Bài giảng Tin học đại cương - Chương 7: Các vấn đề xã hội của công nghệ thông tin

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

Bài giảng Tin học đại cương

KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

NỘI DUNG

7.1. Các tài nguyên có thể bị xâm phạm

7.2. Các hình thức tấn công

7.3. Sở hữu trí tuệ

CHƯƠNG 7

CÁC VẤN ĐỀ XÃ HỘI CỦA CÔNG

NGHỆ THÔNG TIN

7.4. Các quy định, điều luật về an toàn thông tin và sở

hữu trí tuệ

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

2

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.1.1. NỘI DUNG THÔNG TIN

7.1. CÁC TÀI NGUYÊN CÓ THỂ BỊ XÂM PHẠM

• Các hệ thống thông tin gồm nhiều loại thông tin: thông

tin có tính chất công cộng, riêng tư, thông tin nghiệp

vụ, thông tin bí mật chiến lược, …

7.1.1. Nội dung thông tin

7.1.2. Tài nguyên hạ tầng công nghệ thông tin

7.1.3. Định danh người dùng

• Nội dung thông tin bị tấn công thường là mục tiêu

chiếm đoạt hoặc phá hủy thông tin

• Các tấn công vào nội dung thông tin có thể gây hậu

quả vô cùng nghiêm trọng tới chính phủ, tổ chức và cá

nhân

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

3

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

4

1

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.1. 3. ĐỊNH DANH NGƯỜI DÙNG

7.1.2. TÀI NGUYÊN HẠ TẦNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

• Trong môi trường mạng, một định danh gắn với một

cá nhân nhất định trong đời thực; nhờ có định danh mà

thông tin được trao đổi có tính tin cậy

• Xã hội thông tin ngày càng đẩy con người phụ thuộc

và hạ tầng CNTT, từ các giao dịch tài chính, nghiệp vụ

tới giao tiếp thông thường đều được thực hiện trên hạ

tầng CNTT  khi hạ tầng CNTT bị sụp đổ hoặc rơi

vào tình trạng quá tải sẽ dẫn tới hậu quả khôn lường

• Tấn công trên hạ tầng CNTT thường tập trung vào hạ

tầng tính toán hoặc lưu trữ, đối tượng tấn công tìm

cách tiêu thụ hết tài nguyên tính toán và lưu trữ khiến

hạ tầng CNTT bị sụp đổ hoặc quá tải

• Việc bị đánh cắp hoặc giả mạo định danh gây ra hậu

quả khôn lường

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

5

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

6

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.1. TẬN DỤNG CÁC LỖ HỔNG PHẦN MỀM

7.2. CÁC HÌNH THỨC TẤN CÔNG

• Các hệ thống máy tính thường được cài đặt một lượng

lớn các sản phẩm phần mềm khác nhau, do đó nguy cơ

tiềm ẩn các lỗ hổng trong hệ thống máy tính rất lớn

• Các lỗ hổng có thể đến từ bản thân thiết kế của sản

phẩm phần mềm, lỗi trong quá trình phát triển, cài đặt

cấu hình và vận hành sản phẩm phần mềm

7.2.1. Tận dụng các lỗ hổng phần mềm

7.2.2. Sử dụng các phần mềm độc hại

7.2.3. Tấn công từ chối dịch vụ

7.2.4. Lừa đảo

• Các lỗ hổng cũng có thể đến từ hạ tầng đóng vai trò

làm nền cho sản phẩm như hệ điều hành, hệ quản trị

CSDL, các công cụ, thư viện sử dụng trong quá trình

phát triển phần mềm (ngôn ngữ lập trình, trình biên

dịch, …)

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

7

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

8

2

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

• Phần mềm độc hại: là phần mềm được xây dựng với

mục đích xấu, được sử dụng như công cụ để tấn công

vào các hệ thống thông tin

• Năm 2008: số lượng phần mềm độc hại đã vượt mốc

1 triệu; nửa đầu năm 2010, 1.017.208 phần mềm độc

hại mới được phát hiện

• Thường được cài đặt bởi tin tặc thông qua những lỗ

hổng phần mềm hoặc cài đặt trực tiếp bởi người sử

dụng, được kích hoạt trực tiếp bởi người sử dụng

hoặc thông qua những lệnh khởi động của hệ điều

hành

 Phần mềm độc hại thực sự trở thành mối nguy hại

lớn với các hạ tầng công nghệ thông tin

• Một số loại phần mềm độc hại điển hình:

- Virus máy tính

- Sâu máy tính

- Trojan

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

9

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

10

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

* Virus biên dịch:

- Là những loại virus có thể được thực thi trực tiếp bởi hệ

điều hành, mã lệnh virus được biên dịch thành tệp tin có

thể được thi hành bởi HĐH  chỉ có thể lây nhiễm trên

một số dòng HĐH nhất định

• Virus: là những chương trình hoặc đoạn mã lệnh được

thiết kế để bám vào một tệp tin nào đó, sẽ thi hành

những thao tác nhất định khi tệp tin mà nó lây nhiễm

được kích hoạt:

- Thực hiện chức năng mà virus được thiết kế để thực

hiện (VD: virus Doodle Yankee đúng 17h là hát quốc

ca

- Có 3 nhóm chính:

+ File Virus (virus tệp tin): lây nhiễm đến các tệp tin thi

hành trên hệ thống máy tính như ứng dụng soạn thảo

văn bản, bảng tính, trò chơi, … Lây lan bằng cách gắn

vào tệp tin thi hành và được kích hoạt khi người dùng

mở tệp thi hành. Ví dụ: Jerusalem, Cascade, …

- Thực hiện tìm kiếm các tệp tin trên hệ thống máy

tính và tạo ra các nhân bản của nó, bám vào các tệp

tin được lựa chọn

• Có 2 loại chính: Virus biên dịch và Virus thông dịch

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

11

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

12

3

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

* Virus thông dịch: chứa đựng mã nguồn chương trình, chỉ

được thi hành bởi một ứng dụng hay dịch vụ cụ thể.

Virus thông dịch rất dễ viết và sửa chữa  rất phổ biến

Có 2 loại:

* Virus biên dịch (tiếp)

+ Boot Virus (virus khởi động): lây nhiễm vào phân

vùng khởi động của các thiết bị lưu trữ, tự động kích

hoạt bởi các chương trình khởi động. Ví dụ:

Michelangelo, Stoned, …

+ Multipartite Virus (virus đa năng): sử dụng nhiều

phương thức lây nhiễm, bao gồm cả lây nhiễm theo

tệp tin và lây nhiễm trên phân vùng khởi động. Ví dụ:

Flip, Invader, …

- Marco Virus: là loại khá phổ biến, bám vào các tệp tài

liệu như văn bản, bảng tính, … và sử dụng chính

trình thông dịch macro của ứng dụng để thi hành và

lây lan (ví dụ: ứng dụng MS Office). Một số marco

virus điển hình: Cocept, Marker, Melissa, …

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

13

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

14

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

* Virus thông dịch (tiếp):

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

• Sâu (Worm)

- Script Virus: chỉ khác marco virus ở chỗ marco virus

được chạy trên một ứng dụng cụ thể còn script virus được

thi hành trên một dịch vụ nào đó, chạy bởi HĐH. Ví dụ:

First, Love Stages, …

- Sâu máy tính là một phần mềm hoàn chỉnh, độc lập

mà không cần ký sinh vào một vật chủ

- Có khả năng tự nhân bản và lây lan từ hệ thống máy

tính này sang hệ thống máy tính khác

- Sâu thường tận dụng mạng Internet để lây lan trên

phạm vi lớn

- Thường được định hướng để tiêu thụ tài nguyên của

máy tính và tài nguyên mạng

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

15

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

16

4

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

• Trojan

• Sâu (Worm) (tiếp)

- Là các phần mềm hoàn chỉnh được cài đặt theo các lỗ

hổng an ninh vào máy do sơ suất của người dùng khi truy

cập Internet

- 2 loại sâu chính:

+ Sâu dịch vụ mạng (network service worm): lan truyền

bằng cách khai thác những lỗ hổng trong một dịch vụ

mạng gắn kết với hệ điều hành hoặc một ứng dụng

nào đó. Ví dụ: Sasser, Witty, …

- Không có khả năng tự nhân bản, thường tỏ ra vô hại,

thậm chí có lợi cho người dùng (ví dụ núp danh một phần

mềm tiện ích khiến người dùng tự download về và cài

đặt)

- Khi được cài đặt nó bắt âm thầm thực thi các chức năng

xấu hoặc trở thành nội gián để thực hiện một số hoạt

động phá hoại

- Trojan thường khó bị phát hiện vì chúng được thiết kế để

che dấu sự tồn tại trên hệ thống

+ Sâu thư điện tử (mass mailing worm): lan truyền dựa

trên cơ chế phát tán thư điện tử. Ví dụ: Beagle,

Mydoom, Nestky, …

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

17

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

18

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.2. SỬ DỤNG CÁC PHẦN MỀM ĐỘC HẠI

• Trojan (tiếp)

- Một số Trojan điển hình:

7.2.3. TẤN CÔNG TỪ CHỐI DỊCH VỤ

• Là những tấn công với mục tiêu làm tê liệt các hệ thống

máy tính (Denial of Service – DoS)

- Spyware (phần mềm gián điệp): thu thập thông tin cần thiết

trên hệ thống bị lây nhiễm, gửi đến một hệ thống khác

- Adware (phần mềm quảng cáo): quảng cáo tự động, thỉnh

thoảng bật các quảng cáo trên hệ thống bị lây nhiễm

- Keylogger: ghi lại các phím đã được gõ và gửi ra hệ thống

phân tích bên ngoài

• Có hai loại:

- Tấn công dựa trên lỗ hổng phần mềm: lợi dụng những lỗ

hổng trong chính sách an ninh, hoặc trong kỹ thuật,

những lỗi tiềm ẩn trên phần mềm, từ đó gửi một số yêu

cầu đặc biệt làm tiêu thụ một lượng lớn tài nguyên của hệ

thống khiến hệ thống bị tê liệt. Ví dụ: Ping-of-Death

- Backdoor: mở ra một cổng sau để tin tặc có thể truy cập

ngầm vào máy tính bị nhiễm

- Rootkit: thu thập các tệp tin được cài đặt lên hệ thống và

thay thế chúng hoặc che dấu cuộc tấn công hay hoạt động

của một phần mềm độc hại khác

- Tấn công làm ngập lụt: là hình thức tấn công từ chối dịch

vụ bằng cách tạo ra một lượng lớn các yêu cầu hợp lệ

nhằm tiêu thụ một tài nguyên mục tiêu nào đó trên hệ

thống khiến tài nguyên đó bị quá tải, không đáp ứng được

yêu cầu đến từ những người dùng hợp lệ khác

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

19

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

20

5

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.2.4. LỪA ĐẢO

7.3. SỞ HỮU TRÍ TUỆ

• Là hình thức trong đó kẻ tấn công (hay kẻ lừa đảo –

phisher) tìm cách để chiếm đoạt thông tin bí mật hoặc

những ủy nhiệm nhạy cảm của người sử dụng một

khéo léo

7.3.1. Tài sản trí tuệ

7.3.2. Quyền sở hữu trí tuệ

7.3.3. Luật sở hữu trí tuệ

• 3 hình thức phổ biến:

- Lừa đảo dùng bản sao (Clone phishing)

- Lừa đảo hướng đối tượng (Spear phishing)

- Lừa đảo dùng điện thoại (Phone phishing)

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

21

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

22

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.3.1. TÀI SẢN TRÍ TUỆ

7.3.2. QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ

• Là các thành quả sáng tạo của cá nhân hoặc tổ chức

• 2 loại chính:

• Quyền sở hữu đối với tài sản trí tuệ được gọi là quyền

sở hữu trí tuệ, gồm các quyền: quyền sử dụng, quyền

sửa đổi, quyền chuyển nhượng, ...

- Tác phẩm: tác phẩm mang tính văn chương (thơ,

tiểu thuyết, truyện, …), tác phẩm nghệ thuật

(tranh, ảnh, phim truyện, ca khúc, tác phẩm điêu

khắc, …), bản vẽ kiến trúc, phần mềm, CSDL,

chương trình tivi, radio, …

• Quyền sở hữu đối với tác phẩm còn được gọi là

quyền tác giả hay bản quyền, quyền sở hữu đối với tài

sản trí tuệ công nghiệp được gọi là quyền sở hữu

công nghiệp

- Tài sản trí tuệ công nghiệp: sáng chế, thiết kế kiểu

dáng công nghiệp, thương hiệu, bí mật kinh doanh,

mạch tích hợp, …

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

23

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

24

6

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.3.3. LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ

• Vì sao phải bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ?

- Các tài sản trí tuệ rất dễ bị xâm phạm, bị sao chép

và đánh cắp

• Luật sở hữu trí tuệ

- Là văn bản pháp luật đề ra nhằm bảo hộ cho quyền

sở hữu trí tuệ

- Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ giúp đảm bảo quyền

lợi cho cá nhân hoặc tổ chức trong việc tạo ra các

sản phẩm trí tuệ

- Tạo ra môi trường cạnh tranh, đem lại lợi ích và

động lực cho các tổ chức, cá nhân

- Luật sở hữu trí tuệ ở Việt Nam được ban hành vào

năm 2005 và chính thức có hiệu lực ngày 1/7/2006

- Bất kỳ cá nhân hoặc tổ chức nào xâm phạm quyền

sở hữu trí tuệ nếu có khiếu kiện sẽ bị xử lý theo

luật định

- Thúc đẩy hoạt động sáng tạo

• Hiệp ước và công ước quốc tế: Công ước Berne và

Hiệp định TRIPS (Việt Nam đã gia nhập)

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

25

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

26

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.3.3. LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ

• Sở hữu công (public domain): tài sản trí tuệ thuộc

quyền sở hữu của tất cả mọi người mà không thuộc

về riêng cá nhân hay tổ chức nào

• Ngoại lệ (fair use): cho phép mọi người khai thác tài

sản trí tuệ của người khác mà không cần xin phép với

điều kiện:

• Tài sản trí tuệ được xem là sở hữu công nếu:

- Có mục đích đẹp: người dùng sử dụng/trích dẫn

tác phẩm vào mục đích nhân văn, giáo dục, nghiên

cứu hoặc đưa tin thời sự, bình luận nhưng không

được lạm dụng (sử dụng quá nhiều hoặc dùng để

thu lời tài chính, …)

- Tài sản trí tuệ đó được tạo ra bởi cộng đồng (Tiếng

Anh, dân ca quan họ Bắc Ninh, …)

- Tài sản trí tuệ là chân lí, sự thật (định luật Newton,

thuyết tiến hóa Darwin, …)

- Biết ơn tác giả: khi sử dụng/trích dẫn phải nêu lại

tên người giữ bản quyền/tác giả và tên tác phẩm

- Tài sản trí tuệ thuộc sở hữu cá nhân nhưng đã hết hạn

(kịch Shakespeare, nhạc Beethoven, đèn điện Edison,

…)

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

27

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

28

7

03/02/2018

Khoa Công nghệ thông tin – Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Bài giảng Tin học đại cương

7.4. CÁC QUY ĐỊNH, ĐIỀU LUẬT VỀ AN TOÀN

THÔNG TIN VÀ SỞ HỮU TRÍ TUỆ

• Các điều luật chống tội phạm tin học trong Bộ luật

hình sự Việt Nam năm 1999 (sửa đổi năm 2009) (điều

224, 225, 226)

• Các điều về chế tài xử phạt các hành vi phạm tội liên

quan đến tin học và hạ tầng công nghệ thông tin trong

Nghị định chính phủ 55/2001/NĐ – CP ban hành

ngày 23/08/2001 (điều 41)

• Các điều liên quan đến nghĩa vụ của công dân liên

quan đến các hoạt động CNTT trong Luật công nghệ

thông tin 67/2006/QH11 – do Quốc hội ban hành năm

2006 (điều 12, 69, 70, 71, 72, 73)

08/02/2017

Chương 7. Các vấn đề xã hội của Công nghệ thông tin

29

8