Khóa luận Phân đoạn từ tiếng Việt sử dụng mô hình CRFs

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ

Nguyễn Trung Kiên

PHÂN ĐOẠN TỪ TIẾNG VIỆT SỬ DỤNG MÔ HÌNH

CRFs

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUI

Ngành: Công nghệ thông tin

HÀ NỘI - 2006

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ

Nguyễn Trung kiên

PHÂN ĐOẠN TỪ TIẾNG VIỆT SỬ DỤNG MÔ HÌNH

CRFs

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUI

Ngành: Công nghệ thông tin

Cán bộ hướng dẫn: TS. Hà Quang Thụy

Cán bộ đồng hướng dẫn: TS. Nguyễn Lê Minh

HÀ NỘI - 2006

2

Lời cảm ơn

Trước tiên, em muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo, TS. Hà Quang

Thụy, TS. Nguyễn Lê Minh, ThS. Phan Xuân Hiếu và CN. Nguyễn Cẩm Tú, CN. Nguyễn

Việt Cường, những người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu Khoa

học và làm khóa luận tốt nghiệp.

Em xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến những thầy cô giáo đã giảng dạy em trong

bốn năm qua, những kiến thức mà em nhận được trên giảng đường đại học sẽ là hành

trang giúp em vững bước trong tương lai.

Em cũng muốn gửi lời cảm ơn đến các anh chị và các thầy cô trong nhóm

seminar về “Khai phá dữ liệu” đã cho em những lời khuyên bổ ích về chuyên môn trong

quá trình nghiên cứu.

Cuối cùng, em muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả bạn bè, và đặc biệt là cha

mẹ và chị gái, những người luôn kịp thời động viên và giúp đỡ em vượt qua những khó

khăn trong cuộc sống.

Sinh viên

Nguyễn Trung Kiên

i

Tóm tắt

Phân đoạn từ là một bước cơ bản trong trích chọn thông tin từ văn bản và xử lý

ngôn ngữ tự nhiên. Trong tiếng Việt, bài toán phân đoạn từ có thể được dùng cho các máy

tìm kiếm tiếng Việt, dịch tự động, kiểm tra chính tả tiếng Việt…Hiện nay bài toán phân

đoạn từ tiếng Việt đang được nghiên cứu, triển khai bởi rất nhiều cá nhân, tổ chức trong

và ngoài nước.

Trong khóa luận này, em xin trình bày về một giải pháp cho bài toán phân đoạn từ

tiếng Việt. Sau khi tìm hiểu về đặc điểm từ vựng tiếng Việt, xem xét các phương pháp

phân đoạn từ tiếng Việt hiện nay, em đã chọn phương pháp tiếp cận học máy bằng cách

xây dựng một hệ thống phân đoạn từ tiếng Việt dựa trên mô hình Conditional random

fields (CRFs - Laferty, 2001). Ưu điểm của mô hình này là nó rất mạnh trong xử lý dữ

liệu dạng chuỗi, với khả năng tính hợp rất nhiều các đặc điểm khác nhau rút ra từ tập dữ

liệu, hỗ trợ rất tốt cho bài toán phân đoạn từ. Kết quả thử nghiệm trên các văn

ii

Mục lục

Lời cảm ơn.............................................................................................................................i

Tóm tắt................................................................................................................................. ii

Mục lục............................................................................................................................... iii

Bảng từ viết tắt ....................................................................................................................vi

Lời nói đầu............................................................................................................................1

Bài toán phân đoạn từ tiếng Việt ......................................................................................1

Mục tiêu của khóa luận.....................................................................................................1

Ý nghĩa và đóng góp của khóa luận..................................................................................2

Cấu trúc của khóa luận......................................................................................................3

Chương 1. Phân đoạn từ tiếng Việt ......................................................................................4

1.1 Từ vựng tiếng Việt......................................................................................................4

1.1.1 Tiếng – đơn vị cấu tạo lên từ................................................................................4

1.1.1.1 Khái niệm ......................................................................................................4

1.1.1.2 Phân loại........................................................................................................4

1.1.1.3 Mô hình tiếng trong tiếng Việt và các thành tố của nó .................................5

1.1.2 Cấu tạo từ .............................................................................................................6

1.1.2.1 Từ đơn ...........................................................................................................6

1.1.2.2 Từ ghép..........................................................................................................6

1.1.2.3 Từ láy.............................................................................................................6

1.1.3 Nhập nhằng ..........................................................................................................7

1.2 Phân đoạn từ tiếng Việt bằng máy tính.......................................................................8

1.2.1 Phương pháp Maximum Matching ......................................................................8

1.2.2 Phương pháp TBL..............................................................................................10

1.2.3 Phương pháp WFST...........................................................................................11

1.3 Phương pháp tiếp cận của khóa luận ........................................................................13

1.4 Tổng kết chương.......................................................................................................14

Chương 2. Conditional Random Field ...............................................................................15

iii

2.1 Định nghĩa CRF........................................................................................................16

2.2 Huấn luyện CRF .......................................................................................................19

2.3 Suy diễn CRF............................................................................................................21

2.4 Tổng kết chương.......................................................................................................22

Chương 3. Phân đoạn từ tiếng Việt với mô hình CRF .......................................................23

3.1 Mô tả bài toán phận đoạn từ tiếng Việt.. ..................................................................23

3.1.1 Thu thập dữ liệu .................................................................................................23

3.1.2 Chuẩn bị dữ liệu.................................................................................................24

3.1.3 Đầu vào và đầu ra của mô hình CRFs................................................................25

3.2 Lựa chọn thuộc tính ..................................................................................................26

3.2.1 Mẫu ngữ cảnh từ điển.........................................................................................27

3.2.2 Mẫu ngữ cảnh từ vựng .......................................................................................27

3.2.3 Mẫu ngữ cảnh phát hiện tên thực thể.................................................................28

3.2.4 Mẫu ngữ cảnh phát hiện từ láy...........................................................................28

3.2.5 Mẫu ngữ cảnh âm tiết tiếng Việt........................................................................28

3.2.6 Mẫu ngữ cảnh dạng regular expression .............................................................28

3.3 Cách đánh giá............................................................................................................29

3.3.1 Phương pháp đánh giá........................................................................................29

3.3.2 Các đại lượng đo độ chính xác...........................................................................29

3.4 Tổng kết chương.......................................................................................................31

Chương 4. Thử nghiệm và đánh giá...................................................................................32

4.1 Môi trường thử nghiệm.............................................................................................32

4.1.1 Phần cứng...........................................................................................................32

4.1.2 Phần mềm...........................................................................................................32

4.2 Mô tả thử nghiệm......................................................................................................32

4.2.1 Thiết lập tham số................................................................................................32

4.2.2 Mô tả thử nghiệm...............................................................................................33

4.3 Kết quả thử nghiệm...................................................................................................34

4.3.1 Thử nghiệm 1 .....................................................................................................34

4.3.2 Thử nghiệm 2 .....................................................................................................35

iv

4.3.2.1 Kết quả 5 lần thử nghiệm ...........................................................................35

4.3.2.2 Lần thử nghiệm cho kết quả tốt nhất...........................................................35

4.3.2.3 Trung bình 5 lần thực nghiệm .....................................................................36

4.3.3 Thử nghiệm 3 .....................................................................................................37

4.3.2.1 Kết quả 5 lần thử nghiệm ...........................................................................37

4.3.2.2 Lần thử nghiệm cho kết quả tốt nhất...........................................................38

4.3.2.3 Trung bình 5 lần thực nghiệm .....................................................................39

4.3.4 Thử nghiệm 4 .....................................................................................................39

4.3.2.1 Kết quả 5 lần thử nghiệm ...........................................................................39

4.3.2.2 Lần thử nghiệm cho kết quả tốt nhất...........................................................39

4.3.2.3 Trung bình 5 lần thực nghiệm .....................................................................39

4.3.5 Thử nghiệm 5 .....................................................................................................39

4.3.2.1 Kết quả 5 lần thử nghiệm ...........................................................................39

4.3.2.2 Lần thử nghiệm cho kết quả tốt nhất...........................................................40

4.3.2.3 Trung bình 5 lần thực nghiệm .....................................................................40

4.4 Phân tích và thảo luận kết quả thử nghiệm...............................................................40

4.5 Tổng kết chương.......................................................................................................40

Phần kết luận ......................................................................................................................41

Tổng kết công việc đã làm và đóng góp của luận văn....................................................41

Hướng nghiên cứu tiếp theo............................................................................................41

Tài liệu tham khảo..............................................................................................................43

v

Bảng từ viết tắt

Từ hoặc cụm từ

Viết tắt

CRF

Conditional Random Field

Mô hình Markov cực đại hóa entropy

Limited-memory Broyden-Fletcher-

Goldfarb-Shanno

MEMM

L-BFGS

vi

Lời nói đầu

Trong những năm gần đây, cùng với sự bùng nổ thông tin toàn cầu, thì lượng

thông tin trên văn bản và web tiếng Việt cũng tăng lên nhanh chóng. Đây quả thực là một

nguồn thông tin đầy tiềm năng cần được khai thác. Nếu chúng ta có thể sử dụng chúng để

xây dựng một cơ sơ tri thức tiếng Việt thì ta sẽ có một cơ sở tri thức rất có giá trị. Song

việc đó tới nay vẫn còn là một thách thức.

Trong nỗ lực xây dựng một cơ sở tri thức tiếng Việt thì việc hiểu các văn bản

tiếng Việt, tóm tắt văn bản tiếng Việt, hay phân loại văn bản tiếng Việt…là những công

việc không thể thiếu được. Chính vì lý do đó, Bộ Khoa học - Công nghệ đã phê duyệt đề

tài cấp nhà nước với tên gọi "Nghiên cứu phát triển một số sản phẩm thiết yếu về xử lý

tiếng nói và văn bản tiếng Việt" năm 2006. Một dạng điển hình về kết quả của đề tài là

các công cụ cơ bản dùng để xử lý văn bản (tiếng Việt) như kiểm lỗi chính tả, phân tách từ,

xác định loại từ, phân tích cú pháp... Công việc cơ bản đầu tiên có tính tiên quyết là phân

đoạn từ tiếng Việt.

Ý thức được những lợi ích của việc xây dựng cơ sở tri thức tiếng Việt nói chung

và bài toán phân đoạn từ tiếng Việt nói riêng, em đã chọn hướng nghiên cứu trong khóa

luận của mình là xây dựng một hệ thống phân đoạn từ tiếng Việt

Bài toán phân đoạn từ tiếng Việt

Ta có thể hiểu đơn giản bài toán phân đoạn từ tiếng Việt là cho trước một văn bản

tiếng Việt, ta cần xác định trong văn bản đó ranh giới giữa các từ trong câu. Nhưng khác

với một số tiếng nước ngoài như tiếng Anh, thì trong tiếng Việt ranh giới giữa các từ

nhiều trường hợp không phải là dấu cách trống. Ví dụ, trong câu nói “phân đoạn từ tiếng

Việt là một bài toán quan trọng”, chúng ta có thể thấy dấu cách trống không phải là dấu

hiệu để nhận ra ranh giới của các từ.

Mục tiêu của khóa luận

Trong khóa luận này, mục tiêu chính là đưa ra được một hệ thống phân đoạn từ

với độ chính xác cao. Hệ thống phải thể hiện được những ưu điểm so với các phương

pháp đã có hiện nay và có thể đưa vào ứng dụng được, nhằm vào mục tiêu xây dựng cơ sở

tri thức tiếng Việt.

1

Để làm được điều đó, trước hết ta cần xây dựng được bộ convert dữ liệu về dạng

chuẩn phục vụ việc học máy. Đó là một chuỗi các quá trình xử lý dữ liệu: từ việc ghi lại

từ internet và các nguồn khác, trính rút nội dung chính, phân đoạn từ bán tự động, đến

việc chuyển dữ liệu đã xử lý về dạng chuẩn iob2.

Tiếp theo mục tiêu của khóa luận là phải đưa ra được các lựa chọn thuộc tính tốt

nhất cho học máy. Đó là việc áp dụng mô hình CRFs với những đặc điểm riêng của tiếng

Việt, và nó hoàn toàn khác với các mô hình đã có trong tiếng Anh, tiếng Trung, Thái

Lan…

Ý nghĩa và đóng góp của khóa luận

Trong khóa luận này đã đưa ra một hướng tiếp cận mới cho bài toán phân đoạn từ

tiếng Việt. Và đây sẽ là nên tảng cho các phương pháp sau này. Ta có thể tiếp tục phát

triển, cải tiến những kết quả của khóa luận. Ngoài ra kết quả của khóa luận này có thể

được dùng để so sánh với các phương pháp khác để thấy được tính vượt trội của mỗi

phương pháp.

Cũng trong khóa luận này, em đã xây dựng một bộ dữ liệu chuẩn khá phong phú.

Dữ liệu này không chỉ được dùng trong khóa luận mà nó có thể được các nhóm nghiên

cứu khác tận dụng nhằm tăng đán kể lượng dữ liệu dùng cho học máy.

Hơn nữa, khi ta xây dựng được một hệ thống phân đoạn tiếng Việt tốt thì nó có

thể được để hỗ trợ trong nhiều lĩnh vực khác như

• Hỗ trợ máy tìm kiếm tiếng Việt: các máy tìm kiếm thường phải xác định các

từ quan trọng trong một văn bản. Việc phân đoạn đúng một từ tiếng Việt sẽ

giúp máy tìm kiểm trả lại các kết quả chính xác cho người dùng.

• Xử lý ngôn ngữ tự nhiên, ví dụ như dịch tự động. Chúng ta đã biết từ là một

đơn vị cơ bản trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên, thế nên việc phân đoạn từ luôn

là bước đầu tiên trong xử lý. Trong dịch tự động, chúng ta cần phải xác định

ranh giới các từ trong văn bản cần dịch, từ đó mới có thể tiến hành các xử lý

cần thiết để dịch sang ngôn ngữ khác.

2

• Kiểm tra chính tả tiếng Việt: việc kiểm tra chính tả phải bắt đầu bằng việc

xác định giới hạn đâu là một từ để có thể đưa ra những đánh giá chính xác

một từ là đúng hay sai chính tả trong văn cảnh cụ thể.

Cấu trúc của khóa luận

Trong khóa luận, em trình những tìm hiểu của mình về bài toán này và đưa ra một

phương pháp để xây dựng hệ thống phân đoạn từ tiếng Việt

Chương 1. Phân đoạn từ tiếng Việt : trình bày những đặc điểm riêng của tiếng

Việt khác với các ngôn ngữ khác. Các phương pháp phân đoạn từ hiện nay sẽ được trình

bày và đánh giá, từ đó chọn ra một hướng tiếp cận của khóa luận

Chương 2. Conditional Random Fields : trình bày cơ bản về mô hình

Conditional Random Field, một mô hình học máy rất mạnh trong việc phân đoạn và gán

nhãn dữ liệu dạng chuỗi.

Chương 3. Phân đoạn từ tiếng Việt với CRFs: Trong chương này, bài toán

phân đoạn từ tiếng Việt sẽ được mô tả chi tiếng theo hướng áp dụng mô hình CRFs. Việc

lựa chọn thuộc tính cũng sẽ được trình bày cụ thể và đề cập tới cách đánh giá mô hình.

Chương 4. Thử nghiệm và đánh giá: trình bày môi trường thực nghiệm và các

kết quả đã đạt được. Các phân tính, đánh giá kết quả đó sẽ cũng sẽ được đưa ra trong

chương này.

Phần kết luận tổng kết các công việc đã làm được trong khóa luận và phương

hướng nghiên cứu trong tương lại của em

3

Chương 1. Phân đoạn từ tiếng Việt

Hiện nay có khá nhiều phương pháp khác nhau để tiếp cận bài toán phân đoạn từ

tiếng Việt. trong chương này sẽ giới thiệu một số phương pháp như vậy cùng với nhưng

đánh giá về ưu điểm và nhược điểm của chúng và lý do tại sao em lại chọn hướng tiếp cận

dưa trên mô hình CRFs. Nhưng trước hết, em xin trình bày về những tìm hiểu về tiếng

Việt, đó sẽ là cơ sở để tìm ra một phương pháp hợp lý nhất cho bài toán phân đoạn từ.

1.1 Từ vựng tiếng Việt

Việc chỉ ra định nghĩa chính xác suất thế nào là một từ không phải đơn giản, đòi

hỏi công sức nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học. Chúng ta giới thiệu một định nghĩa

sau làm ví dụ về định nghĩa từ:

“Từ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, có kết cấu vỏ ngữ âm bền vững, hoàn chỉnh, có

chức năng gọi tên, được vận dụng độc lập, tái hiện tự do trong lời nói để tạo câu”.[1]

Nhưng xét trên góc độ ứng dụng, ta có thể hiểu một các đơn giản là “từ được cấu

tạo bởi một hoặc nhiều tiếng”. Chúng ta tìm hiểu về khái niệm "tiếng" trong mục nhỏ

ngay tiếp theo.

1.1.1 Tiếng – đơn vị cấu tạo lên từ

1.1.1.1 Khái niệm

Tiếng là đơn vị cơ sở để cấu tạo lên từ tiếng Việt. Về mặt hình thức, tiếng là một

đoạn phát âm của người nói, dù chúng ta có cố tình phát âm chậm đến mấy cũng không

thể tách tiếng ra thành các đơn vị khác được. Tiếng được các nhà ngôn ngữ gọi là âm tiết

(syllable). Về mặt nội dung, tiếng là đơn vị nhỏ nhất có nội dung được thể hiện, chí ít

tiếng cũng có giá trị về mặt hình thái học (cấu tạo từ), đôi khi người ta gọi tiếng là hình

tiết (morphemesyllable), tức là âm tiết có có giá trị về hình thái học.

1.1.1.2 Phân loại

Các tiếng không phải tất cả đều giống nhau, xét về mặt ý nghĩa, chúng ta có thể

chia tiếng thành các loại sau

4

• Tiếng tự thân nó đã có ý nghĩa, thường được quy chiếu vào một đối tượng,

khái niệm. Ví dụ: trời, đất, nước, cây, cỏ…

• Tiếng tự thân nó không có ý nghĩa, chúng không được quy chiếu vào đối

tượng, khái niệm nào cả. Chúng thường đi cùng với một tiếng khác có nghĩa

và làm thay đổi sắc thái của tiếng đó, ví dụ như: (xanh) lè, (đường) xá,

(năng) nôi…

• Tiếng tự thân nó không có ý nghĩa nhưng lại đi với nhau để tạo thành từ.

Những nếu tách rời tiếng này ra đứng riêng thì chúng không có nghĩa gì cả,

nhưng lại có thể ghép lại thành từ có nghĩa. Ta thường xuyên gặp ở những

từ mượn như phéc-mơ-tuya, a-pa-tít, mì-chính...

Trong tiếng Việt thì các tiếng thuộc nhóm đầu tiên chiếm đa số. Các tiếng thuộc

hai nhóm sau thưởng chỉ chiếm số ít, đặc biệt là nhóm thứ 3, chúng thường được gọi là

tiếng vô nghĩa. Việc nhóm đầu tiên chiếm đa số phản ánh thực tế là khi nói, người ta

thường sử dụng các tiếng có nghĩa, hiếm khi lại nói ra toàn từ vô nghĩa.

1.1.1.3 Mô hình tiếng trong tiếng Việt và các thành tố của nó

Ta có thể biểu diễn cấu trúc của tiếng như bảng sau [4]:

Bảng 1: cấu trúc của tiếng trong tiếng Việt

Âm đầu

Thanh điệu

Vần

Âm đệm

Âm chính

Âm cuối

• Thanh điệu: mỗi tiếng đều có một thanh điệu là một trong 6 loại sau: sắc,

huyển, hỏi, ngã, nặng, và thanh bằng. Chúng có tác dụng phân biệt tiếng về

cao độ. Ví dụ : “việt” và “viết”

• Âm đầu: có tác dụng mở đầu âm tiết. Ví dụ: “nắng” và “mắng”

• Âm đệm: Có tác dụng biến đổi âm sắc của âm tiết sau lúc mở đầu. Ví dụ:

toán – tán

• Âm chính: là hạt nhân và mang âm sắc chủ đạo của tiếng. Ví dụ : “túy” và

“túi”

5

• Âm cuối: có tác dụng kết thúc tiếng với các âm sắc khác nhau, do đó có thể

phân biệt các tiếng. Ví dụ: “bàn” và “bài”

• Cụm gồm âm đệm, âm chính và âm cuối ta gọi là vần. Ví dụ: vần “ang”,

vần “oan”…

Đây là 5 thành tố của tiếng (vần không phải là một thành tố mà chỉ là cách gọi

của cụm 3 âm đã nói ở trên), mà bất cứ tiếng nào trong tiếng Việt đều tuân theo cấu trúc

như trên. Nhưng cũng có trường hợp một số âm trùng nhau, nhất là với những tiếng gồm

3 kí tự trở xuống.

1.1.2 Cấu tạo từ

Như đã đề cập ở trên, từ trong tiếng Việt được cấu tạo hoặc là bằng một tiếng

hoặc là tổ hợp nhiều tiếng theo các cách khác nhau để tạo ra các loại từ. Dưới đây, em xin

trình bày về hai loại từ tiếng Việt

1.1.2.1 Từ đơn

Từ đơn, hay còn gọi là từ đơn âm tiết, là các từ được cấu tạo bởi một tiếng duy

nhất. Ví dụ: tôi, bạn, nhà, hoa, vườn…

1.1.2.2 Từ ghép

Từ ghép là các từ được tạo lên từ hai hoặc nhiều hơn các tiếng lại. Giữa các tiếng

có mỗi quan hệ về nghĩa với nhau, vì thế ta cũng có các loại từ ghép khác nhau.

• Từ ghép đẳng lập: các thành phần cấu tạo từ có mối quan hệ bình đẳng với

nhau về nghĩa. Ví dụ: ăn nói, bơi lội …

• Từ ghép chính phụ: các thành phần cấu tạo từ có mối quan hệ phụ thuộc với

nhau về nghĩa. Thành phần phụ sẽ có vai trò làm chuyên biệt hóa, tạo sắc

thái cho thành phần chính. Ví dụ: hoa hồng, đường sắt…

1.1.2.3 Từ láy

Một từ sẽ được coi là từ láy khi các yếu tố cấu tạo nên nó có thành phần ngữ âm

được lặp lại; nhưng vừa có lặp (còn gọi là điệp) vừa có biến đổi (còn gọi là đối). Ví dụ: đo

6

đỏ, man mát… Nếu một từ chỉ có phần lặp mà không có sự biến đổi (chẳng hạn như từ

nhà nhà, ngành ngành…) thì ta có dạng láy của từ, hoàn toàn không phải là từ láy.

Độ dài từ láy thay đổi từ 2 tiếng đến 4 tiếng. Nhưng trong tiếng Việt đa số là từ

láy hai tiếng., chúng chia thành hai loại từ láy sau:

• Láy hoàn toàn: là cách láy mà tiếng sau lặp lại hoàn toàn tiếng trước. Gọi là

hoàn toàn nhưng thực ra các tiếng không trùng khít nhau mà có những sai

khác rất nhỏ mà ta có thể nhận ra ngay. Một số kiểu láy hoàn toàn ta hay

gặp

o Láy hoàn toàn đối nhau ở thanh điệu, ví dụ như: “sừng sững”, “loang

loáng”…

o Láy hoàn toàn đối nhau ở âm cuối, ví dụ như: “khin khít”, “ăm ắp”…

o Láy hoàn toàn đối nhau ở trọng âm, tức là một tiếng được nói nhấn

mạnh hoặc kéo dài hơn so với tiếng kia, ví dụ như: đùng đùng, đăm

đăm…

• Láy bộ phận: là cách láy mà chỉ có điệp ở phần âm đầu của tiếng, hoặc điệp

ở phần vần thì được gọi là láy bộ phận. Căn cứ vào đó ta chia ra từng kiểu

láy sau

o Từ láy điệp ở âm đầu và đối ở vần, ví dụ như “nhưng nhức”, “thơ

thẩn”,…

o Từ láy điệm ở vần và đối ở âm đầu, ví dụ “hấp tấp”, “liểng xiểng”,…

1.1.3 Nhập nhằng

Nếu ta dựa trên khái niệm “từ” của các nhà ngôn ngữ học để trực tiếp phân đoạn

từ bằng tay thì khó có thể xảy ra việc nhập nhằng trong tiếng Việt. Song dưới góc độ ứng

dụng máy tính, chúng ta coi một từ chỉ đơn giản là cấu tạo từ một hoặc nhiều tiếng, và

việc này rất dễ gây ra sự nhập nhằng trong quá trình phân đoạn từ.

Sự nhập nhằng của tiếng Việt có thể chia thành 2 kiểu sau [21]:

• Nhập nhằng chồng chéo: chuỗi “abc” được gọi là nhặp nhằng chồng chéo

nếu như từ “ab”, “bc” đều xuất hiện trong từ điển tiếng Việt. Ví dụ như

7

trong câu “ông già đi nhanh quá” thì chuỗi “ông già đi” bị nhập nhằng

chồng chéo vì các từ “ông già” và “già đi” đều có trong từ điển.

• Nhập nhằng kết hợp: chuỗi “abc” được gọi là nhập nhằng kết hợp nếu như

từ “a”,”b”,”ab” đều xuất hiện trong từ điển tiếng Việt. Ví dụ như trong câu

“Bàn là này còn rất mới” thì chuỗi “bàn là” bị nhập nhằng kết hợp, do các từ

“bàn”, “là”, “bàn là” đều có trong từ điển.

1.2 Phân đoạn từ tiếng Việt bằng máy tính

Trước hết chúng ta cần làm rõ sự khác nhau giữa phân đoạn từ tiếng Việt bằng

máy tính và bằng thủ công. Nếu chúng ta làm thủ công, thì độ chính xác rất cao, gần như

tuyệt đối. Song như đã nói ở chương đầu, phân đoạn từ là một công đoạn đầu của rất

nhiều quá trình xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính nên việc phân đoạn từ bằng máy

tính là rất quan trọng. Hơn nữa, khi mà khối lượng dữ liệu rất lớn thì việc phân đoạn từ

bằng máy tính gần như là lựa chọn duy nhất.

Hiện đã có nhiều công trình nghiên cứu xây dựng mô hình phân đoạn từ tiếng

Việt bằng máy tính. Đa số là các mô hình mà đã được áp dụng thành công cho các ngôn

ngữ khác như tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Nhật…và được cải tiến để phù hợp với đặc

điểm của tiếng Việt. Vấn đề mà tất cả mô hình phân đoạn từ tiếng Việt gặp phải đó là

• Nhập nhằng

• Xác định từ các từ chưa biết trước (đối với máy tính) như các câu thành ngữ,

từ láy, hoặc tên người, địa điểm, tên các tổ chức…

Việc giải quyết tốt hay không hai vấn đề trên có thể quyết định một mô hình phân

đoạn nào đó là tốt hay không.

1.2.1 Phương pháp Maximum Matching

Phương pháp này còn được gọi là phương pháp khớp tối đa. Tư tưởng của

phương pháp này là duyệt một câu từ trái qua phải và chọn từ có nhiều tiếng nhất mà có

mặt trong từ điển tiếng Việt. Nôi dung thuật toán này dựa trên thuật toán đã được Chih-

Hao Tsai[8] giới thiệu năm 1996. Thuật toán có 2 dạng sau:

8

Dạng đơn giản: Giả sử có một chuỗi các tiếng trong câu là t₁, t₂, ..t_N. Thuật toán

sẽ kiểm tra xem t₁có mặt trong từ điển hay không, sau đó kiểm tra tiếp t₁-t₂có trong từ

điển hay không. Tiếp tục như vậy cho đến khi tìm được từ có nhiều tiếng nhất có mặt

trong từ điển, và đánh dấu từ đó. Sau đó tiếp tục quá trình trên với tất các các tiếng còn lại

trong câu và trong toàn bộ văn bản. Dạng này khá đơn giản nhưng nó gặp phải rất nhiều

nhập nhằng trong tiếng Việt, ví dụ nó sẽ gặp phải lỗi khi phân đoạn từ câu sau: “học sinh |

học sinh | học”, câu đúng phải là “học sinh| học| sinh học”

Dạng phức tạp: dạng này có thể tránh được một số nhập nhằng gặp phải trong

dạng đơn giản. Đầu tiên thuật toán kiểm tra xem t₁có mặt trong từ điển không, sau đó

kiểm tra tiếp t₁-t₂có mặt trong từ điển không. Nếu t₁-t₂đều có mặt trong từ điển thì thuật

toán thực hiện chiến thuật chọn 3-từ tốt nhất. Tiêu chuẩn 3-từ tốt nhất được Chen & Liu

(1992) đưa ra như sau:

• Độ dài trung bình của 3 từ là lớn nhất. Ví dụ với chuỗi “cơ quan tài chính”

sẽ được phân đoạn đúng thành “cơ quan | tài chính”, tránh được việc phân

đoạn sai thành “cơ | quan tài | chính” vì cách phân đúng phải có độ dài trung

bình lớn nhất.

• Sự chênh lệch độ dài của 3 từ là ít nhất. Ví dụ với chuỗi “công nghiệp hóa

chất phát triển” sẽ được phân đoạn đúng thành “công nghiệp | hóa chất |

phát triển” thay vì phân đoạn sai thành “công nghiệp hóa | chất | phát triển”.

Cả 2 cách phần đoạn này đều có độ dài trung bình bằng nhau, nhưng cách

phân đoạn đúng có sự chênh lệch độ dài 3 từ ít hơn.

Nhận xét:

Tuy hai tiêu chuẩn trên có thể hạn chế được một số nhập nhằng, nhưng không

phải tất cả. Ví dụ với câu “ông già đi nhanh” thì cả 2 cách phân đoạn sau đều có cùng độ

dài trung bình và độ chênh lệch giữa các từ: “ông | già đi| nhanh” và “ông già | đi | nhanh”,

do đó thuật toán không thể chỉ ra cách phân đúng được.

Ưu điểm của phương pháp trên có thể thấy rõ là đơn giản, dễ hiểu và chạy nhanh.

Hơn nữa chúng ta chỉ cần một tập từ điển đầy đủ là có thể tiến hành phân đoạn các văn

bản, hoàn toàn không phải trải qua huấn luyện như các phương pháp sẽ trình bày tiếp theo.

9

Nhược điểm của phương pháp này là nó không giải quyết được 2 vấn đề quan

trọng nhất của bài toán phân đoạn từ tiếng Việt: thuật toán gặp phải nhiều nhập nhằng,

hơn nữa nó hoàn toàn không có chiến lược gì với những từ chưa biết.

1.2.2 Phương pháp TBL

Phương pháp TBL (Transformation-Based Learning) còn gọi là phương pháp học

cải tiến, được Eric Brill giới thiệu lần đầu vào năm 1992. Ý tưởng của phương pháp này

áp dụng cho bài toán phân đoạn như sau

Đầu tiên văn bản chưa được phân đoạn T1 được phân tích thông qua chương trình

khởi tạo phân đoạn ban đầu P1. Chương trình P1 có độ phức tạp tùy chọn, có thể chỉ là

chương trình chú thích văn bản bằng cấu trúc ngẫu nhiên, hoặc phúc tạp hơn là phân đoạn

văn bản một cách thủ công. Sau khi qua chương trình P1, ta được văn bản T2 đã được

phân đoạn. Văn bản T2 được so sánh với văn bản đã được phân đoạn trước một cách

chính xác là T3. Chương trình P2 sẽ thực hiện học từng phép chuyển đổi (transformation)

để khi áp dụng thì T2 sẽ giống với văn bản chuẩn T3 hơn. Quá trình học được lặp đi lặp

lại đến khi không còn phép chuyển đổi nào khi áp dụng làm cho T2 tốt hơn nữa. Kết quả

ta thu được bộ luật R dùng cho phân đoạn.

Cách hoạt động của TBL có thể mô tả ở hình sau:

10

Hình 1: Mô hình hoạt động của TBL

Nhận xét

Phương pháp TBL có nhược điểm là mất rất nhiều thời gian học và tốn nhiều

không gian nhớ do nó phải sinh ra các luật trung gian trong quá trình học. Vì để học được

một bộ luật thì TBL chạy rất lâu và dùng tới nhiều bộ nhớ, nên việc xây dựng được một

bộ luật đầy đủ dùng cho phân đoạn từ là rất khó khăn. Vì thế khi áp dụng phương pháp

này, sẽ có khá nhiều nhập nhằng.

Tuy nhiên sau khi có bộ luật thì TBL lại tiến hành phân đoạn khá nhanh. Hơn nữa,

ý tưởng của phương pháp rút ra các quy luật từ ngôn ngữ và liên tục “sửa sai” cho luật

thông qua quá trình lặp là phù hợp với bài toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

1.2.3 Phương pháp WFST

Phương pháp WFST (Weighted Finite-State Transducer) [15] còn gọi là phương

pháp chuyển dịch trạng thái hữu hạn có trọng số. Ý tưởng chính của phương pháp này áp

dụng cho phân đoan từ tiếng Việt là các từ sẽ được gán trọng số bằng xác suất xuất hiện

11

của từ đó trong dữ liệu. Sau đó duyệt qua các câu, cách duyệt có trọng số lớn nhất sẽ là

cách dùng để phân đoạn từ. Hoạt động của WFST có thể chia thành ba bước sau:

• Xây dựng từ điển trọng số: từ điển trọng số D được xây dựng như là một đồ

thị biến đổi trạng thái hữu hạn có trọng số. Giả sử

o H là tập các tiếng trong tiếng Việt

o P là tập các loại từ trong tiếng Việt.

o Mỗi cung của D có thể là

Từ một phần tử của H tới môt phần tử của H

Từ phần tử ε (xâu rỗng) đến một phần tử của P

o Mỗi từ trong D được biểu diễn bởi một chuỗi các cung bắt đầu bởi

một cung tương ứng với một phần tử của H, kết thúc bởi một cung có

trọng số tương ứng với một phần tử của ε × P . Trọng số biểu diễn

một chi phí ước lượng (estimated cost) cho bởi công thức

f

o C = −log( )

(1.1)

N

Trong đó f: tần số xuất hiện của từ, N: kích thước tập mẫu

• Xây dựng các khả năng phân đoạn từ: bước này thống kê tất cả các khả

năng phân đoạn của một câu. Giả sử câu có n tiếng, thì sẽ có 2ⁿ⁻¹cách phân

đoạn khác nhau. Để giảm sự bùng nổ các cách phân đoạn, thuật toán sẽ loại

bỏ ngay những nhánh phân đoạn mà chứa từ không xuất hiện trong từ điển.

• Lựa chọn khả năng phân đoạn tối ưu: sau khi liệt kê tất cả các khả năng

phân đoạn từ, thuật toán sẽ chọn cách phân đoạn tốt nhất, đó là cách phân

đoạn có trọng số bé nhất.

Ví dụ: câu “Tốc độ truyền thông tin sẽ tăng cao” (theo [9])

Từ điển trọng số:

“tốc độ”

8.68

“truyền”

12.31

1231

“truyền thông”

12