa đang ở trên thành phố”; “Cả một biển
lửa đang trùm lên khắp thành phố, khói làm dân chúng
ngạt thở, người ta ngất đi hoặc lao vào lửa vì đã hóa
điên…” (Dấu về gió xóa).
Erich Fromm đã chỉ ra điểm chung giữa các tôn
giáo với quan niệm: “Vấn đề tôn giáo không phải là vấn
đề thượng đế mà là vấn đề con người; sự hình thành các
tôn giáo và những biểu tượng tôn giáo là những nỗ lực
nhằm diễn đạt một số dạng trải nghiệm của con người”
(Fromm, 2012, 166). Xoay quanh vấn đề Con Người -
Thiện Ác, Hồ Anh Thái cho rằng, tôn giáo “như một cái
phanh hãm, nó có thể phanh thắng con người dừng lại
bên bờ vực tội lỗi, trước vùng ranh giới thiện-ác, bóng
tối-ánh sáng” (Dấu về gió xóa). Tư duy liên tôn giáo thể
hiện một cách nhìn, một lối suy nghiệm đa chiều về thế
giới và con người. Vốn tri thức phong phú từ việc tiếp
nhận các luồng tư tưởng Đông Tây cộng với những thực
chứng từ nhiều vùng đất thánh nhà văn đã sống, qua hệ
thống liên kí hiệu đã chuyển hóa thành những khái quát
mang tầm triết lí nhân sinh. Cõi người rung chuông tận
thế đan xen những quan niệm, nghi thức của tín ngưỡng
dân gian, Phật giáo và Thiên chúa giáo. Đức Phật, nàng
Savitri và tôi không đơn thuần là Phật sử. Năm lá quốc
thư chủ yếu viết về căn tính của người Việt nhưng bên
cạnh đó là những mảnh ghép về Hồi giáo. Quan niệm
liên tôn giáo có khi được biểu đạt qua hình thức liên văn
bản (Kinh Phật, Thánh kinh, lời của Hindu giáo, Hồi
giáo…) hoặc qua diễn ngôn người kể chuyện; có lúc
qua chuỗi kí hiệu/biểu tượng về tính thiêng. Từ quan
niệm liên tôn, tiếng chuông trong tiểu thuyết Hồ Anh
Thái là “tiếng nói” của nhiều tôn giáo. Dấu về gió xóa là
tác phẩm luận bàn nhiều về các tôn giáo. Nhà văn nhìn
ra điểm chung của các tôn giáo là đều hướng con người
đến thiện lành. Vì vậy, ở Đảo Xanh có một ngôi đền Đa
giáo, Hợp chủng giáo; có tiếng chuông dành cho mọi tín
đồ: “Chuông nhà thờ đánh suốt ngày, ban đầu là đánh
chuông cho người Tin Lành người Thiên Chúa giáo.
Sau rung chuông cho người Hindu, người Hồi giáo
người Hỏa giáo, sau thỉnh chuông cho Phật giáo”. Trong
Cõi người rung chuông tận thế, từ tiếng chuông chùa,
một biểu tượng thiêng của Phật giáo, kết thúc câu
chuyện về cái ác là thông điệp mang tinh thần Thuyết
mạt thế của Thiên chúa giáo. “Bất đồ chuông chùa rung
thảng thốt... Sư cụ đã bị cướp mất bình yên. Chuông
giận dữ đổ ập vào không gian… Cả cõi người bị nhấn
3. Kết luận
Hồ Anh Thái là một trong số những nhà tiểu
thuyết có ý thức trong việc tạo ra những chùm tác
phẩm cùng một đề tài hay nhưng không cùng một thủ
pháp. Trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, lượng thông tin
về các miền văn hóa, các cộng đồng văn hóa “phì đại”
qua một hệ thống kí hiệu liên kết chặt chẽ. Tính chất
liên kí hiệu khiến tác phẩm trở thành những mã thẩm
mĩ, dung chứa nhiều vấn đề trong mạch ngầm văn bản.
Điều này khiến các tác phẩm của Hồ Anh Thái không
chỉ là những văn bản độc lập, có đời sống riêng mà
còn là những văn bản luôn được phái sinh cùng với các
văn bản khác. Kiến tạo văn bản từ các chuỗi kí hiệu,
hàm lượng thông tin, hàm lượng văn hóa trong tiểu
thuyết Hồ Anh Thái được bung nở đa chiều kích. Vừa
thống nhất, vừa lạ hóa trong lối viết, qua hệ thống liên
kí hiệu, có thể xem tiểu thuyết Hồ Anh Thái là “những
cuốn tiểu thuyết biết suy nghĩ” (Kundera).
Tài liệu tham khảo
Barthes, R. (2008). Mythologies (Những huyền thoại)
(V. T. Phung, Trans.). Knowledge.
Bataille, G. (2016). Literature and evil (Văn học và cái
ác) (N. Xuyen, Trans.). The gioi.
Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (2002). A dictionary of
world cultural symbols: Myths, dreams, customs,
gestures, forms, shapes, colors, and numbers (Từ
điển biểu tượng văn hóa thế giới: Huyền thoại,
chiêm mộng, phong tục, cử chỉ, dạng thể, các hình,
màu sắc, con số). Da Nang.
177
Lê Thị Hường
Compagnon, A. (2006). Literature, theory, and common
sense (Bản mệnh của lí thuyết - Văn chương và
cảm nghĩ thông thường) (H. S. Le, & A. D. Dang,
Trans.). Education University.
Eliade, M. (2018). The origin of religions (Bàn về
nguồn gốc các tôn giáo) (V. C. Doan, & L. T. Do,
Trans.). Social Sciences.
Nguyen, V. H. (2019). Intercultural communication in
the context of globalization: A few philosophical
issues (Giao tiếp liên văn hóa trong bối cảnh toàn
cầu hóa: Một số vấn đề triết học). Chung ta.
giao_tiep_lien_van_hoa_trong_boi_canh_toan_ca
u_hoa-2.html
Freud, S. (2018). Dreams & The interpretation of
dreams (Về giấc mơ & diễn giải giấc mơ) (H. T.
Nguy, Trans.). Thanh nien.
Fromm, E. (2012). Psychoanalysis and Religion (Phân
tâm học và Tôn giáo) (V. H. Luu, Trans.). T
Encyclopaedic Dictionary of Vietnam.
La, N. (2018). Semiotic criticism (Phê bình kí hiệu học).
Vietnam Women's Publishing House.
Le, H. B. (2018). Sign and intersign (Ký hiệu và liên ký
hiệu). Ho Chi Minh City General Publishing
House.
Todorov, T., Le, H. S., & Dang, A. D. (2008). An
introduction to fantastic literature (Dẫn luận về
văn chương kì ảo). University of Education.
Trinh, B. D. (2017). From signs to symbols (Từ kí hiệu
đến biểu tượng). Social Sciences.
Zohar, I. E. (2014). Polysystem Theory in culture and
literature research (Lý thuyết đa hệ thống trong
nghiên cứu văn hóa, văn chương) (H. Y. Tran, &
D. N. Nguyen, Trans.). The gioi.
Lotman, I. M. (2015). Cultural semiotics (Kí hiệu học văn
hóa) (N. La, H. P. Do, & D. S. Tran, Trans.). Hanoi
National University.
INTER-SYMBOL IN HO ANH THAI'S NOVELS
Le Thi Huong
Hue University of Education - Hue University, Vietnam
Author corresponding: Le Thi Huong - Email: lethihuongsph@gmail.com
Article History: Received on 21st April 2021; Revised on 15th June 2021; Published on 17th June 2021
Abstract: Intersymbol is one of the terms related to literary semiotics. At present, the theory of semiotics/cultural semiotics has
become popular and is used as a knowledge framework for reference, decoding artistic text. Ho Anh Thai is considered a great writer
with dozens of novels. Each of Ho Anh Thai's works has impact and repetition of aesthetic symbols. Ho Anh Thai's novels are rich in
generalization, thanks to the system of intersymbols. The voice inside the texts are expressed in the interactions and collisions
between legends, archetypes, and symbols. The association of aesthetic symbol series is in the narrative strategy of the writer.
Key words: sign; cultural semiotics; intersignality; Ho Anh Thai; novel; legend; religion; symbol; dream; good and evil.
178
7 trang
16481
Free
Bạn đang xem tài liệu "Liên kí hiệu trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lien_ki_hieu_trong_tieu_thuyet_ho_anh_thai.pdf
