Đánh giá tăng trưởng và chất lượng cá tra (Pangasianodon hypophthalmus) nuôi thương phẩm trong hệ thống tuần hoàn ngoài trời quy mô pilot

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

ĐÁNH GIÁ TĂNG TRƯỞNG VÀ CHẤT LƯỢNG CÁ TRA

(Pangasianodon hypophthalmus) NUÔI THƯƠNG PHẨM TRONG

HỆ THỐNG TUẦN HOÀN NGOÀI TRỜI QUY MÔ PILOT

Nguyễn Văn Huỳnh¹*, Nguyễn Nhứt¹, Nguyễn Hồng Quân¹,

Lê Ngọc Hạnh¹, Nguyễn Văn Hảo²

TÓM TẮT

Trong những năm gần đây, công nghệ nuôi cá tra trong ao truyền thống đã và đang làm ô nhiễm

môi trường nước thủy vực. Nghề nuôi cá tra cần có một công nghệ tiên tiến để nâng cao sản lượng

và hạn chế ô nhiễm môi trường. Chính vì thế, hệ thống tuần hoàn ngoài trời quy mô pilot đã được

nghiên cứu với mật độ nuôi cao, nó có thể ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng và chất lượng cá. Mục

tiêu của nghiên cứu này nhằm đánh giá sự tăng trưởng và chất lượng cá tra trong hệ thống tuần

hoàn và so sánh với các ao nuôi truyền thống. Hệ thống nuôi cá tuần hoàn ngoài trời bao gồm một

ao cá diện tích 196m², một ao lꢀng 70m², một hệ thống lọc sinh học 25 m³. Diện tích tổng cộng của

hệ thống tuần hoàn thí nghiệm là 226m². Kết quả cho thấy năng suất nuôi đạt 88,2kg/m², tỷ lệ sống

81,1%, hệ số chuyển đổi thức ăn 1,6, cá trong quần đàn đạt thịt trꢀng 100%, tỷ lệ thu hồi phi lê thô

1,95 và cá thương phẩm không nhiễm thuốc kháng sinh và hóa chất. Cá tra được nuôi trong hệ thống

tuần hoàn này thể hiện mùi làm giảm giá trị xuất khẩu. Tuy nhiên, đây là công nghệ nuôi tiên tiến

sẽ được nghiên cứu sâu hơn và phát triển ứng dụng ở quy mô lớn tại Việt Nam trong tương lai gần.

Từ khóa: cá tra, tuần hoàn, tăng trưởng, FCR, phi lê.

I. MỞ ĐẦU

nước khá lớn tạo ra một hệ thống hở. Hầu hết

các chất thải của ao nuôi cá tra không được

xử lý trước khi thải trực tiếp ra thủy vực xung

quanh và làm ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng

đến sự phát triển của nghề nuôi cá tra, đến sức

khỏe cộng đồng. Theo Bosma và ctv., (2008) và

Phan Thanh Lâm và ctv., (2009), lượng nước sử

dụng để sản xuất 1kg cá tra là 2.500 – 4.500L,

lượng chất thải thải ra môi trường có hàm lượng

nitrogen và phosphorus khá cao. Bên cạnh vấn

đề gây ô nhiễm, sự thay nước hàng ngày với

khối lượng lớn là cơ hội cho lây lan mầm bệnh

theo đường truyền ngang bùng nổ dịch bệnh

toàn khu vực.

Trong những năm gần đây, nghề nuôi cá tra

đã và đang phát triển, kim ngạch xuất khẩu cá

tra mang lại cho Việt Nam hàng tỷ đô la. Diện

tích nuôi 5.400 ha và tổng sản lượng 1.200.000

tấn (Phan Thanh Lâm và ctv., 2009). Bên cạnh

những thành tựu đó, nghề nuôi cá tra cũng gặp

nhiều khó khăn như: thị trường không ổn định,

quy trình nuôi truyền thống không mang tính

bền vững với môi trường xung quanh. Điều này

dẫn đến sản phẩm thịt cá chưa hấp dẫn người

tiêu dùng, sự ô nhiễm môi trường nước tăng

nhanh và bệnh dịch xảy ra với tần suất cao 15

bệnh/hội chứng xảy ra trong chu kỳ nuôi (Phan

Thanh Lam và ctv., 2009).

Trước bối cảnh khó khăn đó, Viện Nghiên

cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 đã tìm kiếm một

giải pháp nuôi cá tra bền vững, an toàn sinh học

Tính không bền vững về môi trường của

công nghệ nuôi hiện nay ở ĐBSCL là việc thay

¹Phòng Sinh học Thực Nghiệm, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2.

*Email: huynhnguy[email protected]

²Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2.

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

37

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

bằng tiếp cận công nghệ nuôi tuần hoàn (RAS) Long. Hệ thống nuôi cá thương phẩm tuần hoàn

ít thay nước cho cá tra nuôi thương phẩm trên thiết kế theo đề tài “Nghiên cứu xây dựng công

đề tài khoa học nuôi thử nghiệm mô hình RAS nghệ nuôi cá tra thâm canh bằng hệ thống tuần

quy mô pilot. Tuy nhiên, việc áp dụng RAS cho hoàn đảm bảo an toàn sinh học và không gây

cá tra phải mang lại hai lợi ích là giảm thiểu ô nhiễm môi trường”. Hệ thống nuôi ao đất tại

ô nhiễm môi trường và chất lượng cá đạt chỉ Vĩnh Long và Đồng Tháp.

tiêu xuất khẩu. Vì vậy, nghiên cứu này tập trung

đánh giá tăng trưởng và chất lượng cá tra nuôi

thương phẩm bằng hệ thống tuần hoàn.

2.2. Bố trí thí nghiệm

Hệ thống tuần hoàn pilot ngoài trời

Cấu tạo hệ thống: hệ thống tuần hoàn bao

gồm một ao nuôi xi măng hình vuông diện tích

196 m², một bể lꢀng xử lý chất thải rꢀn diện

tích 70 m²và hệ thống lọc sinh học sử dụng

giá thể bám vi sinh diện tích đặc hiệu 800 m²/

m³, thể tích lồng sinh học 25 m³, vật thể bám vi

sinh chiếm 60% thể tích lồng sinh học (14 m³)

được lꢀp đặt giữa ao và hai góc ao (hình 1). Hệ

thống bơm cung cấp khí và bơm phân thải bằng

airlift. Thời gian lưu của hệ thống lọc sinh học

HRT=11 phút.

II. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.1. Nguyên vật liệu

Cá tra giai đoạn giống có kích cỡ 16,1 g

và 34-46 g được thả nuôi trong hệ thống RAS

và ao nuôi tương ứng. Thức ăn thương mại của

công ty Vĩnh Hoàn có protein 28-30 % sử dụng

cho ao nuôi ở Đồng Tháp và công ty Green

Feed protein 28-30% sử dụng cho ao nuôi Vĩnh

Hình 1. Thiết kế hệ thống tuần hoàn cho ao nuôi cá tra thương phẩm quy mô pilot

Nguyên lý hoạt động hệ thống: nước từ ao Phương pháp nuôi: cá tra giống nuôi trong

nuôi chứa chất thải hòa tan và chất thải rꢀn, hệ hệ thống tuần hoàn với mật độ 140 con/m²có

thống airlift cung cấp oxy cho ao tạo dòng chảy khối lượng trung bình là 16,1 g/con. Thời gian

li tâm gom chất thải rꢀn giữa ao vào hố thu phân nuôi 210 ngày. Sử dụng thức ăn thương mại của

có đường kính 1 m, sâu 1 m. Phân cá được airlift công ty Dehues với hàm lượng protein 28-30%.

bơm sang hệ thống ao lꢀng với vận tốc 16 L/s, Lượng cho ăn theo nhu cầu của cá, sử dụng

nơi đây diễn ra lꢀng chất thải và thực hiện quá phương pháp cho ăn bằng tay 4 lần/ngày. Chế

trình khử nitrate sử dụng nguồn carbon hữu cơ từ độ và tỷ lệ thay nước phù thuộc vào chất lượng

phân cá. Nước được lꢀng xử lý nitrate bơm trở lại nước ao tại thời điểm. Vị trí thực hiện tại Trung

ao nuôi. Trong nội tại ao nuôi chất thải lỏng được Tâm Quốc Gia Giống Thủy Sản Nước Ngọt

hệ thống lọc sinh học hoạt động 24 giờ/ngày khử Nam Bộ - Xã An Thái Trung, Huyện Cái Bè,

ammonia và nitrite trong nước làm sạch nước.

Tỉnh Tiền Giang.

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

38

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Hệ thống ao nuôi cá thương phẩm theo

tra mùi, thịt hấp chín không có mùi bùn và mùi

rong tảo được xem là đạt chất lượng xuất khẩu.

Đánh giá sự săn chꢀc cơ thịt dựa vào phương

pháp cảm quan về sự đàn hồi của thịt phi lê và

độ phân rã của thịt trong vòng 15 phút. Đánh

giá chỉ tiêu màu sꢀc cá thịt phi lê chia thành 4

cấp độ từ cao đến thấp bằng mꢀt thường như:

cấp 1 (thịt trꢀng), cấp 2 (thịt hồng nhạt), cấp 3

(hồng đậm) và cấp 4 (màu vàng chanh). Chỉ tiêu

đánh giá vi sinh, thịt cá phân tích thành phần

vi khuẩn Coliform sp và Ecoli sp bằng phương

pháp trải đĩa thạch agar tính khuẩn lạc, và nội ký

sinh trùng tạo kén trong thịt cá dưới kính hiển vi

phóng đại 160 lần.

phương thức truyền thống

Phương pháp nuôi: Bốn ao nuôi cá tra

thương phẩm ở hai tỉnh Vĩnh Long (Xã Thanh

Bình, huyệnVũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long) và tỉnh

Đồng Tháp (Xã Mꢁ Xương, huyện Cao Lãnh,

tỉnh Đồng Tháp). Diện tích trung bình 1 ha, mật

độ thả trung bình 47 con/m². Trọng lượng cá tra

giống thả 46 g/con. Thức ăn thương mại có hàm

lượng protein 28-30%. Cho ăn 2 lần/ngày bằng

tay. Chế độ và tỷ lệ thay nước diễn ra hàng ngày

từ 50 – 100% thể tích ao. Trong suốt chu kỳ

nuôi trung bình 270 ngày.

Phương pháp lấy mẫu và phân tích

Phương pháp phân tích chất lượng nước

Mẫu cá tra nuôi thương phẩm trong hệ

thống nuôi RAS và ao truyền thống được thu

mẫu định kỳ 15 ngày cân trọng lượng tính

trung bình trọng lượng, xác định mầm bệnh

ký sinh trùng và vi khuẩn. Cá thu hoạch được

phân tích tỷ lệ thu hồi phi lê và đánh giá các chỉ

tiêu chất lượng đạt xuất khẩu. Lượng thức ăn

và số lượng cá chết ghi nhận hàng ngày trong

suốt chu kỳ nuôi.

Chất lượng nước trong hệ thống RAS và

trong ao nuôi theo phương pháp truyền thống

được phân tích hàng ngày với các chỉ tiêu như:

oxy hòa tan, pH và nhiệt độ nước theo phương

pháp đo bằng máy cầm tay đa chỉ tiêu HANNA

- Hi 9384 đo 2 lần/ngày. Các chỉ tiêu ammonia

tổng, nitrite, nitrate, kiềm tổng, H₂S, độ trong,

TSS, chlorophyll-a, carbonic, COD và BOD₅

được đo định kỳ 15 ngày/lần theo phương pháp

chuẩn của APHA (2005).

Phương pháp tính hệ số chuyển đổi thức

ăn (FCR), tốc độ tăng trưởng và tỷ lệ chết

Phương pháp xử lý số liệu

Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) từng chu

kỳ = tổng thức ăn của chu kỳ/ tổng trọng lượng

cá tăng trưởng. Tốc độ tăng trưởng đặc hiệu

(%wb/ngày) = [ln(wbt1) – ln(wbt2)]/t. Trong

đó, wb là trọng lượng, wbt1 là trọng lượng cá

giai đoạn đầu, wbt2 là trọng lượng cá giai đoạn

sau, t là ngày nuôi. Tỷ lệ chết từng chu kỳ (%) =

[số cá thể chết trong chu kỳ/tổng số cá thể ban

đầu] x 100.

Thu thập thông tin bằng ghi nhật ký hàng

ngày. Sử dụng phần mềm Excel sꢀp xếp mô tả

biểu đồ, tính toán giá trị trung bình số liệu về

tăng trưởng cá, tổng thức ăn, tổng khối lượng

cá và giá trị trung bình các chỉ tiêu môi trường.

III. KẾT QUẢ

3.1. Chất lượng nước trong hệ thống

tuần hoàn

Phương pháp đánh giá chất lượng cá

Kết quả ở bảng 1, cho thấy chất lượng nước

trong ao nuôi cá tra bằng công nghệ tuần hoàn

nằm trong ngưỡng sinh trưởng và phát triển của

cá. Riêng chỉ tiêu ammonia tổng cộng có sự

biến động lớn có thời điểm lên đến 26,3 mg/L.

Tuy nhiên, pH nước tại thời điểm đó duy trì ở

mức trung tính là 7, đã hạn chế tính độc của

ammoniac gây độc cho cá.

Chọn 30 con cá tra ngẫu nhiên rửa sạch,

cá được phi lê và đánh giá tỷ lệ thu hồi phi lê

thô bằng tổng khối lượng cá nguyên liệu để đạt

được một kg phi lê thô. Phi lê thô là phi lê bỏ da

nhưng không loại bỏ thịt đỏ, rìa mỡ,…. như phi

lê thành phẩm. Mùi thịt cá được đánh giá bằng

phương pháp cảm quan, thịt cá phi lê gói kín

trong túi nhựa dày đưa đi hấp chín sau đó kiểm

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

39

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Bảng 1. Chất lượng nước trong hệ thống tuần hoàn

Thông số

pH nước

Nhiệt độ nước

Độ trong

Tổng chất rꢀn lở lững

Tổng độ kiềm

CO₂

COD

BOD₅

TAN

NH3

Đơn vị

-

Min-Max

6,2-8,2

TB ± SD

7,07 ± 0,43

30,1 ± 0,96

49,77 ± 22,9

58,3 ± 24,4

85,6 ± 19,6

19,13 ±17,9

25,16 ± 9,4

29,09 ± 8,7

6,44 ± 7,83

0,06 ± 0,07

1,08 ± 1,2

39,1 ± 15,6

3,2 ± 2,7

⁰C

28,1-33,2

18-107

9,5-99,5

43-140

0,98-76,2

10,3-45,73

6,3-33,7

0,09- 26,3

0,001-0,27

0,1 – 4,7

1,55 – 76,4

0,01 -9,6

0 – 0,18

cm

mg/L

NO₂-N

NO₃-N

PO₄-P

H₂S

0,02 ± 0,03

Chlorophyll-a

µg/L

1,2 – 52,7

11,35 ± 15,2

3.2. Đánh giá năng suất và tăng trưởng độ thả, năng suất thu hoạch và tỷ lệ sống của cá.

của cá nuôi trong hệ thống

Kết quả cũng cho thấy rằng năng suất nuôi của

ao nuôi cá tra bằng công nghệ RAS cao hơn ao

nuôi truyền thống 3,3-3,8 lần tính trên đơn vị

diện tích nuôi do mật độ nuôi cao hơn 4 lần so

với ao nuôi thông thường.

Tại bảng 2, kết quả năng suất nuôi và tăng

trưởng cá tra nuôi thương phẩm trong các hệ

thống nuôi RAS và ao theo công nghệ truyền

thống được so sánh có sự khác biệt lớn về mật

Bảng 2. Ước tính tăng trưởng cá tra trong hệ thống tuần hoàn ngoài trời và ao nuôi thông thường

Hệ thống

RAS

Ao Vĩnh

Long

Thông số tăng trưởng cá

Đơn vị

Ao Đồng Tháp

Diện tích ao nuôi

Số cá thả ban đầu

Số cá thu hoạch

m²

con

266

26.000

21.060

10.135

470.000

333.700

10.076

552.565

279.518

Trọng lượng ban đầu

Trọng lượng thu hoạch

g/con

16,1

819

46,47

801

31

830

Chu kỳ nuôi

ngày

260

257

279

Tổng sinh khối cá

Năng suất

Năng suất quy đổi

kg/ao

kg/m²/vụ

tấn/ha/vụ

17.336,4

88,2

882

267.293,7

26,73

267

232.000

23,2

232

Tỷ lệ sống

%

81,1

71,3

2,83

1,33

1,5

50,6

2,77

1,18

1,68

Tốc độ tăng trưởng

SGR (tăng trưởng đặc biệt)

FCR

g/con/ngày 3,1

%bw/ngày 1,5

-

1,6

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

40

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

Tốc độ tăng trưởng của cá

Hình 2. Tăng trưởng của cá Tra nuôi trong hệ thống RAS và ao nuôi tại Vĩnh Long và Đồng Tháp

Trong thời gian nuôi 261 ngày, trọng lượng ao nuôi thông thường tại Vĩnh Long và ao nuôi

trung bình của cá nuôi đạt 819 g/con và được tại Đồng Tháp (Bảng 2) dù mật độ nuôi cao hơn

đánh giá tăng trưởng nhanh thể hiện qua tốc độ và cá giống thả có trọng lượng nhỏ khoảng 40-

tăng trưởng 3,1 g/con/ngày và tăng trưởng đặc 50% so với ao nuôi theo dõi của 2 công ty nuôi

hiệu SGR = 1,5; các chỉ tiêu này cao hơn so với thương mại.

Tỷ lệ sống

Hình 3. Tỷ lệ sống của cá tra nuôi trong hệ thống nuôi RAS và ao

Suốt chu kỳ nuôi số lượng cá chết được ghi tiếp tục giảm đến thời điểm thu hoạch đạt 50 –

nhận hàng ngày và tính toán tỷ lệ sống thể hiện 71%. Tỷ lệ sống của cá thể hiện ở ao nuôi thấp

kết quả ở hình 3. Kết quả cho thấy 30 ngày nuôi hơn 10 – 30,5% so với công nghệ nuôi RAS.

đầu tỷ lệ chết của cá nuôi cao chiếm 20% cho

Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR)

hệ thống nuôi RAS và ao. Sau thời gian nuôi 30

Sự biến động hệ số FCR trong suốt quá

trình nuôi được đánh giá thể hiện qua hình 4.

Kết quả cho thấy xu thế của FCR của hệ thống

ngày tỷ lệ sống của cá trong hệ thống RAS ổn

định chiếm 81,1%. Trong khi đó, hệ thống nuôi

ao theo công nghệ truyền thống có tỷ lệ sống

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

41

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

3.3. Đánh giá chất lượng cá tra nuôi

nuôi RAS và ao tăng dần theo chu kỳ nuôi. Khi

thương phẩm

so sánh cùng tại thời điểm thu hoạch, FCR ở ao

nuôi tại Vĩnh Long cho kết quả thấp hơn ở ao

nuôi tại Đồng Tháp và RAS.

Kết quả thể hiện ở bảng 3 cho thấy so sánh

chất lượng cá thu hoạch của hệ thống RAS và

nuôi ao có sự khác nhau về tỷ lệ thịt trꢀng, tỷ lệ

thu hồi phi lê và mùi thịt. Kết quả cho thấy cá

tra nuôi bằng hệ thống RAS cho 100% tỷ lệ thịt

trꢀng đạt cấp độ 1 của chỉ tiêu xuất khẩu. Trong

khi đó, tỷ lệ nuôi trong ao đạt tỷ lệ thịt phi lê

trꢀng chiếm 84,3%. Khi phân tích thành phần vi

sinh và thành phần sinh hóa của thịt cá cho kết

quả tương đồng giữa nuôi bằng công nghệ tuần

hoàn và ao theo phương pháp truyền thống.

Hình 4. Hệ số chuyển đổi thức ăn theo chu kỳ nuôi

Bảng 3. Chất lượng thịt cá tra thu hoạch

Các chỉ tiêu chất lượng cá

Chỉ tiêu cảm quan

Màu thịt phi lê trꢀng loại I

Độ săn chꢀc thịt

Vị của cơ thịt

Tỷ lệ thu hồi phi lê thô

Mùi bùn/rong

Đơn vị

RAS

Ao

%

100

1,95

10

84,3

100

2,04

0

g cá/g thịt

%

Nhiễm kháng sinh/hóa chất cấm

Nhiễm vi sinh :

0

Coliform sp

E.Coli sp

Kí sinh trùng trong cơ thịt

Thành phần sinh hóa:

Tổng nitrogen

đạt/không

%

đạt

0

đạt

0

%

2,5

1,6

0,56

2,4

1,5

0,6

Tổng chất béo

Tổng phosphorus

hệ thống nuôi RAS theo xu thế giảm dần đến

cuối vụ nuôi. Điều này là do ảnh hưởng của quá

trình tích lũy hữu cơ từ nguồn thức ăn, từ chất

thải của cá tăng dần. Ammonia, nitrite và nitrate

là những chỉ tiêu quan trọng được quan tâm

trong hệ thống nuôi thủy sản nói chung và hệ

thống tuần hoàn nói riêng (Nguyễn Nhứt và ctv.,

2014), các yếu tố này cần được giảm thiểu và

hạn chế sự gây độc đối với cá nuôi. Tuy nhiên,

IV. THẢO LUẬN

4.1. Chất lượng nước

Chất lượng nước trong hệ thống tuần hoàn

được quan tâm quản lý chặt chẽ nhằm đáp ứng

cho cá tăng trưởng và thích ứng với hệ vi sinh

vật trong hệ thống lọc sinh học (Timmon, 2005).

Quá trình diễn biến các yếu tố môi trường như

oxy hòa tan, pH, độ trong, chlorophyll-a trong

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

42

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

nghiên cứu cho thấy trong 120 ngày nuôi, tất cả 5 m tương đương với năng suất (5,3 kg/m³).

các chỉ số môi trường được duy trì thích hợp cho Qua thực nghiệm thấy rằng phương thức nuôi

cá phát triển. Sau 120 đến 260 ngày các thông số cá bằng hệ thống tuần hoàn không cần phải sử

COD, CO₂và TSS tích lũy trong hệ thống nuôi dụng mực nước sâu như ao truyền thống nhưng

tăng dần gây cản trở sự hoạt động của nhóm vẫn đáp ứng được năng suất nuôi tối đa. Cụ thể

vi khuẩn tự dưỡng trong hệ thống tuần hoàn. trong hệ thống nuôi RAS thực nghiệm trong nhà

Việc này đồng nghĩa với sự khử ammonia giảm cho cá tra thương phẩm (Nguyễn Nhứt và ctv.,

gây ra quá trình tích lũy ammonia, nitrite trong 2014) sử dụng mực nước nuôi thấp 0,8m cho

nước cao. Để quản lý chất lượng nước tối ưu năng suất 199 kg/m³. Quan niệm người nuôi cá

cho trường hợp hệ thống sinh học bị ức chế, sự tra với mực nước sâu để tăng năng suất tối ưu

thay nước và khống chế pH nước duy trì bằng chỉ đúng trong trường hợp với ao nuôi truyền

7 đồng thời kết hợp với giải pháp cho ăn hợp lý thống, trong khi đó cá tra thương phẩm chủ yếu

nhiều lần trong ngày được thực hiện đã mang phân tầng sống từ độ sâu 2 m nước trở lên tính

lại sự cải thiện chất lượng nước tốt cho hệ thống từ đáy ao chiếm hơn 80% được nghiên cứu bởi

nuôi tuần hoàn, cá phát triển tốt. Hệ thống nuôi Lefevre và ctv., (2011). Có nghĩa 2-3 m nước

ao theo công nghệ truyền thống với chế độ thay gần đáy ao cá không sử dụng không gian để

nước liên tục từ 50 -100% thể tích nước mang sống và sinh trưởng nhưng xây dựng ao nuôi

lại cải thiện chất lượng nước đáng kể và ít ô chi phí cao hơn và ảnh hưởng đến nguồn nước

nhiễm trong ao nuôi hơn so với nuôi công nghệ ngầm khi dinh dưỡng trong nước ao nuôi thẩm

nuôi tuần hoàn. Tuy nhiên, tần suất thay nước thấu sâu xuống các tầng nước ngầm.

cao đồng nghĩa với việc thải ra môi trường xung

quanh một lượng thải gây ô nhiễm thủy vực và

điều kiện nuôi hở thích hợp cho sự lây lan mầm

bệnh cao hơn so với hệ thống RAS. Điều này

đã chứng minh rằng ao nuôi truyền thống đã

xuất hiện 15 lần nhiễm bệnh trong suốt vụ nuôi

(Phan Thanh Lam và ctv., 2009) trong khi đó hệ

thống ao nuôi tuần hoàn tần số xuất hiện bệnh

rất thấp (1 lần trong suốt vụ nuôi).

Mặc dù mật độ nuôi trong hệ thống RAS

(140 con/m²) cao hơn khá nhiều so với hệ thống

nuôi cá tra thương phẩm trong ao (27-33 con/

m²). Nhưng tốc độ tăng trưởng đặc trưng của

cá tra trong hệ thống RAS cao hơn so với ao

nuôi từ 0,17-0,32%/con/ngày. Sự khác biệt này

chủ yếu có thể là do tần suất xuất hiện bệnh của

cá trong ao nuôi cao hơn đồng nghĩa với thời

gian chữa trị, giảm thức ăn kéo dài làm tốc độ

tăng trưởng giảm. Hơn thế nữa, việc sử dụng

hóa chất và kháng sinh trong quá trình nuôi tác

động đến sự sinh trưởng của cá tra trong ao nuôi

truyền thống.

4.2. Sản lượng và tăng trưởng cá

Kết quả năng suất cá nuôi bằng hệ thống

tuần hoàn ngoài trời trong thí nghiệm này đạt

được 88,2kg/m²cao hơn nuôi thực tế của mô

hình sản xuất truyền thống ở hai công ty thương

mại tại Vĩnh Long và Đồng Tháp (năng suất

29,7 kg/m²) và gấp 3,3 lần theo số liệu thống kê

của Bộ Nông Nghiệp & Phát Triển Nông Thôn

(2012). Nếu tính theo năng suất cá sản xuất trên

đơn vị thể tích thì kết quả của mô hình nuôi RAS

cao hơn gấp 9 lần ao nuôi thương phẩm bằng

phương pháp truyền thống. Sự khác biệt lớn này

là do hệ thống nuôi RAS sử dụng mực nước 1,8

m với năng suất 49kg/m³, trong khi đó ao nuôi

truyền thống sử dụng mực nước thông thường

Qua số liệu ghi nhận cho thấy tỷ lệ cá chết

20% trong hệ thống RAS ở thời gian 1 tháng

đầu kể từ ngày thả giống cá có dấu hiệu nhiễm

bệnh xuất huyết, tỷ lệ chết 25 ngày đầu từ 0,2-

0,5%/ngày không đáng kể nên việc can thiệp

giải pháp chữa trị không được thực hiện vì đa số

cá bị xây xát trong quá trình vận chuyển do kéo

lưới tạo nên. Kết quả này cũng tương đồng với

kết quả tỷ lệ chết của các ao nuôi truyền thống

ở Vĩnh Long và Đồng Tháp. Ao nuôi bằng hệ

thống RAS có tỷ lệ chết kéo dài và bùng phát

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

43

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

mạnh ở ngày 30-37 của chu kỳ nuôi khoảng khi thực hiện giải pháp cho ăn ít và bỏ đói để

5-8% bệnh có dấu hiệu lây lan mạnh trong hệ khử mùi hôi bùn và rong của thịt cá. Thí nghiệm

thống, giải pháp can thiệp chữa trị cho cá bằng được thử nghiệm kéo dài trong trình trạng thức

sử dụng kháng sinh oxyteramycine liều lượng ăn hạn chế và bỏ đói cá, cá không thể phát triển

trộn vào thức ăn 10g/kg suốt 7 ngày tỷ lệ chết nếu thiếu năng lượng cho cá hoạt động vì thế cá

giảm rõ rệt bằng 0%. Nguyên nhân này được giảm trọng lượng trong thời gian xử lý và làm

khẳng định giống như hiện tượng cá chết trong tăng FCR ở thời gian cuối chu kỳ nuôi đạt 1,6.

3 tháng nuôi đầu tiên sau khi thả giống ở các Nếu như trong quá trình thực nghiệm đã có các

ao nuôi thương phẩm theo phương pháp truyền giải pháp chủ động khử mùi hôi bùn của cá có

thống được báo cáo bởi Phan Thanh Lam và lẽ hệ số FCR của cá đạt khoảng 1,4 và rất có ý

ctv., (2009) cho tỷ lệ chết đến 30%. Phải chăng nghĩa trong sản xuất, sẽ tiết kiệm 12,5% thức

sự nhiễm bệnh của đàn cá giống tại cơ sở sản ăn đối với hệ thống nuôi bằng công nghệ tuần

xuất giống cùng với tác nhân vận chuyển đường hoàn. Nếu tính toán với FCR = 1,6 thì mức hệ số

dài và phương pháp đánh bꢀt cá giống thật sự chuyển đổi thức ăn này cũng chấp nhận được so

không bảo đảm dẫn đến xuất hiện bệnh. Trong với công nghệ nuôi truyền thống của Vĩnh Long

khi đó cá thí nghiệm trong mô hình này đã chủ và Đồng Tháp. Nếu so sánh với kết quả nghiên

động loại mầm bệnh ký sinh trùng ngoại và nội, cứu của Phan Thanh Lâm và ctv., (2009) thì kết

không quan tâm đến mầm bệnh do vi khuẩn là quả này tương đồng.

chưa hoàn toàn hợp lý dẫn đến bệnh vẫn còn

4.3. Chất lượng thịt cá

xảy ra. Trong hệ thống RAS, sau chu kỳ nuôi 40

Màu sꢀc thịt cá phi lê là một trong những chỉ

tiêu quan trọng nhất để xuất khẩu. Trong nghiên

cứu này cho thấy tỷ lệ đàn cá đạt thịt trꢀng và tỷ

lệ thịt trꢀng cao hơn so với ao nuôi bằng công

nghệ thông thường ở Vĩnh Long và Đồng Tháp.

Kết quả nghiên cứu này cho tỷ lệ thịt trꢀng cao

hơn kết quả nghiên cứu (70% quần đàn đạt thịt

trꢀng) của Bạch Thị Quỳnh Mai và ctv., (2003)

sử dụng kꢁ thuật thay nước và dùng oxy đáy cải

thiện. Nguyên nhân gây màu thịt cá chưa được

nghiên cứu rõ. Việc sử dụng nguồn thức ăn có

chứa caroten và hàm lượng oxy ảnh hưởng đến

màu sꢀc cơ thịt cá (Bạch Thị Quỳnh Mai và ctv.,

2003). Một số ý kiến khác của người nuôi cho

rằng tảo và mùn bã hữu cơ trong hệ thống nuôi

cũng ảnh hưởng đến màu sꢀc thịt cá tra chưa

được kiểm chứng. Tuy nhiên, kết quả nghiên

cứu này cho thấy trong ao RAS có hàm lượng

ngày hầu như cá chết không đáng kể và kéo dài

đến kết thúc vụ nuôi. Tuy nhiên, ở các ao nuôi

truyền thống tại Vĩnh Long và Đồng Tháp thì tỷ

lệ chết vẫn còn tiếp tục tăng mạnh vì trong thời

gian nuôi có xuất hiện bệnh thêm 2-3 đợt. Điều

này cho thấy việc xử lý sạch mầm bệnh cho cá

giống trước khi đưa vào nuôi trong hệ thống

tuần hoàn là một khâu rất quan trọng giúp tăng

tỷ lệ sống của đàn cá nuôi. Hơn nữa, hệ thống

tuần hoàn có ưu điểm giảm tỷ lệ nhiễm bệnh

cho đàn cá nuôi so với ao nuôi truyền thống

trong quá trình nuôi.

Sự biến động của FCR suốt chu kỳ nuôi

của hệ thống RAS và ao nuôi thông thường của

Vĩnh Long và Đồng Tháp. Nhìn chung, FCR

của cá nuôi tăng dần theo chu kỳ nuôi. Hệ thống

RAS, trong chu kỳ nuôi đến kích cỡ cá đạt trọng

lượng 830g/con FCR được xác định là 1,4 trước

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

44

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

TSS cao nhưng không ảnh hưởng đến màu sꢀc trong thịt càng ít vì thế giảm được tỷ lệ hao hụt

của thịt cá tra thương phẩm.

sau khi chế biến. Thịt cá tra nuôi trong hệ thống

tuần hoàn có độ dai cao là do cá nuôi mật độ cao

trong ao lại có dòng nước chảy nên có thể cá

hoạt động nhiều, thịt cá dai đạt chỉ tiêu ưa thích

thu mua của các nhà máy chế biến.

Về phần mùi vị cá, được đánh giá cảm

quan và còn mang tính chất chủ quan của từng

kꢁ thuật. Theo các chuyên gia đánh giá chất

lượng thì mùi thịt cá trong thí nghiệm nằm ở

cấp độ 3. Thông thường, cá nuôi trong hệ thống

Cá tra nuôi trong hệ thống tuần hoàn cá

tuần hoàn thường có mùi “hôi bùn” làm giảm không bị nhiễm bất cứ bệnh nào khác kể cả

chất lượng cá được báo cáo trên đối tượng bệnh nhiễm khuẩn và bệnh ký sinh trùng nên

cá rô phi và cá trê .Nguyên nhân tạo mùi hôi giai đoạn nuôi 30-260 ngày không sử dụng đến

bùn trong thịt cá tra trong hệ thống tuần hoàn thuốc hoặc hóa chất. Bằng cảm quan đánh giá

chưa được xác định. Nhưng đây là một trong hình dạng thịt phi lê của cá không bị biến dạng

những khó khăn của hệ thống nuôi tuần hoàn ít xù xì gây mất mꢁ quan, thớ thịt đều và nhẵn

thay nước, lượng bùn, tảo bám, vi khuẩn hình khi cꢀt. Đồng thời thông qua xét nghiệm thịt cá

sợi, hữu cơ phân hủy và vi sinh vật tích lũy không thấy có tồn dư kháng sinh hay hóa chất

trong thời gian dài có lẽ ảnh hưởng lên chất trong thịt hay xương cá và thịt cá cũng không bị

lượng thịt cá về mùi (Tucker, 1999). Theo kinh nhiễm khuẩn Ecoli cũng như mật độ các loại vi

nghiệm một số trang trại nuôi cá rô phi bằng khuẩn đều đạt tiêu chuẩn xuất khẩu (theo TCVN

công nghệ tuần hoàn cũng có hiện tượng tương 8338:2010).

đồng nhưng được xử lý mùi bằng giải pháp

thay nước ở cuối chu kỳ nuôi đã cải thiện đáng

kể mùi của thịt cá (Marc Verdegem thông tin

cá nhân, 2013). Đối với thí nghiệm này đã áp

dụng giải pháp kꢁ thuật tương tự như các kinh

nghiệm của các trang trại ở Châu Âu nhưng kết

quả không được cải thiện hoàn toàn. Có thể là

trong quá trình 8 tháng nuôi không thay nước

đã tích lũy về tác nhân gây mùi khá lớn mà thời

gian xử lý lại ngꢀn. Trong thực tế, ao nuôi cá

tra truyền thống thay nước khá lớn hàng ngày

diễn ra từ đầu đến kết thúc vụ nuôi và cải thiện

chế độ ăn trong thời gian dài đã mang lại một

số kết quả trong việc khử mùi mặc dù chưa có

báo cáo khoa học.

Tỷ lệ thu hồi thịt cá cũng là 1 yếu tố quan

trọng quyết định giá trị đàn cá. Việc nuôi cá bảo

đảm tỷ lệ thu hồi phi lê cao là một trong những

yếu tố khá quan trọng trong kꢁ thuật nuôi.

Trung bình tỷ lệ thu hồi phi lê thô của cá tra

thương phẩm nuôi theo truyền thống được đánh

giá từ 1,95 -2,1. Trong nghiên cứu này cho tỷ lệ

thu hồi phi lê (1,95) tương đối cao hơn 4 ao nuôi

truyền thống đối chứng (2,04). Với tỷ lệ thu hồi

phi lê trong nghiên cứu này được đánh giá là

tương đồng với ao nuôi truyền thống. Tỷ lệ phi

lê của cá được xác định ảnh hưởng bởi các yếu

tố môi trường (dinh dưỡng, kꢁ thuật chăm sóc,

môi trường ao,…) hơn là tính di truyền của đàn

cá vì hệ số di truyền tính trạng này thấp (Nguyen

Đánh giá mức độ săn chꢀc cơ thịt cá là một Van Sang và ctv., 2009).

trong chỉ tiêu này thể hiện mức độ săn chꢀc

cơ thịt của cá, thịt càng săn chꢀc thì tỷ lệ nước

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

45

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

V. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

5.1. Kết luận

Nguyễn Nhứt, 2014. Nghiên cứu công nghệ nuôi cá

tra (Pangasius hypophthalmus) thâm canh bằng

hệ thống tuần hoàn đảm bảo an toàn sinh học và

không gây ô nhiễm môi trường” Báo cáo tổng kết

khoa học .Pp 15.

Các chỉ tiêu môi trường nước cho thấy

hệ thống nuôi RAS kết hợp với hệ thống khử

nitrate tạo cho môi trường nước ổn định trong

suốt vụ nuôi và thích hợp cho cá tra phát triển.

Cá tra nuôi trong hệ thống tuần hoàn giảm

thiểu được rủi ro về bệnh, cá sinh trưởng phát

triển tốt. Mật độ nuôi, năng suất, tỷ lệ sống, tốc

độ tăng trưởng và tỷ lệ quần đàn cá tra thương

phẩm có thịt trꢀng cao hơn các ao nuôi theo

phương pháp nuôi truyền thống. Hệ số chuyển

đổi thức ăn và chất lượng cá tra nuôi trong hệ

thống tuần hoàn tương đồng với ao nuôi bằng

công nghệ truyền thống. Tuy nhiên, tỷ lệ mùi

hôi bùn của thịt cá thu hoạch tồn tại trong hệ

thống RAS.

Bạch Thị Quỳnh Mai, 2003. Xây dựng quy trình nuôi

cá tra thịt trꢀng phục vụ xuất khẩu. Tuyển tập nghề

cá sông Cửu Long. Pp 203-222.

Tài liệu tiếng Anh

Bosma, R.H., Hanh, C.T.T., Potting, J., 2009.

Environmental Impact Assessment of the

Pangasius Sector in the Mekong Delta.

Wageningen University. 50 pp

Phan Thanh Lam, T. M. B., Thuy T.T. Nguyen, Geoff J.

Gooley , BrettA. Ingramd, Hao V. Nguyen, Phuong

T. Nguyen, Sena S. De Silva, 2009, Current status of

farming practices of striped catﬁsh, Pangasianodon

hypophthalmus in the Mekong Delta, Vietnam,

Aquaculture 296, 227–236.

5.2. Đề xuất

Để cải thiện tỷ lệ sống và hệ số thức ăn trong

hệ thống tuần hoàn nuôi cá tra thương phẩm cần

phải được nghiên cứu phương pháp xử lý nguồn

giống sạch bệnh và loại thức ăn chuyên biệt cho

hệ thống nuôi cá tra tuần hoàn với mật độ cao.

Để nâng cao chất lượng cá thương phẩm cần

nghiên cứu thêm phương pháp khử mùi hôi bùn

trong thịt cá thương phẩm trong hệ thống tuần

Nguyen Van Sang, Magny Thomassen, Gunnar

Klemetsdal, Hans Magnus Gjøen, 2009. Predicti-

on of ﬁllet weight, ﬁllet yield, and ﬁllet fat for live

river catﬁsh (Pangasianodon hypophthalmus) 288

: 3–4, 166–171.

Tucker, C.S., and Martine, V.D.P., 1999, Managing

off-ﬂavor problems in pond-raised catﬁsh. SRAC

publication . No 192. 8pp.

hoàn. Nhìn chung việc nuôi cá tra thương phẩm Timmon, M.B., Ebling J.M., Wheaton, F.W.,

Summerfelt, S.T., and Vinci, B.J., 2005.

Recirculating Aquaculture Systems 2^ndEdition.

bằng hệ thống tuần hoàn có ý nghĩa nâng cao

năng suất và chất lượng sản phẩm nên ứng dụng

NorthernRegionalAquacultureCenterPublication

và phát triển mô hình ở quy mô sản xuất đại trà

No. 01 I002. Cayuga Aqua Ventures Ithaca, New

trong tương lai gần.

York. 1176pp.

LỜI CẢM ƠN

Xin chân thành cảm ơn Bộ Nông Nghiệp

và Phát triển Nông Thôn đã tài trợ kinh phí cho

nghiên cứu này. Xin cảm ơn các chuyên gia

đánh giá chất lượng cá tra thương phẩm thuộc

công ty Cổ Phần Vĩnh Hoàn.

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

46

VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 2

AN EVALUATING GROWTH AND QUALITY OF STRIPED CATFISH

(Pangasianodon hypophthalmus) IN AN OUTDOOR PILOT

RECIRCULATING AQUACULTURE SYSTEM

Nguyen Van Huynh¹* , Nguyen Nhut¹, Nguyen Hong Quan¹,

Le Ngoc Hanh¹, Nguyen Van Hao²

ABSTRACT

Recently, traditional technology for striped catﬁsh culture in pond has been developed due to a

water body pollution. Striped catﬁsh industry need an innovation technology to increase production

and reduces an environmental pollution. Therefore, an outdoor recirculating aquaculture system

(RAS) has studied with high stocking density that can be effected on growth rate and quality of ﬁsh.

The aim of this study is an evaluating growth and quality of ﬁsh in an outdoor pilot RAS to compare

with traditional ponds. The outdoor RAS comprised a ﬁsh pond 196m², a sedimentation pond 70m²

and a bioﬁlter 25m³. Its total area was 226m². The result showed ﬁsh production 88.2kg/m², sur-

vival rate 81.1%, feed conversion rate 1.6, all whiten- meat of ﬁsh population, crude ﬁllet rate 1.95

and without antibiotic/chemical contamination in ﬁsh plesh. Fish in the outdoor RAS indicated off-

ﬂavor to reduce a value product for export. However, this innovation technology will be researched

further and upscale in Vietnam in near future.

Keywords: Striped catﬁsh, recirculating aquaculture system, growth, FCR, ﬁllet.

Người phản biện: TS. Nguyễn Văn Sáng

Ngày nhận bài: 10/8/2014

Ngày thông qua phản biện: 28/8/2014

Ngày duyệt đăng: 05/9/2014

¹Department of Experimental Biology, Research Institute for Aquaculture No 2.

*Email: huynhnguy[email protected]

²Research Institute for Aquaculture No 2.

TAÏP CHÍ NGHEÀ CAÙ SOÂNG CÖÛU LONG - 4 - THAÙNG 10/2014

47