Giáo trình Lập trình cơ bản - Chuyên ngành: Kỹ thuật lắp ráp, sửa chữa máy tính

UBND TỈNH HẢI PHÒNG

TRƯỜNG CAO ĐẲNG CÔNG NGHIỆP HẢI PHÒNG

...................................................

GIÁO TRÌNH LẬP TRÌNH CƠ BẢN

Chuyên ngành: Kỹ thuật lắp ráp, sửa chữa máy tính

(Lưu hành nội bộ)

HẢI PHÒNG

LỜI GIỚI THIỆU

Ngôn ngữ lập trình C là một ngôn ngữ mệnh lệnh được phát triển từ đầu

thập niên 1970 bởi Ken Thompson và Dennis Ritchie để dùng trong hệ điều

hành UNIX . Từ đó, ngôn ngữ này đã lan rộng ra nhiều hệ điều hành khác và trở

thành một những ngôn ngữ phổ dụng nhất. C là ngôn ngữ rất có hiệu quả và

được ưa chuộng nhất để viết các phần mềm hệ thống , mặc dù nó cũng được

dùng cho việc viết các ứng dụng. Ngoài ra, C cũng thường được dùng làm

phương tiện giảng dạy trong khoa học máy tính .

Giáo trình Ngôn ngữ lập trình dùng cho học sinh, sinh viên hệ Cao Đẳng

và Trung cấp của tất cả các nghề chuyên về Công Nghệ thông tin trong trường

Cao đẳng nghề Công nghệ Việt - Hàn Bắc Giang nhằm cung cấp cho học sinh,

sinh viên các thuật toán tổng quát, từ đó sinh viên sẽ từng bước cải tiến thuật

toán để xây dựng được những chương trình hiệu quả và có tính ứng dụng cao.

Ngoài ra,còn trang bị cho sinh viên những kiến thức làm tiền đề để chuẩn bị cho

một số môn học tiếp theo, như: cấu trúc dữ liệu, lập trình hướng đối tượng, C#,

…

Mục đích của giáo trình là trang bị cho học viên những kiến thức và kỹ

năng:

Phân tích được thuật toán. Có được kỹ năng lập trình cấu trúc thông qua

một số thuật toán quan trọng gồm: các kỹ năng về lập trình cấu trúc, mảng,

chuỗi ký tự, sắp xếp và tìm kiếm, …. Phân tích được một bài toán và thiết kế

thuật giải cho bài toán đó. Sử dụng các kiểu dữ liệu, các cấu trúc điều khiển, các

giải thuật, khai báo và sử dụng hàm…

Trong qua trình biên soạn giáo trình, tác giả đã cố gắng cập nhật thông tin

mới, đồng thời tham khảo nhiều giáo trình khác, nhưng chắc chắn sẽ không

tránh khỏi những hạn chế nhất định. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của

các nhà chuyên môn, các anh chị đồng nghiệp và các bạn đọc để giáo trình được

hoàn thiện hơn.

TỔ BỘ MÔN TIN HỌC

Trang 3

MỤC LỤC

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN ....................................................................................................................2

LỜI GIỚI THIỆ U ....................................................................................................................................3

MỤC LỤC ...............................................................................................................................................4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH C .............................................................6

1.1. Giới thiệu sơ lược về ngôn ngữ lập trình C ..............................................................................6

1.1.1. Lịch sử phát triển ngôn ngữ C ...........................................................................................6

1.1.2. Các bước cơ bản khi viết chương trình trên C .................................................................7

1.2. Các phần tử cơ bản của C ..........................................................................................................9

1.2.1. Tập ký tự cơ bản ..................................................................................................................9

1.2.3. Định danh (Tên) - Identifie r...............................................................................................9

1.2.4. Kiểu dữ liệ u ........................................................................................................................10

1.2.5. Hằng ....................................................................................................................................11

1.2.6. Biến .....................................................................................................................................12

1.2.7. Hàm.....................................................................................................................................12

1.2.8. Biểu thức ............................................................................................................................13

1.2.9. Câu lệnh ..............................................................................................................................13

1.2.10. Chú thíc h..........................................................................................................................13

1.3. Cấu trúc cơ bản của chương trình C......................................................................................14

1.4. Cài đặt và sử dụng turbo C .....................................................................................................15

1.4.1. Cài đặt ................................................................................................................................15

1.4.2. Sử dụng môi trường Turbo ...............................................................................................16

CHƯƠNG 2: KHỞI ĐẦU VỚI LẬP TRÌNH C ...................................................................................17

2.1. Một số khai báo cơ bản ............................................................................................................17

2.1.1. Khai báo tệp tiêu đề ...........................................................................................................17

2.1.2. Khai báo hằng ....................................................................................................................17

2.3.2. Lệnh nhập dữ liệu ..............................................................................................................28

2.3.3. Lệnh gán .............................................................................................................................29

2.3.4. Các lệnh nhập xuất khác ...................................................................................................30

CHƯƠNG 3: CÁC LỆNH CẤU TRÚC ................................................................................................31

3.1. Lệnh khối ...................................................................................................................................31

3.2. Lệnh lựa chọn ...........................................................................................................................32

3.2.1. Lệnh lựa chọn theo điều kiện i f........................................................................................32

3.2.2. Lệnh switch ........................................................................................................................35

3.3. Lệnh lặp .....................................................................................................................................38

Trang 4

3.3.1. Lệnh for .............................................................................................................................. 38

3.3.2. Lệnh while .......................................................................................................................... 40

3.3.3. Lệnh do … while ................................................................................................................ 42

CHƯƠNG 4: HÀM TRONG C ............................................................................................................. 45

4.1. Khái niệm về hàm và thư viện ................................................................................................. 45

4.1.1. Chương trình con (Subprogram )..................................................................................... 45

4.1.2. Một số đặc tính của hàm trong C ..................................................................................... 46

4.1.3. Thư viện hàm chuẩn ......................................................................................................... 46

4.2. Quy trình xây dựng hàm .......................................................................................................... 47

4.2.1. Khai báo hàm..................................................................................................................... 47

4.2.2. Sử dụng hà m...................................................................................................................... 49

4.2.3. Quy tắc hoạt động của hà m .............................................................................................. 51

4.2.4. Tính tổng thể và cục bộ của biến ...................................................................................... 51

CHƯƠNG 5: DỮ LIỆU KIỂU MẢNG ................................................................................................. 54

5.1. Khái niệm và khai báo mảng ................................................................................................... 54

5.1.1. Khái niệm về mảng ............................................................................................................ 55

5.1.2. Khai báo và sử dụng mản g............................................................................................... 55

5.2. Một số bài toán với mảng 1 chiều ........................................................................................... 57

5.2.1. Nhập dữ liệu cho mảng ..................................................................................................... 57

5.2.2. Hiện mảng dữ liệu ............................................................................................................. 58

5.2.3. Tìm giá trị lớn nhất/nhỏ nhất (Max/Min) ....................................................................... 59

5.2.4. Sắp xếp mảng ..................................................................................................................... 60

5.2.5. Tìm kiếm trong mảng ....................................................................................................... 62

5.3. Một số bài toán với mảng 2 chiều ........................................................................................... 63

5.3.1. Nhập dữ liệu cho mảng 2 chiề u........................................................................................ 63

5.3.2. Hiện dữ liệu từ mảng 2 chiều ........................................................................................... 64

5.3.3. Các bài toán về ma trậ n .................................................................................................... 64

CHƯƠNG 6: XÂU KÝ TỰ (STRING) ................................................................................................ 66

6.1. Khái niệm và khai báo x â u...................................................................................................... 67

6.1.1. Khái niệm về xâu ký t ự..................................................................................................... 67

6.1.2. Khai báo và sử dụng biến xâ u.......................................................................................... 67

6.2. Một số hàm xử lý ký tự và xâ u................................................................................................ 68

6.2.1. Hàm xử lý ký t ự................................................................................................................. 68

6.2.2. Hàm xử lý xâu .................................................................................................................... 69

6.3. Một số chương trình xử lý dữ liệu kiểu xâ u ........................................................................... 72

Trang 5

THỰC HÀNH .......................................................................................................................................73

TH bài 1: CÀI ĐẶT, SỬ DỤNG MÔI TRƯỜNG LẬP TRÌNH C ..............................................73

TH BÀI 2: LẬP TRÌNH VỚI LỆNH KHỐI VÀ LỆNH LỰA CHỌN .......................................75

TH BÀI 3: LẬP TRÌNH VỚI LỆNH LẶ P ....................................................................................77

TH BÀI 4: LẬP TRÌNH VỚI LỆNH LẶP (tiếp)..........................................................................79

TH BÀI 5: XÂY DỰNG HÀM VÀ XỬ LÝ MẢNG 2 CHIỀU ....................................................83

TH BÀI 6: MẢNG VÀ XỬ LÝ XÂU KÝ TỰ ...............................................................................85

Trang 6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH C

Kiến thức:

Trình bày được lịch sử phát triển của ngôn ngữ C, các phần tử cơ bản trong ngôn

ngữ C và cấu trúc cơ bản của một chương trình C.

Kĩ năng

Thực hiện được cài đặt trình biên dịch và viết được chương trình C cơ

bản. Thái độ

Vận dụng tích cực, linh hoạt các kiến thức đã học vào các bài học tiếp theo, áp

dụng viết các chương trình cơ bản.

1.1. Giới thiệu sơ lược về ngôn ngữ lập trình C

1.1.1. Lịch sử phát triển ngôn ngữ C

Ngôn ngữ C ra đời tại phòng thí nghiệm BELL của tập đoàn AT&T (Hoa Kỳ) do

Brian W. Kernighan và Dennis Ritchie phát triển vào đầu những năm 1970 và hoàn

thành vào năm 1972.

C được phát triển dựa trên nền các ngôn ngữ BCPL (Basic Combined

Programming Language) và ngôn ngữ B. Cũng vì được phát triển dựa trên nền ngôn

ngữ B nên ngôn ngữ mới được Brian W. Kernighan và Dennis Ritchie đặt tên là ngôn

ngữ C như là sự tiếp nối ngôn ngữ B.

C có các đặc điểm là một ngôn ngữ lập trình hệ thống mạnh, khả chuyển, có tính

linh hoạt cao và có thế mạnh trong xử lí các dạng dữ liệu số, văn bản, cơ sở dữ liệu. Vì

vậy C thường được dùng để viết các chương trình hệ thống như hệ điều hành (ví dụ hệ

điều hành Unix có 90% mã nguồn được viết bằng C, 10% còn lại viết bằng hợp ngữ)

và các chương trình ứng dụng chuyên nghiệp có can thiệp tới dữ liệu ở mức thấp như

xử lí văn bản, cơ sở dữ liệu, xử lí ảnh…

W. Kernighan và Dennis Ritchie công bố ngôn ngữ C trong lần xuất bản đầu của

cuốn sách "The C programming language" (1978). Sau đó người ta đã bổ sung thêm

những yếu tố và khả năng mới vào trong ngôn ngữ C (ví dụ như đưa thêm kiểu liệt kê

enum, cho phép kiểu dữ liệu trả về bởi hàm là kiểu void, struct hoặc union… và đặc

biệt là sự bổ sung các thư viện cho ngôn ngữ. Lúc đó đồng thời tồn tại nhiều phiên bản

khác nhau của ngôn ngữ C nhưng không tương thích với nhau. Điều này gây khó khăn

cho việc trao đổi mã nguồn chương trình C viết trên các phiên bản ngôn ngữ C khác

nhau (bạn sẽ rất khó đọc và hiểu chương trình của người khác, và khi bạn muốn sửa nó

thành chương trình của mình dịch trên bộ dịch của mình thì sẽ tốn rất nhiều công sức)

và dẫn đến nhu cầu chuẩn hóa ngôn ngữ C.

Hiện nay cũng có nhiều phiên bản của ngôn ngữ C khác nhau và mỗi phiên bản

này gắn liền với một bộ chương trình dịch cụ thể của ngôn ngữ C. Các bộ chương trình

dịch phổ biến của ngôn ngữ C có thể kể tên như:

Turbo C++ và Borland C++ của Borland

Inc. MSC và VC của Microsoft Corp.

GCC của GNU

project. Free C

…

Trang 7

1.1.2. Các bước cơ bản khi viết chương trình trên C

Để giải bài toán bằng chương trình thực hiện theo các bước sau:

1. Xác định đối tượng của chương trình

2. Xác định phương pháp và thuật giải

3. Viết chương trình (lập trình)

4. Chạy chương trình và kiểm tra kết quả.

Như vậy ta thấy chu trình phát triển một chương trình như sau:

1. Soạn thảo chương trình nguồn

Chúng ta có thể sử dụng một trình soạn thảo văn bản chuẩn (ASCII) nào đó để

soạn thảo chương trình, sau đó ghi vào file chương trình nguồn (ngầm định với phần

mở rộng là .C).

Do C cũng như hầu hết các ngôn ngữ lập trình phổ biến đều sử dụng bảng chữ

cái ASCII nên bạn có thể sử dụng bất kỳ một hệ soạn thảo văn bản chuẩn để viết

chương trình, tuy nhiên hầu hết các trình biên dịch của C trên môi trường MS-DOS

hoặc WINDOWS đều có tích hợp trình soạn thảo và bạn nên sử dụng trình soạn thảo

tích hợp này sẽ thuận lợi hơn.

2. Biên dịch chương trình nguồn

Hiện nay có rất nhiều chương trình dịch cho C như: Turbo C, BC, Microsoft

C,..mục đích của bước này là chuyển chương trình nguồn thành chương trình mã đối

tượng (object). Sau bước này (nếu thành công) chúng ta thu được file chương trình đối

tượng (có phần mở rộng là .OBJ)

3. Liên kết chương trình

Sau bước biên dịch hoàn thành ta có chương trình đối tượng, đây chưa phải là

chương trình có thể chạy được trên máy tính, bước này chúng ta phải sử dụng một

trình liên kết để liên kết các hàm thư viện với chương trình đối tượng để tạo ra chương

trình đích. Bạn có thể sử dụng trình liên kết độc lập nào đó, nhưng với các trình biên

dịch của C trên môi trường DOS hay WINDOWS đều có sẵn trình liên kết.

4. Chạy và kiểm tra kết quả chương trình

Khi đã có chương trình đích, chúng ta cần phải kiểm tra tính đúng đắn của

nó.Bạn chạy chương trình với các bộ dữ liệu mẫu và kiểm tra kết quả có như dự kiến

hay không, nếu có sai sót thì phải xác định nguyên nhân gây lỗi và quay lại bước 1 để

hiệu chỉnh. Và chúng ta lặp lại quá trình này cho tới khi được chương trình giải đúng

bài toán mong đợi.

Trang 8

Các bước phát triển chương trình

Hiện nay có rất nhiều chương trình dịch cho C và hầu hết (trên nền DOS hoặc

Windows) trong đó được tích hợp cả trình soạn thảo, biên dịch, liên kết - gọi là môi

trường tích hợp. Trong giáo trình này chúng ta sử dụng BC (Borland C) hoặc turbo C

làm môi trường lập trình.

1.2. Các phần tử cơ bản của C

1.2.1. Tập ký tự cơ bản

Tập kí tự sử dụng trong ngôn ngữ lập trình C gồm có:

26 chữ cái hoa:

26 chữ cái thường: a b c … x y z.

10 chữ số: 0 1 2 3456789.

Các kí hiệu toán +-*/=<>

Các dấu ngăn cách: . ; : space tab

Các dấu ngoặc: ( ) [ ] { }

ABC...X Y Z

,

Các kí hiệu đặc _ ? $

& # ^ \ ! ‘ “ ~ .v.v.

1.2.2. Từ khóa (Keyword)

Từ khóa (Keyword) là những từ có sẵn của ngôn ngữ và được sử dụng dành riêng

cho những mục đích xác định.

Một số từ khóa hay dùng trong Turbo C

Trang 9

break

do

goto

short

typedef

case

double

if

signed

union

char

else

int

sizeof

unsigned

const

continue

float

long

struct

while

default

for

return

switch

enum

interrupt

static

void

Chú ý: Tất cả các từ khóa trong C đều viết bằng chữ thường.

Các từ khóa trong C được sử dụng để

- Đặt tên cho các kiểu dữ liệu: int, float, double, char, struct, union…

- Mô tả các lệnh, các cấu trúc điều khiển: for, do, while, switch, case, if, else,

break, continue…

1.2.3. Định danh (Tên) - Identifier

Định danh (Identifier – hoặc còn gọi là Tên) là một dãy các kí tự dùng để gọi tên

các đối tượng trong chương trình. Các đối tượng trong chương trình gồm có biến,

hằng, hàm, kiểu dữ liệu… ta sẽ làm quen ở những mục tiếp theo.

Khi đặt tên cho định danh trong C, người lập trình cần tuân thủ các quy tắc sau :

1. Các kí tự được sử dụng trong các định danh của ngôn ngữ C chỉ được gồm có:

chữ cái, chữ số và dấu gạch dưới “_” (underscore).

2. Bắt đầu của định danh phải là chữ cái hoặc dấu gạch dưới, không được bắt

đầu định danh bằng chữ số.

3. Định danh do người lập trình đặt không được trùng với từ khóa.

4. Turbo C++ không giới hạn độ dài của định danh, nhưng chỉ 32 kí tự đầu của

định danh được chương trình biên dịch sử dụng (khi định danh có độ dài lớn

hơn 32 kí tự thì Turbo C++ sẽ tự động cắt bỏ, không xem xét các kí tự cuối

bắt đầu từ kí tự thứ 33).

Một số ví dụ về định danh:

i, x, y, a, b, _function, _MY_CONSTANT, PI,

gia_tri_1… Ví dụ về định danh không hợp lệ

1_a, 3d, 55x

so luong, ti le

int, char

bắt đầu bằng chữ số

có kí tự không hợp lệ (dấu cách – space) trong tên

trùng với từ khóa của ngôn ngữ C

1.2.4. Kiểu dữ liệu

Dữ liệu là đối tượng được lưu trữ và xử lý trong máy tính. Dữ liệu trong máy

tính lại không phải tất cả đều giống nhau. Có dữ liệu là chữ viết, có dữ liệu là con số,

lại có dữ liệu khác là hình ảnh, âm thanh… Ta nói rằng các dữ liệu đó thuộc các kiểu

dữ liệu khác nhau.

Kiểu dữ liệu trong C có thể phân loại thành 3 nhóm:

- Kiểu đơn giản (cơ bản/cơ sở) gồm kiểu số nguyên,số thực,ký tự

- Kiểu dữ liệu có cấu trúc gồm kiểu mảng, xâu (chuỗi), struct (bản ghi),tệp.

- Kiểu con trỏ

Một cách hình thức, kiểu dữ liệu có thể được định nghĩa gồm 2 điểm như sau:

Một kiểu dữ liệu là một tập hợp các giá trị mà một dữ liệu thuộc kiểu dữ liệu đó có

thể nhận được (dải giá trị/miền giá trị).

Trang 10

Trên một kiểu dữ liệu ta xác định một số phép toán đối với các dữ liệu thuộc kiểu

dữ liệu đó (tập thao tác/ phép toán trên tập giá trị).

Bảng sau liệt kê các kiểu dữ liệu đơn giản trong C

Ví dụ:

Trong ngôn ngữ C có kiểu dữ liệu int. Một dữ liệu thuộc kiểu dữ liệu int thì nó sẽ là

một số nguyên (integer) và nó có thể nhận giá trị từ - 32,768 (- 215) đến 32,767 (215

-

1). Trên kiểu dữ liệu int ngôn ngữ C định nghĩa các phép toán số học đối với số

nguyên như

Tên phép toán

Đảo dấu

Cộng

Kí hiệu

-

+

-

Trừ

Nhân

*

Chia

lấy

phần /

nguyên

Chia lấy phần dư

So sánh bằng

So sánh lớn hơn

So sánh nhỏ hơn

…

%

= =

>

<

Trong máy tính, việc phân biệt kiểu dữ liệu là cần thiết vì qua kiểu dữ liệu máy

tính biết được đối tượng mà nó đang xử lí thuộc dạng nào, có cấu trúc ra sao, có thể

thực hiện các phép xử lí nào đối với đối tượng đó, hay là cần phải lưu trữ đối tượng đó

như thế nào…

1.2.5. Hằng

Hằng (constant) là đại lượng có giá trị xác định và không thay đổi trong chương

trình. Để giúp chương trình dịch nhận biết hằng ta cần nắm được cách biểu diễn hằng

trong một chương trình C.

Biểu diễn hằng số nguyên

Trong ngôn ngữ C, một hằng số nguyên có thể được biểu diễn dưới những dạng sau

Trang 11

- Dạng thập phân: đó chính là cách viết giá trị số đó dưới hệ đếm cơ số 10 thông

thường.

- Dạng thập lục phân: ta viết giá trị số đó dưới dạng hệ đếm cơ số 16 và thêm

tiền tố 0x ở đầu.

- Dạng bát phân: ta viết giá trị số đó dưới dạng hệ đếm cơ số 8 và thêm tiền tố 0

ở đầu.

Ví dụ

Giá trị thập phân

Giá trị hệ bát phân

Giá trị hệ thập lục phân

2007

396

03727

0614

0x7D7

0x18C

Biểu diễn hằng số thực

Có 2 cách biểu diễn hằng số thực:

- Dưới dạng số thực dấu phẩy tĩnh.

- Dưới dạng số thực dấu phẩy động.

Ví dụ:

Số thực dấu phẩy tĩnh

3.14159

Số thực dấu phẩy động

31.4159 E-1

123.456

12.3456 E+1 hoặc 1.23456 E+2

Biểu diễn hằng kí tự

Có 2 cách biểu diễn hằng kí tự:

- Bằng kí hiệu của kí tự đó đặt giữa 2 dấu nháy đơn.

- Bằng số thứ tự của kí tự đó trong bảng mã ASCII (và lưu ý số thứ tự của một kí

tự trong bảng mã ASCII là một số nguyên nên có một số cách biểu diễn).

Ví dụ

Kí tự cần biểu diễn

Chữ cái A

Dấu nháy đơn ‘

Dấu nháy kép “

Cách 1

‘A’

‘\’’

Cách 2

65

39

34

92

hoặc 0101 hoặc 0x41

hoặc 047

hoặc 042

hoặc 0x27

hoặc 0x22

‘\”’

Dấu gạch chéo ngược \ ‘\\’

hoặc 0134 hoặc 0x5c

Kí tự xuống dòng

Kí tự NUL

Kí tự Tab

‘\n’

‘\0’

‘\t’

0

9

hoặc 00

hoặc 09

hoặc 0x0

hoặc 0x9

Biểu diễn hằng xâu kí tự

Hằng xâu kí tự được biểu diễn bởi dãy các kí tự thành phần có trong xâu đó và

được đặt trong cặp dấu nháy kép.

Ví dụ:

“ngon ngu lap trinh C”, “tin hoc dai cuong”…

Để sử dụng, hằng phải được đặt tên. Tên hằng đặt theo quy tắc định danh

1.2.6. Biến

Biến (variable) là đặc trưng cho một đại lượng được xử lý trong bài toán, đại

lượng này có giá trị có thể thay đổi trong chương trình. Tại một thời điểm xác định,

giá trị của biến là một hằng.

Trang 12

Trong chương trình, hằng và biến được sử dụng để lưu trữ dữ liệu, và dữ liệu lưu

trữ trong biến, hằng phải thuộc một kiểu dữ liệu nào đó.

Biến và hằng đều phải được đặt tên để khi cần thì có thể gọi đến. Tên biến và

hằng được đặt theo quy tắc đặt tên cho định danh.

1.2.7. Hàm

Trong lập trình chúng ta rất hay phải tính toán giá trị của một số đại lượng

thường gặp như sin(x), cos(x), căn bậc hai, lũy thừa, logarithm…

Ngôn ngữ C cung cấp cho người lập trình một công cụ dùng để tính toán giá trị

các đại lượng đó mỗi khi cần trong chương trình, đó là các hàm.

Một số hàm toán học hay được sử dụng trong C

Kí hiệu

Ý nghĩa

Ví dụ toán học

√ x

sqrt(x)

pow(x,y) x mũ y

exp(x)

log(x)

Căn bậc 2 của x

sqrt(16.0) bằng 4.0

pow(2,3) bằng 8

exp(1.0) bằng 2.718282

log(2.718282) bằng 1.0

x

e

y

e mũ x

x

logarithm tự nhiên (cơ số e)

của x

lnx

log10(x)

sin(x)

cos(x)

tan(x)

logarithm cơ số 10 của x

sin của x

cosin của x

logx

sinx

cosx

tgx

log10(100) bằng 2

sin(0.0) bằng 0.0

cos(0.0) bằng 1.0

tan(0.0) bằng 0.0

ceil(2.5) bằng 3

ceil(-2.5) bằng –2

tang của x

ceil(x)

phần nguyên già của x, tức là

số nguyên nhỏ nhất không

nhỏ hơn x

⌈ x⌉

floor(x)

phần nguyên non của x, tức

là số nguyên lớn nhất không

lớn hơn x

⌊ x⌋

floor(2.5) bằng 2

floor(-2.5) bằng –3

1.2.8. Biểu thức

Biểu thức là sự ghép nối các toán tử (operator) và các toán hạng (operand) theo

một quy tắc xác định.

Các toán hạng trong biểu thức có thể là biến, hằng, hàm hoặc một biểu thức khác.

Bản thân một biến, hằng, hàm đứng độc lập cũng được coi là một biểu thức.

Các toán tử trong biểu thức rất đa dạng như cộng, trừ, nhân, chia, so sánh…

Biểu thức thường là sự thể hiện công thức tính toán giá trị một đại lượng nào đó.

Ví dụ về biểu thức:

chieu_dai * chieu_rong * chieu_cao

Trong biểu thức trên chieu_dai, chieu_rong, chieu_cao là các biến hoặc hằng, *

là kí hiệu của toán tử nhân. Nếu chieu_dai, chieu_rong, chieu_cao là các biến (hoặc

hằng) lưu trữ giá trị chiều dài, chiều rộng và chiều cao của một khối hộp chữ nhật thì

biểu thức trên sẽ tính giá trị thể tích của khối hộp chữ nhật đó.

1.2.9. Câu lệnh

Câu lệnh (statement) diễn tả một hoặc một nhóm các thao tác trong giải thuật.

Chương trình được tạo thành từ dãy các câu lệnh.

Trang 13

Cuối mỗi câu lệnh đều có dấu chấm phẩy ‘;’ để đánh dấu kết thúc câu lệnh cũng

như để phân tách các câu lệnh với nhau.

Câu lệnh được chia thành 2 nhóm chính:

Nhóm các câu lệnh đơn: là những câu lệnh không chứa câu lệnh khác. Ví dụ:

phép gán, phép cộng, phép trừ…

Nhóm các câu lệnh phức: là những câu lệnh chứa câu lệnh khác trong nó. Ví

dụ: lệnh khối, các cấu trúc lệnh rẽ nhánh, cấu trúc lệnh lặp…

Lệnh khối là một số các lệnh đơn được nhóm lại với nhau và đặt trong cặp dấu

ngoặc nhọn { } để phân tách với các lệnh khác trong chương trình.

1.2.10. Chú thích

Để giúp việc đọc và hiểu chương trình viết ra được dễ dàng hơn, chúng ta cần

đưa vào các lời chú thích (comment). Lời chú thích là lời mô tả, giải thích vắn tắt cho

một câu lệnh, một đoạn chương trình hoặc cả chương trình, nhờ đó người đọc có thể

hiểu được ý đồ của người lập trình và công việc mà chương trình đang thực hiện.

Khi gặp kí hiệu lời chú thích trong chương trình, trình biên dịch sẽ tự động bỏ

qua không dịch phần nội dung nằm trong phạm vi của vùng chú thích đó.

Trong C, có 2 cách để viết lời chú thích

Dùng 2 dấu sổ chéo liên tiếp // để kí hiệu toàn bộ vùng bắt đầu từ 2 dấu sổ chéo

liên tiếp đó đến cuối dòng là vùng chú thích. Ví dụ:

// khai bao 2 bien nguyen

int a, b;

a = 5; b = 3; // khoi tao gia tri cho cac bien nay

Cách này thường dùng nếu đoạn chú thích ngắn, có thể viết đủ trên một dòng.

Dùng 2 cặp kí hiệu /* và */ để kí hiệu rằng toàn bộ vùng bắt đầu từ cặp kí hiệu /*

kéo dài đến cặp kí hiệu */ là vùng chú thích. Ví dụ:

/* doan chuong trinh sau khai bao 2 bien nguyen va khoi tao gia tri cho 2 bien

nguyen nay */

int a, b;

a = 5; b = 3;

Cách này thường dùng khi đoạn chú thích dài, phải viết trên nhiều dòng.

1.3. Cấu trúc cơ bản của chương trình C

Về cơ bản, mọi chương trình viết bằng ngôn ngữ C sẽ có cấu trúc gồm các phần

có thứ tự như sau:

Phần 1: Khai báo tệp tiêu đề

#include

Phần 2: Định nghĩa hằng

#define hay const

Phần 3: Định nghĩa kiểu dữ liệu

typedef ...

Phần 4: Khai báo các nguyên mẫu hàm

Trang 14

Phần 5: Khai báo các biến toàn cục

Phần 6: Định nghĩa các hàm

Phần 7: Định nghĩa hàm main()

main()

{

...

}

Phần 8: Định nghĩa các hàm đã khai báo nguyên mẫu

Phần 1: Phần khai báo các tệp tiêu đề. Phần này có chức năng thông báo cho

chương trình dịch biết là chương trình có sử dụng những thư viện nào (mỗi tệp tiêu đề

tương ứng với một thư viện).

Phần 2: Định nghĩa các hằng mới dùng cho cả chương trình.

Phần 3: Định nghĩa các kiểu dữ liệu mới dùng cho cả chương trình

Phần 4: Phần khai báo các hàm nguyên mẫu. Phần này giúp cho chương trình

dịch biết được những thông tin cơ bản (gồm tên hàm, dach sách các tham số và kiểu

dữ liệu trả về) của các hàm sử dụng trong chương trình.

Phần 5: Phần khai báo các biến toàn cục.

Phần 6: Định nghĩa các hàm.

Phần 7: Phần định nghĩa hàm main( ). Hàm main( ) là một hàm đặc biệt trong

C. Khi thực hiện, chương trình sẽ gọi hàm main( ), hay nói cách khác chương trình sẽ

bắt đầu bằng việc thực hiện các lệnh trong hàm main( ). Trong hàm main( ) ta mới gọi

tới các hàm khác.

Phần 8: Phần định nghĩa các hàm đã khai báo nguyên mẫu. Ở phần 3 ta đã khai

báo nguyên mẫu (prototype) của các hàm, trong đó chỉ giới thiệu các thông tin cơ bản

về hàm như tên hàm, danh sách các tham số và kiểu dữ liệu trả về. Nguyên mẫu hàm

không cho ta biết cách thức cài đặt và hoạt động của các hàm. Ta sẽ làm việc đó ở

phần định nghĩa các hàm.

Trong các phần trên, thì phần 7 định nghĩa hàm main( ) bắt buộc phải có trong

mọi chương trình C. Các phần khác có thể có hoặc không.

1.4. Cài đặt và sử dụng turbo C

1.4.1. Cài đặt

Để sử dụng Turbo C++ 3.0 ta cần phải cài đặt nó lên máy. Quá trình cài đặt thực

hiện theo các bước sau:

Bước 1: Bạn cần chuẩn bị đĩa chứa bộ cài của Turbo C++ 3.0, kích thước của bộ

cài khoảng 4 MB. Hãy copy bộ cài này vào máy của bạn, giả sử vào thư mục C:\

TC_Setup.

Bước 2: Tìm đến thư mục chứa bộ cài Turbo C++ 3.0 (như giả sử ở trên là C:\

TC_Setup) và kích hoạt file INSTALL.EXE để chạy chương trình cài đặt Turbo C++

3.0. Chương trình cài đặt Turbo C++ 3.0 ban đầu sẽ yêu cầu bạn chỉ ra ổ đĩa trên đó

chứa bộ cài Turbo C++ 3.0

Enter the SOURCE drive to use:

Trang 15

Hãy nhập vào tên ổ đĩa, chẳng hạn C (ta để bộ cài Turbo C++ 3.0 ở thư mục C:\

TC_Setup).

Bước 3: Sau đó chương trình yêu cầu bạn nhập vào đường dẫn tới thư mục chứa

các file của Turbo C++ 3.0

Enter the SOURCE Path:

Thông thường chương trình sẽ tự tìm cho bạn, và bạn chỉ cần ấn Enter để chuyển

sang bước tiếp theo.

Bước 4: Ở bước 4, bạn cần xác định thư mục cài đặt. Thư mục này sẽ chứa các

file của Turbo C++ 3.0 để bạn sử dụng sau này.

Directories… [C:\TC]

Option…

[IDE CMD LIB CLASS BGI HELP EXMPL]

Start Installation

Thư mục cài đặt mặc định sẽ là \TC nằm trên thư mục gốc của ổ đĩa chứa bộ cài.

Nếu bạn muốn thay đổi thư mục cài đặt thì hãy dùng các phím và để di chuyển hộp

sáng đến phần Directories, gõ Enter và nhập vào đường dẫn mới, sau đó ấn phím Esc

để trở về.

Dùng các phím và để di chuyển hộp sáng đến phần Start Installation và ấn Enter.

1.4.2. Sử dụng môi trường Turbo

Sau khi cài đặt xong, bạn có thể tìm đến thư mục BIN trong thư mục cài đặt và

chạy file TC.EXE để khởi động Turbo C++ 3.0.

Sau khi khởi động Turbo C++ 3.0 sẽ xuất hiện màn hình làm việc của Turbo C++

3.0.

Bạn dùng chuột di chuyển đến menu File (hoặc ấn Alt-F), sau đó chọn mục New

để mở cửa sổ soạn thảo mới.

Giờ hãy gõ vào toàn bộ chương trình viết bằng ngôn ngữ C của bạn lên cửa sổ

soạn thảo này. Ấn phím F2 để lưu trữ tệp chương trình nguồn trên máy, một cửa sổ cất

giữa tệp sẽ hiện ra yêu cầu bạn nhập vào tên mới cho tệp chương trình nguồn (tên mặc

định sẽ là NONAME.CPP). Hãy đặt một tên cho tệp rồi chọn OK để lưu tệp chương

trình nguồn lại.

Cuối cùng là ấn phím F9 để biên dịch chương trình viết ra. Nếu chương trình của

bạn có lỗi thì Turbo C++ 3.0 sẽ báo lỗi và bạn phải sửa lại đến khi không còn lỗi. Nếu

chương trình bạn không có lỗi thì Turbo C++ 3.0 sẽ thông báo biên dịch thành công và

bạn có thể ấn Ctrl-F9 để chạy chương trình đã biên dịch.

Trang 16

CHƯƠNG 2: KHỞI ĐẦU VỚI LẬP TRÌNH

C MỤC TIÊU CỦA BÀI

Kiến thức:

- Trình bày được các phép toán trong C;

- Trình bày được các lệnh vào ra dữ liệu trong C.

Kĩ năng

Tạo được một chương trình đơn giản nhập và xuất ra màn hình.

Thái độ

Vận dụng tích cực, linh hoạt các kiến thức đã học vào các bài học tiếp theo, áp

dụng viết các chương trình cơ bản.

2.1. Một số khai báo cơ bản

2.1.1. Khai báo tệp tiêu đề

Trong chương trình C (trong hàm main cũng như các hàm khác do người lập trình

viết) có thể sử dụng các hàm, hằng, kiểu dữ liệu,..(gọi chung là các thành phần) đã

được định nghĩa trong thư viện của C. Để sử dụng các thành phần này chúng ta phải

chỉ dẫn cho chương trình dịch biết các thông tin về các thành cần sử dụng, các thông

tin đó được khai báo trong tệp gọi là tệp tiêu đề (có phần mở rộng là H – viết tắt của

header). Cú pháp của một dòng bao hàm tệp:

#include

<tên_tệp> hoặc

#include “tên_tệp”

trong đó tên_tệp là tên có thể có cả đường dẫn của tệp tiêu đề (.H) mà chúng ta cần sử

dụng, mỗi lệnh bao hàm tệp trên một dòng.

Ví dụ:

#include <stdio.h>

#include <conio.h>

#include “phanso.h”

2.1.2. Khai báo hằng

Có 2 cách để khai báo hằng trong C là dùng chỉ thị #define hoặc khai báo với từ khóa

const.

Dùng chỉ thị #define

Cú pháp khai báo:

# define tên_hằng giá_trị

Lưu ý không có dấu chấm phẩy ở cuối dòng chỉ thị.

#define MAX_SINH_VIEN 50

// hằng kiểu số nguyên

Dùng từ khóa const để khai báo với cú pháp:

const kiểu_dữ_liệu tên_hằng = giá_trị;

Khai báo này giống với khai báo biến có khởi tạo giá trị đầu, tuy nhiên cần lưu ý:

Do có từ khóa const ở đầu cho nên giá trị của đối tượng tên_hằng sẽ không

được phép thay đổi trong chương trình. Những lệnh nhằm làm thay đổi giá trị của

tên_hằng trong chương trình sẽ dẫn tới lỗi biên dịch.

Trang 17

Trong khai báo biến thông thường, người lập trình có thể khởi tạo giá trị cho

biến ngay từ khi khai báo hoặc không khởi tạo cũng được. Nhưng trong khai báo hằng,

giá trị của tất cả các hằng cần được xác định ngay trong lệnh khai báo.

Các khai báo hằng ở ví dụ trước giờ có thể viết lại theo cách khác như

sau: const int MAX_SINH_VIEN = 50;

2.1.3. Khai báo biến

Một biến trước khi sử dụng phải được khai báo. Cú pháp khai

báo: kiểu_dữ_liệutên_biến;

Ví dụ:

float x;

float y;

double z;

// biến kiểu thực

int i; // biến kiểu nguyên

int j; // biến kiểu nguyên

Nếu các biến thuộc cùng kiểu dữ liệu thì C cho phép khai báo chúng trên cùng một

dòng:

kiểu_dữ_liệu danh_sách_tên_biến;

Ví dụ:

float x, y;

double z;

int i, j;

Sau khi khai báo, biến có thể nhận giá trị thuộc kiểu dữ liệu đã khai báo. Chúng ta có

thể khởi tạo giá trị đầu cho biến nếu muốn với cú pháp:

kiểu_dữ_liệu tên_biến = giá_trị_đầu;

Ví dụ:

int a = 3; // sau lenh nay bien a se co gia tri bang 3

2.1.4. Khai báo hàm main()

Một chương trình C bao hàm nhiều hàm. Trong đó hàm main() là hàm chính,luôn xuất

hiện và chỉ xuất hiện 1 lần. Khái niệm về hàm của C như sau:

Hàm main() cũng không có tham số, vì vậy ta có thể gặp cách viết void main() hoặc

void main(void). Phần thân của hàm main() gồm:

- Các khai báo hằng,biến,…

- Các chỉ thị thực hiện các thao tác theo nội dung hàm.

Ví dụ:

Void main (void)

{

Int in;

Printf(“\n Go vao 1 so nguyen la nam sinh cua

ban”); Scanf(“%d”,&n)’

Printf(“\n ban sinh nam

%d”,n); Getch();

}

Trang 18

2.2. Các phép toán và biểu thức trong C

2.2.1. Các phép toán (operators)

Các phép toán trong C được chia thành các nhóm phép toán cơ bản sau: nhóm các

phép toán số học,nhóm các phép toán thao tác trên bit,nhóm các phép toán quan

hệ,nhóm các phép toán logic.

2.2.1.1. Các phép toán cơ bản

Các phép toán số học (Arithmetic operators ) gồm có:

Toán

tử

Ý nghĩa

Kiểu dữ liệu của Ví dụ

toán hạng

-

Phép đổi dấu

Phép toán cộng

Số thực hoặc số int a, b;

nguyên

-12; -a; -25.6;

+

Số thực hoặc số float x, y;

nguyên

5 + 8; a + x;

3.6 + 2.9;

-

Phép toán trừ

Phép toán nhân

Phép toán chia

Số thực hoặc số 3 – 1.6; a – 5;

nguyên

Số thực hoặc số a * b; b * y;

*

/

nguyên

2.6 * 1.7;

Số thực hoặc số 10.0/3.0;

(bằng 3.33…)

(bằng 3)

nguyên

10/3.0;

10.0/3;

/

Phép chia lấy phần Giữa 2 số nguyên 10/3;

nguyên

%

Phép chia lấy phần Giữa 2 số nguyên 10%3;

(bằng 1)

dư

Các phép toán quan hệ (Comparison operators) gồm có:

Toán tử Ý nghĩa Ví dụ

So sánh lớn hơn giữa 2 số nguyên hoặc 2 > 3 (có giá trị 0)

thực.

6 > 4 (có giá trị 1)

a > b

So sánh lớn hơn hoặc bằng giữa 2 số

6 4 (có giá trị 1)

nguyên hoặc thực.

x a

So sánh nhỏ hơn giữa 2 số nguyên hoặc

thực.

5 3 (có giá trị 0),

So sánh nhỏ hơn hoặc bằng giữa 2 số

5 5 (có giá trị 1)

2 9 (có giá trị 1)

nguyên hoặc thực.

So sánh bằng nhau giữa 2 số nguyên hoặc 3 4 (có giá trị 0)

thực. a b

So sánh không bằng (so sánh khác) giữa 2 5 6 (có giá trị 1)

số nguyên hoặc thực.

6 6 (có giá trị 0)

Các phép toán logic (Logical operators) gồm có

Trang 19

Toán

tử

Ý nghĩa

Kiểu dữ liệu của

toán hạng

Ví dụ

&&

Phép

Biểu

VÀ LOGIC. Hai biểu thức logic

3<5 && 4<6 (có giá trị

1)

thức

VÀ

LOGIC bằng 1 khi

và chỉ khi cả 2 toán

2<1 && 2<3 (có giá trị

0)

hạng đều bằng 1

Phép HOẶC LOGIC. Hai biểu thức logic

a > b && c < d

6 || 0 (có giá trị 1)

||

!

Biểu

thức HOẶC

3<2 || 3<3

1)

x a || x == 0

(có giá trị

LOGIC bằng 0 khi

và chỉ khi cả 2 toán

hạng bằng 0.

Phép

PHỦ ĐỊNH Biểu thức logic

!3

0)

(có giá trị

LOGIC một ngôi.

Biểu

thức PHỦ

!(2>5) (có giá trị 1)

ĐỊNH LOGIC có giá

trị bằng 1 nếu toán

hạng bằng 0 và có

giá trị bằng 0 nếu

toán hạng bằng 1

Phép toán gán

Phép toán gán có dạng

tên_biến = biểu_thức;

Phép toán gán có chức năng lấy giá trị của biểu_thức gán cho tên_biến. Dấu = là kí

hiệu cho toán tử gán.

Ví dụ:

int a, b, c;

a = 3;

b = a + 5;

c = a * b;

Sau đoạn lệnh trên, biến a có giá trị là 3, b có giá trị là 8 và c có giá trị là 24.

Trong phép toán gán nếu ta bỏ dấu ; ở cuối đi thì ta sẽ thu được biểu thức gán. Biểu

thức gán là biểu thức có dạng

tên_biến = biểu_thức;

2.2.1.2. Các phép toán đặc trưng của C

Phép toán gán thu gọn

Xét lệnh gán sau

x = x + y;

Lệnh gán này sẽ tăng giá trị của biến x thêm một lượng có giá trị bằng giá trị của y.

Trong C ta có thể viết lại lệnh này một cách gọn hơn mà thu được kết quả tương

đương

x += y;

Trang 20

Dạng lệnh gán thu gọn này còn áp dụng được với các phép toán khác nữa.

Lệnh gán thông thường

x = x + y

Lệnh gán thu gọn

x + = y

x = x - y

x - = y

x = x * y

x * = y

x = x / y

x / = y

x = x % y

x = x >> y

x = x << y

x = x & y

x % = y

x >> = y

x << = y

x & = y

x | = y

x = x | y

x = x ^ y

x^+ = y

Các phép toán tăng / giảm một đơn vị

Trong lập trình chúng ta thường xuyên gặp những câu lệnh tăng (hoặc giảm) giá trị

của một biến thêm (đi) một đơn vị. Để làm điều đó chúng ta dùng lệnh sau

<tên biến> = <tên biến> + 1;

<tên biến> = <tên biến> - 1;

Ta cũng có thể tăng (hoặc giảm) giá trị của một biến bằng cách sử dụng hai phép toán

đặc biệt của C là phép toán ++ và phép toán -- . Phép toán ++ sẽ tăng giá trị của biến

thêm 1 đơn vị, phép toán -- sẽ giảm giá trị của biến đi 1 đơn vị. Ví dụ int a = 5;

float x = 10;

a ++; // lệnh này tương đương với a = a+1

;

x --; // tương đương với x = x – 1;

Phép toán tăng, giảm một đơn vị ở ví dụ trên là dạng hậu tố (vì phép toán đứng sau

toán hạng). Ngoài ra còn có dạng tiền tố của phép toán tăng, giảm một đơn vị. Trong

dạng tiền tố, ta thay đổi giá trị của biến trước khi sử dụng biến đó để tính toán giá trị

của biểu thức. Trong dạng hậu tố, ta tính toán giá trị của biểu thức bằng giá trị ban đầu

của biến, sau đó mới thay đổi giá trị của biến.

Ví dụ

int a, b, c;

a = 3;

// a bằng 3

b = a++;

c = ++b;

// dạng hậu tố. b bằng 3; a bằng 4

// dạng tiền tố. b bằng 4, c bằng 4;

Sau khi thực hiện đoạn chương trình trên, ta có a, b và c đều có giá trị bằng

4; Phép toán lấy địa chỉ biến (&)

Địa chỉ của một biến được định nghĩa là địa chỉ của ô nhớ đầu tiên trong vùng nhớ

dành cho biến đó. Hình dưới đây minh họa một biến tên là a, kiểu dữ liệu int được lưu

trữ trong bộ nhớ tại 2 ô nhớ có địa chỉ lần lượt là 158 và 159. Giá trị của biến a là 2006

= 0x07D6. Khi đó địa chỉ của biến a sẽ là 158 hay 0000:9E (vì địa chỉ được mã hóa

bởi 2 byte).

Trang 21