Luận văn Ứng dụng khai phá dữ liệu xây dựng hệ hỗ trợ chẩn đoán y khoa

Lời cam đoan

Tôi cam đoan rằng luận văn này : “ỨNG DỤNG KHAI PHÁ DỮ LIỆU XÂY

DỰNG HỆ HỖ TRỢ CHẨN ĐOÁN Y KHOA “ là bài nghiên cứu của chính tôi.

Ngoại trừ những tài liệu tham khảo được trích dẫn trong luận văn này, tôi cam đoan

rằng toàn phần hay những phần nhỏ của luận văn này chưa từng được công bố hay

được sử dụng để nhận bằng cấp ở những nơi khác.

Không có sản phẩm/nghiên cứu nào của người khác được sử dụng trong luận văn

này mà không được trích dẫn theo đúng quy định.

Luận văn này chưa bao giờ được nộp để nhận bất kỳ bằng cấp nào tại các trường

đại học hoặc cơ sở đào tạo khác.

Tp.HCM, ngày 10 tháng 04 năm 2014

Tác giả luận văn

Tống Đức Phong

i

Lời cảm ơn

Lời cảm ơn đầu tiên tôi xin được gửi đến TS. Nguyễn Thanh Hiên – Giảng

viên Trường Đại học Tôn Đức Thắng Tp.HCM, cảm ơn thầy đã truyền đạt kiến thức,

kinh nghiệm và những gợi ý giúp tôi hoàn thành luận văn này.

Tiếp theo tôi muốn gởi lời cảm ơn đến thạc sĩ Dương Ngọc Hiếu – Giảng viên

CNTT Trường Đại học Bách Khoa Tp.HCM đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong cách thức

thu thập số liệu và các kiến thức liên quan để hoàn thành luận văn.

Tôi cũng bày tỏ lòng biết ơn các điều dưỡng và các bác sĩ chuyên khoa tại

Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới, Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Các anh, chị đã rất nhiệt

tình giải thích vấn đề chuyên môn giúp tôi hoàn thành tốt công việc của mình.

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, quí Thầy Cô, cảm ơn sự hỗ trợ và giúp

đỡ nhiệt thành của Phòng Quản lý Sau Đại học Trường Đại học Hồng Bàng Tp.HCM

trong thời gian tôi thực hiện luận văn này.

Cuối cùng, chân thành cảm ơn người thân, bạn bè luôn bên cạnh động viên, hỗ

trợ về mặt tinh thần để tôi vượt qua khó khăn và hoàn thành tốt luận văn.

ii

Tóm tắt luận văn

Ngành y tế và giáo dục luôn là vấn đề sống còn của bất kỳ quốc gia nào trên

thế giới. Trong những năm gần đây, chính phủ Việt Nam đặc biệt đầu tư cho hai

ngành mũi nhọn này thông qua các chính sách, nguồn vốn dành cho trang bị hạ tầng

và nghiên cứu khoa học. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, càng ngày càng có

nhiều công trình khoa học về y tế. Tuy nhiên các nghiên cứu khoa học về ứng dụng

công nghệ thông tin để giải quyết các bài toán về y tế là không nhiều. Do đặc điểm

về vị trí địa lý của Việt Nam là một nước nhiệt đới nên có rất nhiều loại bệnh liên

quan đến sốt siêu vi trong đó sốt xuất huyết là bệnh rất nguy hiểm đồng thời chưa có

vaccine chủng ngừa và chưa có thuốc đặc trị, vì vậy đề tài nghiên cứu các qui luật

chẩn đoán bệnh sốt xuất huyết tại Việt Nam bằng kỹ thuật khai phá dữ liệu. Dựa vào

các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng có thể phân lớp bệnh của bệnh nhân nhằm

giúp các bác sĩ chẩn đoán và điệu trị tốt hơn cho bệnh nhân.

Nghiên cứu tiến hành theo 4 bước chính : (1) Tìm hiểu nghiệp vụ y tế liên

quan đến bệnh sốt xuất huyết; (2) Thu thập và tiền xử lý dữ liệu; (3) Tìm hiểu bài

toán phân lớp trong khai phá dữ liệu, lựa chọn thuật toán phù hợp với yêu cầu bài

toán đặt ra và dữ liệu thu thập được; (4) Hiện thực chương trình máy tính và đánh giá

ý nghĩa thực tiễn.

Ngoài ra đề tài cũng đề xuất một phương pháp phối hợp giữa các chuyên gia

của lĩnh vực Công nghệ thông tin và Y tế để xây dựng mô hình hỗ trợ chẩn đoán cho

các loại bệnh khác nhau nhằm hỗ trợ các tuyến y tế vùng sâu vùng xa, những nơi

chăm sóc sức khỏe ban đầu còn thiếu về năng lực chuyên môn lẫn trang thiết bị.

iii

Abstract

The medical branch and education are always the principle problems of every

countries in the world. In the recent years, Vietnamese government has specially

invested for these two main areas throught capital and policy for equiping

infrastructure and studying science. In the science, there have been more and more

researches about medicine. However, there are not many science researches of

applying communication to solve medical problems. In Vietnam, because of the

georaphy position of a tropical country, there are so many diseases related to

ultravirus fever, such as petechial fever – a very dangerous diseases. This subject

studies the laws of diagnosing the petechial fever throught techniques of discovering

data. Basic on the clinical signs and near clinical signs, we can subclass diseases of

the patients to help the doctors diagnose and treat them better.

This research follows four main stages : First, finding out the medical

specialist skills relating to petechial fever. Next, collecting and pre-processing the

data. Then learning the “ math of subclassing “ in discovering data to choose the

algorithm which is suitable to the inquiries and the collected data. Finally,

performing the computer program and evaluating reality meanings.

Besides this subject also puts forward a method of co-ordinating the

communication experts and medical experts to build a model which can help the

doctors in diagnosing different diseases in order to help medical branches in rural

and remote areas where there are still lack of ability and medical equipment for the

first aid.

iv

Mục lục

Lời cam đoan.......................................................................................................i

Lời cảm ơn ........................................................................................................ii

Tóm tắt luận văn................................................................................................iii

Abstract

Mục lục

.......................................................................................................iv

........................................................................................................v

Danh mục chữ viết tắt......................................................................................viii

Danh mục hình ..................................................................................................ix

Danh mục bảng .................................................................................................xi

Danh mục công thức.........................................................................................xii

Chương 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI..................................................... 1

1.1. Đặt vấn đề......................................................................................................... 1

1.2. Cơ sở hình thành đề tài...................................................................................... 2

1.3. Một số kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước................................................. 2

1.3.1. Kết quả nghiên cứu trên thế giới .............................................................. 2

1.3.2. Kết quả nghiên cứu trong nước................................................................ 2

1.4. Mục tiêu luận văn.............................................................................................. 3

1.5. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu.............................................................. 3

1.6. Ý nghĩa của đề tài.............................................................................................. 3

1.6.1. Ý nghĩa khoa học..................................................................................... 3

1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn ..................................................................................... 4

1.7. Bố cục luận văn................................................................................................. 4

Chương 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT........................................................ 6

v

2.1. Tổng quan về kỹ thuật Khai phá dữ liệu (Data mining)...................................... 6

2.1.1. Khái niệm về khai phá dữ liệu.................................................................. 6

2.1.2. Các giai đoạn của quá trình khai phá dữ liệu [4]: ..................................... 6

2.2. Tổng quan về hệ hỗ trợ ra quyết định ................................................................ 8

2.3. Bài toán Phân lớp trong Khai phá dữ liệu .......................................................... 8

2.3.1. Khái niệm về phân lớp............................................................................. 8

2.3.2. Quá trình phân lớp dữ liệu ....................................................................... 9

2.3.3. Phân lớp dữ liệu bằng cây quyết định..................................................... 12

2.3.4. Đánh giá hiệu quả phân lớp.................................................................... 16

2.3.5. Thuật toán C4.5 xây dựng cây quyết định.............................................. 17

2.4. Cơ sở dữ liệu Y khoa....................................................................................... 21

2.4.1. Sơ lược bệnh Sốt xuất huyết .................................................................. 21

2.4.2. Diễn biến lâm sàng bệnh sốt xuất huyết dengue [19].............................. 22

2.4.3. Chẩn đoán [19] ..................................................................................... 24

Chương 3. XÂY DỰNG HỆ HỖ TRỢ CHẨN ĐOÁN Y KHOA..... 26

3.1. Cơ sở dữ liệu xây dựng mô hình...................................................................... 26

3.1.1. Kho chứa dữ liệu bệnh án điện tử........................................................... 27

3.1.2. Tiền xử lý dữ liệu .................................................................................. 30

3.1.3. Phân tích dữ liệu bệnh án điện tử ........................................................... 33

3.1.4. Các qui luật chẩn đoán........................................................................... 35

3.1.5. Bệnh án mẫu.......................................................................................... 36

3.1.6. Chẩn đoán.............................................................................................. 36

3.2. Xây dựng ứng dụng......................................................................................... 36

3.2.1. Giới thiệu chương trình.......................................................................... 36

vi

3.2.2. Cách thức vận hành chương trình........................................................... 37

Chương 4. THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ ................................. 55

4.1. Thử nghiệm..................................................................................................... 55

4.1.1. Thử nghiệm tập dữ liệu với ít thuộc tính:............................................... 55

4.1.2. Thử nghiệm với tập dữ liệu đầy đủ thuộc tính........................................ 56

4.2. Đánh giá.......................................................................................................... 61

Chương 5. TỔNG KẾT ................................................................... 62

5.1. Kết luận........................................................................................................... 62

5.2. Hạn chế của đề tài ........................................................................................... 63

5.3. Hướng phát triển ............................................................................................. 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO..............................................................................64

PHỤ LỤC 1......................................................................................................68

PHỤ LỤC 2......................................................................................................72

vii

Danh mục chữ viết tắt

KPDL (Data mining)

: Khai phá dữ liệu

(Decision support system) : Hệ hỗ trợ ra quyết định

: Công nghệ thông tin

DSS

CNTT

IT

(Information technology)

: Công nghệ thông tin

: Cơ sở dữ liệu

: Sốt xuất huyết

: Dung tích hồng cầu

: Tiểu cầu

CSDL

SXH

HCT

PLT

(Hematocrit)

(plaquette)

WBC (White blood cell)

: Bạch cầu

BS

: Bác sĩ

BMI

(Body mass index)

: Chỉ số khối của cơ thể

WHO (World Health Organization): Tổ chức Y tế Thế giới

BVBNĐ

: Bệnh viện bệnh Nhiệt Đới

ĐHYKPNT

: Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch

viii

Danh mục hình

Hình 2.1 : Kết quả quá trình phân lớp ................................................................. 9

Hình 2.2 : Xây dựng mô hình phân lớp ............................................................. 10

Hình 2.3 : Bước phân lớp.................................................................................. 11

Hình 2.4 : Mô hình cây quyết định trong phân lớp dữ liệu về thời tiết .............. 13

Hình 3.1 : Mô hình xây dựng giải pháp hỗ trợ chẩn đoán bệnh ......................... 26

Hình 3.2 : Tập dữ liệu thu thập được................................................................. 28

Hình 3.3 : Tập dữ liệu huấn luyện đưa vào hệ thống ......................................... 33

Hình 3.4 : NS1 được chọn vì có độ đo tốt nhất.................................................. 35

Hình 3.5 : Màn hình khởi động chương trình .................................................... 37

Hình 3.6 : Màn hình chọn file dữ liệu ............................................................... 37

Hình 3.7 : Màn hình chọn dữ liệu từ kho dữ liệu............................................... 38

Hình 3.8 : Màn hình chọn bảng dữ liệu ............................................................. 38

Hình 3.9 : Màn hình chọn thuộc tính................................................................. 39

Hình 3.10 : Màn hình tạo cây quyêt định ............................................................ 40

Hình 3.1 : Màn hình tạo cây quyết định ............................................................ 41

Hình 3.12 : Màn hình lấy cây đã lưu dạng xml.................................................... 42

Hình 3.13 : Màn hình thống kê tập luật của tập dữ liệu ....................................... 42

Hình 3.14 : Màn hình thống kê 10 luật................................................................ 43

ix

Hình 3.15 : Mô hình kiểm tra kết quả.................................................................. 44

Hình 3.16 : Màn hình kiểm tra kết quả................................................................ 45

Hình 3.17 : Kết quả kiểm tra 30% dữ liệu........................................................... 45

Hình 3.18 : Màn hình lấy file dữ liệu kiểm tra .................................................... 46

Hình 3.19 : Màn hình lấy dữ liệu từ file kiểm tra ................................................ 47

Hình 3.20 : Màn hình kết quả kiểm tra từ file Excel............................................ 48

HÌnh 3.21: Màn hình kiểm tra chéo (Cross validation)....................................... 49

Hình 3.22 : Màn hình kết quả kiểm tra chéo (Cross validation)........................... 50

Hình 3.23 : Màn hình chẩn đoán bệnh................................................................. 51

Hình 3.24 : Kết quả chẩn đoán từ cây có sẵn....................................................... 52

Hình 4.1 : Hình vẽ SXH Dengue có dấu hiệu cảnh báo..................................... 58

Hình 4.2 : Hình vẽ SXH Dengue....................................................................... 59

Hình 4.3 : Hình vẽ SXH Dengue nặng .............................................................. 60

x

Danh mục bảng

Bảng 2.1 : Bảng dữ liệu về thời tiết ................................................................... 13

Bảng 2.2 : Ví dụ về thời tiết trong 3 ngày.......................................................... 14

Bảng 2.3 : Kết quả phân lớp dữ liệu cho bảng 2.2 ............................................. 15

Bảng 2.4 : Huấn luyện với thuộc tính phân lớp là buys computer .................... 20

Bảng 3.1 : Bảng phân loại thể trạng cơ thể theo chỉ số BMI ............................. 29

Bảng 3.2 : Bảng kiểu dữ liệu của các thuộc tính ................................................ 32

Bảng 4.1 : Bảng danh sách Bác sĩ đánh giá chương trình................................... 61

xi

Danh mục công thức

Công thức (2.1) : Tính chỉ số thông tin (Information) ...............................................19

Công thức ( 2.2) : Tính chỉ số thông tin mong muốn (Entropy)..................................19

Công thức (2.3) : Tính độ lợi thông tin (Information Gain).......................................19

Công thức (2.4) : Thông tin tiềm năng (potential information)..................................19

Công thức ( 2.5) : Tính tỉ lệ độ lợi thông tin (Gain ratio) ...........................................19

Công thức (3.1) : Tính chỉ số sức khỏe

................................................................29

xii

Chương 1 : TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

Chương 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

1.1. Đặt vấn đề

Ứng dụng công nghệ thông tin vào việc lưu trữ và xử lý thông tin ngày nay

được áp dụng hầu hết trong mọi lĩnh vực, điều này đã tạo ra một lượng lớn dữ liệu

được lưu trữ với kích thước tăng lên không ngừng. Đây chính là điều kiện tốt cho

việc khai thác kho dữ liệu để đem lại tri thức có ích với các công cụ truy vấn, lập

bảng biểu và khai phá dữ liệu.

Khai phá dữ liệu (KPDL) là một kỹ thuật dựa trên nền tảng của nhiều lý thuyết

như xác xuất, thống kê, máy học nhằm tìm kiếm các tri thức tiềm ẩn trong các kho

dữ liệu có kích thước lớn mà người dùng khó có thể nhận biết bằng những kỹ thuật

thông thường. Nguồn dữ liệu y khoa rất lớn, nếu áp dụng KPDL trong lĩnh vực này

sẽ mang lại nhiều ý nghĩa cho nghành y tế. Nó sẽ cung cấp những thông tin quý giá

nhằm hỗ trợ trong việc chẩn đoán và điều trị sớm giúp bệnh nhân thoát được nhiều

căn bệnh hiểm nghèo.

Trong lĩnh vực Y khoa ở Việt Nam, hiện nay các tuyến y tế phường, xã, vùng

sâu, vùng xa còn thiếu nhân lực y tế có trình độ chuyên môn và thiếu các trang thiết

bị cần thiết trong chẩn đoán bệnh. Vì vậy xây dựng hệ hỗ trợ chẩn đoán rất cần thiết

cho nghành y tế hiện nay ở Việt Nam. Hệ hỗ trợ sẽ kết hợp với cán bộ y tế giúp chẩn

đoán sớm một số bệnh phát hiện sớm được những bệnh nguy hiểm và giảm gánh

nặng kinh tế cho gia đình bệnh nhân và cho xã hội. Để minh chứng cho những lợi

ích mà hệ hỗ trợ chẩn đoán mang lại, đề tài chọn dữ liệu bệnh sốt xuất huyết để thử

nghiệm và đánh giá.

Ứng dụng kỹ thuật phân lớp dữ liệu trong khai phá dữ liệu nhằm xây dựng hệ

thống hỗ trợ chẩn đoán là một trong những hướng nghiên cứu chính của đề tài.

Sau khi phân tích một số thuật giải cũng như đặc điểm của dữ liệu thu thập được về

1

Chương 1 : TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

bệnh sốt xuất huyết, đề tài đề xuất ứng dụng mô hình phân lớp bằng cây quyết định

với thuật toán C4.5 để tìm ra các qui luật tìm ẩn trong dữ liệu.

1.2. Cơ sở hình thành đề tài

Theo thông báo của Tổ chức Y tế thế giới, trên thế giới có 2,5 tỷ người sống

trong vùng sốt xuất huyết (SXH) lưu hành thì có tới 1,8 tỷ người thuộc khu vực châu

Á Thái Bình Dương [1]. Việt Nam là nước có bệnh SXH lưu hành rộng, SXH luôn là

một trong những bệnh truyền nhiễm có số mắc cao hàng đầu mỗi năm Việt Nam vẫn

có khoảng trên 100.000 bệnh nhân SXH và gần 100 người tử vong vì bệnh này và

Bộ Y tế Việt Nam luôn quan tâm đến những nhiệm vụ trọng tâm của chương trình

quốc gia phòng chống SXH [1]. Vì vậy xây dựng hệ hỗ trợ chẩn đoán y khoa để góp

phần chẩn đoán nhanh và phát hiện sớm những nguy cơ dịch bệnh là vấn đề quan

tâm của gia đình và xã hội. Đề tài áp dụng công nghệ thông tin xây dựng hệ hỗ trợ

chẩn đoán với dữ liệu thu thập được từ bệnh SXH.

1.3. Một số kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước

1.3.1. Kết quả nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới đã cho ra nhiều ứng dụng từ hệ hỗ trợ để chẩn đoán nhanh và

điều trị bệnh tốt hơn như Hệ thống chẩn đoán y tế Caduceus của Harry Pope [17] ;

Hệ thống chuyên gia y tế DiagnosisPro [18]; MYCIN (1973) hệ hỗ trợ chẩn đoán

bệnh nhiễm trùng máu [6]; PUFF (1982) dùng để phân tích kết quả xét nghiệm chức

năng phổi [7]; PSG-Expert (2000) chẩn đoán bệnh mất ngủ [8]; BI-RADS(2007)

chẩn đoán ung thư vú [9]; Naser xây dựng một hệ chẩn đoán bệnh về da (2008) [10];

Compete quản lý bệnh nhân tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh mãn tính …

1.3.2. Kết quả nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam tình hình ứng dựng công nghệ thông tin trong y tế còn tương đối

ít, vào cuối năm 1980 cũng có những nghiên cứu hệ hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán bệnh nội

2

Chương 1 : TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

khoa, châm cứu và chẩn trị đông y[2], hệ hỗ trợ ra quyết định trong việc chẩn đoán

lâm sàng [3] … Tuy vậy những nghiên cứu về chẩn đoán y khoa nhằm xây dựng các

hệ hỗ trợ quyết định vẫn còn hạn chế.

1.4. Mục tiêu luận văn

Đề tài tập trung vào nghiên cứu bài toán phân lớp dữ liệu trong KPDL, từ đó

nắm bắt được những giải thuật làm tiền đề cho nghiên cứu và xây dựng ứng dụng cụ

thể. Ngoài ra, việc thu thập dữ liệu bệnh của một bệnh cụ thể cũng được quan tâm và

đề tài đề xuất sử dụng dữ liệu bệnh sốt xuất huyết. Sau khi đã phân tích đặc điểm của

dữ liệu thu thập được và lựa chọn thuật giải phù hợp với dữ liệu, việc xây dựng và

đánh giá chất lượng, độ hiệu quả của hệ hỗ trợ chẩn đoán cũng là mục tiêu chính của

đề tài.

1.5. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu kỹ thuật phân lớp trong KPDL (cụ thể là nghiên

cứu thuật toán C4.5) để áp dụng vào việc phân tích cơ sở dữ liệu y khoa. Luận văn

thu thập dữ liệu bệnh SXH của tất cả bệnh nhân (không phân biệt tuổi, giới tính) đến

khám và điều trị tại Bệnh viện Nguyễn Tri Phương và Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới.

Sử dụng phương pháp nghiên cứu hồi cứu với sự hỗ trợ chuyên môn của các

bác sĩ chuyên khoa, đề tài tiến hành nghiên cứu trên cơ sở các thuật toán phân lớp dữ

liệu trong KPDL.

1.6. Ý nghĩa của đề tài

1.6.1. Ý nghĩa khoa học

Với sự trợ giúp của máy tính, đề tài đóng góp một biện pháp thực hiện hỗ trợ

các cán bộ y tế chẩn đoán bệnh cho bệnh nhân. Kết quả, kinh nghiệm thu được khi

3

Chương 1 : TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

thực hiện đề tài này sẽ giúp các cán bộ y tế phát hiện sớm bệnh cho bệnh nhân, đồng

thời mong muốn những người đang công tác trong lĩnh vực Y học và Khoa học máy

tính ngồi lại với nhau để tìm ra những giải pháp tốt hơn trong vấn đề chẩn đoán và

điều trị bệnh bằng cách kết hợp giữa 2 lĩnh vực Y học và Khoa học máy tính.

1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn

Chẩn đoán bệnh và phát hiện bệnh là cả một quá trình, đòi hỏi các cán bộ y tế

không những phải thật vững chuyên môn mà còn có đầy đủ các trang thiết bị y tế

mới có thể chẩn đoán chính xác bệnh cho bệnh nhân. Nếu chẩn đoán bệnh sai sẽ đưa

đến điều trị sai, không phát hiện được bệnh cho bệnh nhân... sẽ dẫn đến những tổn

thất lớn về tinh thần lẫn vật chất cho bệnh nhân và gia đình họ. Việc phát hiện bệnh

sớm thì khả năng thất bại trong điều trị sẽ giảm hoặc có thể giúp bệnh nhân và gia

đình họ đưa ra những quyết định điều trị thích hợp. Vì vậy chẩn đoán và phát hiện

được bệnh sớm sẽ giúp cán bộ y tế đưa ra những phác đồ điều trị hiệu quả đồng thời

theo dõi, cảnh báo và tư vấn giúp bệnh nhân tránh những biến chứng nguy hiểm,

giảm gánh nặng kinh tế cho gia đình và xã hội.

1.7. Bố cục luận văn

Luận văn bao gồm các phần sau:

Chương 1: Tổng quan đề tài

Giới thiệu về những vấn đề liên quan đến phân lớp dữ liệu trong Khai

phá dữ liệu (Data mining), cơ sở hình thành đề tài, mục tiêu, phạm vi nghiên

cứu, ý nghĩa thực tiễn và bố cục luận văn.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 nói lên cách tiếp cận và giải quyết vấn đề của luận văn. Trình

bày cơ sở toán học và áp dụng lý thuyết vào bài toán. Trình bày kiến thức cơ

bản về bệnh SXH, ý nghĩa các chẩn đoán (thuộc tính).

4

Chương 1 : TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

Chương 3: Xây dựng hệ hỗ trợ chẩn đoán.

Trong chương này trình bày đặc điểm của dữ liệu, các bước tiền xử lý

dữ liệu trước khi đưa vào hệ thống. Xây dựng ứng dụng chẩn đoán dựa vào dữ

liệu về bệnh SXH.

Chương 4: Thực nghiệm và đánh giá.

Chạy chương trình với tập dữ liệu huấn luyện. Vẽ sơ đồ cây quyết định

và rút ra các tập luật. Kiểm nghiệm đánh giá chương trình với tập dữ liệu kiểm

tra.

Chương 5: Tổng kết.

Ý nghĩa thực tiễn mang tính cộng đồng, những hạn chế và hướng phát

triển của luận văn.

5

Chương 2 : CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT

2.1. Tổng quan về kỹ thuật Khai phá dữ liệu (Data mining)

2.1.1. Khái niệm về khai phá dữ liệu

KPDL thu hút sự chú ý của nền công nghiệp thông tin và xã hội trong những

năm gần đây. Với sự phát triển của công nghệ thông tin, dữ liệu lưu trữ mỗi ngày trở

thành một cơ sở dữ liệu rất lớn. Dựa vào khối lượng dữ liệu này, ta dùng những kỹ

thuật KPDL để chuyển dữ liệu đó thành những thông tin có ích hoặc rút ra những tri

thức mới từ dữ liệu thu thập được[11].Giáo sư Tom Mitchell định nghĩa Khai phá dữ

liệu như sau: “Khai phá dữ liệu là việc sử dụng dữ liệu lịch sử để khám phá những

qui tắc và cải thiện những quyết định trong tương lai” [12].

Khai phá dữ liệu có thể được sử dụng cho các lĩnh vực y tế, phân tích thị

trường, xây dựng, ... có thể được xem như là kết quả của sự tiến triển tự nhiên của

công nghệ thông tin. Khai phá dữ liệu trong lĩnh vực y tế sẽ tạo ra các hệ chẩn đoán

bệnh hỗ trợ bác sĩ trong vấn đề chẩn đoán bệnh cho bệnh nhân.

2.1.2. Các giai đoạn của quá trình khai phá dữ liệu [4]:

a. Tìm hiểu nghiệp vụ và dữ liệu

Giai đoạn này ta cần xác định vấn đề cần giải quyết, tìm hiểu kiến thức về bài

toán đang thực hiện bao gồm các tri thức của các chuyên gia trong lĩnh vực cần

nghiên cứu từ đó xác định chính xác nguồn dữ liệu để thu thập đồng thời phải hiểu

được cấu trúc dữ liệu, ý nghĩa và tầm quan trọng của nó để từ đó ta đưa ra bài toán

cụ thể để giải quyết vấn đề.

6

Chương 2 : CƠ SỞ LÝ THUYẾT

b. Chuẩn bị dữ liệu

Giai đoạn này ta dùng các kỹ thuật tiền xử lý dữ liệu để xử lý dữ liệu đã thu

thập được sao cho các giải thuật KPDL có thể hiểu được. Tiền xử lý dữ liệu bao

gồm:

+

Xử lý dữ liệu bị thiếu hoặc mất: Các giá trị bị thiếu hoặc mất sẽ được

thay thế bằng các giá trị thích hợp hơn hoặc xóa những dữ liệu sai miền

giá trị và giải quyết sự không nhất quán.

+

Khử sự trùng lắp dữ liệu : Loại bỏ những dữ liệu bị trùng.

Giảm nhiễu dữ liệu: Các dữ liệu bị nhiễu sẽ được điều chỉnh hoặc loại ra

khỏi cơ sở dữ liệu.

+

Rời rạc hóa dữ liệu: Các dữ liệu số sẽ được rời rạc hóa ra dạng phù hợp

cho khai phá dữ liệu.

Giảm chiều: Loại bớt các thuộc tính chứa ít thông tin để tiết kiệm thời

gian và tài nguyên của máy tính.

c. Mô hình hóa dữ liệu

Dùng các giải thuật của KPDL để tìm ra các qui luật của dữ liệu, quan trọng

nhất trong giai đoạn này là tìm được giải thuật phù hợp để giải quyết vấn đề đã đặt

ra.

d. Hậu xử lý và đánh giá mô hình

Đây là giai đoạn biến đổi từ những luật rút ra được (của giai đoạn trước) từ tập

huấn luyện sang dạng phù hợp với nghiệp vụ của bài toán đang nghiên cứu. Đồng

thời cũng sẽ là giai đoạn đánh giá của các chuyên gia tư vấn dựa trên tập dữ liệu thử.

Dựa vào nhận xét và hỗ trợ của các chuyên gia khi đó sẽ điều chỉnh kịp thời các mô

hình của các giai đoạn trước. Các mô hình đạt yêu cầu với các chuyên gia sẽ được sử

dụng.

7

Chương 2 : CƠ SỞ LÝ THUYẾT

e. Triển khai mô hình

Các mô hình đạt yêu cầu sẽ được xây dựng thành chương trình ứng dụng thực

tế nhằm hỗ trợ đưa ra quyết định theo yêu cầu của người dùng.

2.2. Tổng quan về hệ hỗ trợ ra quyết định

Hệ hỗ trợ ra quyết định là một hệ thống thuộc hệ thống thông tin, có nhiệm vụ

cung cấp các thông tin hỗ trợ cho việc ra quyết định để tham khảo và giải quyết vấn

đề. Hệ hỗ trợ ra quyết định có thể dùng cho cá nhân hay tổ chức và có thể hỗ trợ gián

tiếp hoặc trực tiếp [13].

Trong lĩnh vực y tế, hệ hỗ trợ ra quyết định dựa vào tri thức đã học sẽ cung cấp

thông tin chẩn đoán bệnh cho nhân viên y tế. Thông tin này được trích lọc để cung

cấp một cách thông minh có giá trị cho quá trình chẩn đoán, theo dõi và điều trị bệnh

hiệu quả hơn, từ đó ta thấy một số lợi ích của hệ hỗ trợ ra quyết định trong y tế như

sau:

- Tăng cường chất lượng chẩn đoán, chăm sóc bệnh nhân.

- Giảm nguy cơ sai sót để tránh các tình huống nguy hiểm cho bệnh nhân.

- Tăng cường hiệu quả ứng dụng Công nghệ thông tin vào lĩnh vực y tế để

giảm bớt những thủ tục giấy tờ không cần thiết,…

2.3. Bài toán Phân lớp trong Khai phá dữ liệu

2.3.1. Khái niệm về phân lớp

Phân lớp là một hình thức phân tích dữ liệu nhằm rút ra những mô hình mô tả

những lớp trong dữ liệu. Những mô hình này gọi là mô hình phân lớp (classifier

hoặc classification model) được dùng để dự đoán những nhãn lớp có tính phân loại

(categorical), rời rạc và không có thứ tự cho những đối tượng dữ liệu mới.

8