Factors influencing MNCs’ location decision
VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
Original Article
Factors Influencing MNCs’ Location Decision
Nguyen Thi Thanh Mai*
VNU University of Economics and Business,
144 Xuan Thuy Str., Cau Giay Dist., Hanoi, Vietnam
Received 18 September 2019
Revised 24 September 2019; Accepted 25 September 2019
Abstract: The significant growth of international investment in recent decades has led to the
creation of a number of theoretical schools explaining this phenomenon and trying to answer the
question of why multinational companies (MNCs) choose to locate their foreign direct investment
(FDI) at one location not others? What are other factors influencing that choice? Research in this
area is derived from two intertwin tradditions: the first is derived from the trade theory and
economics of industrial organization and the second is the internationalization process approach
associated with Uppsala model. However, both approaches have limitations and important bias.
The paper will review these two approaches, analyze and identify the limitations of each approach,
and give some suggestions for future research.
Keywords: FDI, selection decision, FDI location, MNCs.
*
_______
* Corresponding author.
E-mail address: [email protected]n
115
VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
Những nhân tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn
địa điểm FDI của MNCs
Nguyễn Thị Thanh Mai*
Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 18 tháng 9 năm 2019
Chỉnh sửa ngày 24 tháng 9 năm 2019; Chấp nhận đăng ngày 25 tháng 9 năm 2019
Tóm tắt: Sự phát triển mạnh mẽ của đầu tư quốc tế trong những thập kỷ gần đây đã dẫn đến sự ra
đời của nhiều trường phái lý thuyết giải thích hiện tượng này và cố gắng trả lời câu hỏi tại sao các
công ty đa quốc gia (MNCs) lại lựa chọn phân bố đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của họ ở đại
điểm này mà không phải ở các địa điểm khác? Đâu là những nhân tố tác động tới sự lựa chọn đó?
Nghiên cứu trong lĩnh vực này bắt nguồn từ hai hướng đan xen nhau: hướng thứ nhất bắt nguồn từ
lý thuyết thương mại và kinh tế học về tổ chức công nghiệp và hướng thứ hai là cách tiếp cận quy
trình quốc tế hóa gắn liền với mô hình Uppsala. Tuy nhiên, cả hai cách tiếp cận này đều có những
hạn chế và sự thiên lệch lớn. Bài viết sẽ tổng quan hai cách tiếp cận này, phân tích và chỉ ra những
hạn chế của mỗi cách tiếp cận, từ đó đưa ra một số gợi mở về hướng nghiên cứu trong tương lai.
Từ khóa: FDI, quyết định lựa chọn, địa điểm FDI, MNCs.
1. Mở đầu *
Cùng với quá trình toàn cầu hóa ngày càng
Để trả lời câu hỏi tại sao FDI lại được doanh
nghiệp phân bố tại địa điểm này mà không phải
địa điểm khác, nhân tố nào tác động đến việc
lựa chọn địa điểm đầu tư cũng như mức độ tác
động các nhân tố này, có rất nhiều trường phái
lý thuyết cũng như phương pháp được sử dụng
để phân tích ở các bối cảnh nghiên cứu khác
nhau. Điều này đồng nghĩa với việc có các kết
quả nghiên cứu khác nhau, có kết quả nhận
được sự đồng thuận rộng rãi, có kết quả vẫn còn
gây ra nhiều tranh cãi. Trong điều kiện đó, để
dựng lại một bức tranh tổng quát về vấn đề này,
tác giả tiến hành tổng thuật một cách hệ thống
nhất các nghiên cứu đã có, từ đó xác định được
những khoảng trống nghiên cứu và đề xuất
hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực này.
sâu rộng trong những năm gần đây, mà một
trong những biểu hiện quan trọng là sự gia tăng
của hoạt động FDI của MNCs, các học giả
trong nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh tế
quốc tế, kinh tế học đô thị, quản trị chiến lược,
địa lý kinh tế, kinh doanh quốc tế… đã có nhiều
nghiên cứu lý giải hiện tượng này [1, 2]. Trong
đó, sự phân bố về mặt địa lý của FDI và các
nhân tố tác động đến việc lựa chọn địa điểm
đầu tư của MNCs luôn là một trong những khía
cạnh được nhiều học giả lưu tâm nghiên cứu.
_______
* Tác giả liên hệ.
Trong bài viết này, tác giả áp dụng hướng
dẫn của Nguyễn Văn Thắng (2014) [3] về tổng
Địa chỉ email: [email protected]n
116
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
117
quan tài liệu nghiên cứu, với các vấn đề được rà
soát, gồm: (1) Các trường phái lý thuyết chính
được sử dụng khi nghiên cứu các nhân tố ảnh
hưởng tới việc lựa chọn địa điểm đầu tư nước
ngoài của doanh nghiệp; (2) Bối cảnh nghiên
cứu, trong đó đề cập đến phạm vi địa lý mà các
nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành; (3)
Các phương pháp nghiên cứu chính mà các học
giả trong các lĩnh vực khác nhau đã sử dụng để
xác định và đánh giá tác động của các nhân tố
đối với việc lựa chọn địa điểm phân bố FDI của
doanh nghiệp; (4) Các kết quả nghiên cứu
chính. Từ đó, tác giả đánh giá những hạn chế
của các công trình trước đây và tìm ra khoảng
trống tri thức cho những nghiên cứu tiếp theo.
Theo đó, quyết định của các nhà quản lý bị chi
phối bởi sự hạn chế về thông tin và nỗi sợ rủi
ro. Hành vi như vậy dẫn tới cách tiếp cận theo
giai đoạn của việc gia nhập thị trường nước
ngoài. Các nghiên cứu thực nghiệm của mô
hình được thực hiện bởi Hörnell, Vahlne và
Wiedersheim-Paul
(1973),
Vahlne
và
Wiedersheim-Paul (1973), Johanson và Vahlne
(1977), Vahlne và Nordström (1993) [5, 7-9] về
MNCs Thụy Điển. Các biến giải thích của các
học giả này gồm trình độ phát triển kinh tế và
giáo dục, sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ
giữa Thụy Điển với các nước khác. Hörnell,
Vahlne và Wiedersheim-Paul (1973) lại tập
trung vào nhận thức của các nhà quản lý Thụy
Điển.
Trong hai hướng trên, số lượng nghiên cứu
thực nghiệm tận dụng và cố gắng chứng minh
hướng lý thuyết thứ nhất nhiều hơn hẳn so với
các nghiên cứu dựa trên lý thuyết quy trình
quốc tế hóa [4]. Quá trình ra quyết định lựa
chọn địa điểm FDI nhận được tương đối ít sự
quan tâm của các học giả. FDI không phải là
quyết định “đầu tư hay không đầu tư” tại một
thời điểm mà là một quá trình. Điều này đã
được biết đến ngay từ nghiên cứu sơ khai về
việc ra quyết định FDI trong cuốn sách của
Aharoni (1966) với tên gọi The Foreign
Investment Decision Process (tạm dịch: Quá
trình ra quyết định đầu tư nước ngoài). Các
nghiên cứu về quá trình quốc tế hóa dựa trên
hành vi và quản lý thường sử dụng phương
pháp nghiên cứu trường hợp điển hình với số
lượng nhỏ các công ty riêng lẻ hoặc các cuộc
điều tra cắt ngang [4]. Tuy nhiên, cả hai cách
tiếp cận này đều có những hạn chế và sự thiên
lệch lớn, sẽ được trình bày trong mục 4
dưới đây.
2. Các trường phái lý thuyết chính được
sử dụng
Quyết định về địa điểm của MNCs luôn là
khía cạnh trọng tâm của quá trình ra quyết định
quản lý và phát triển lý thuyết của các học giả
kinh doanh quốc tế. Mỗi khi thực hiện một hoạt
động, công ty phải trả lời câu hỏi quan trọng là
hoạt động đó nên được đặt ở đâu? Nghiên cứu
trong lĩnh vực này bắt nguồn từ hai hướng đan
xen nhau [4]: hướng thứ nhất bắt nguồn từ lý
thuyết thương mại và kinh tế học về tổ chức
công nghiệp theo sau Hymer (1960) [5] và
hướng thứ hai là cách tiếp cận quy trình quốc tế
hóa có cấu trúc lỏng lẻo hơn gắn liền với mô
hình Uppsala [6].
Trong hướng nghiên cứu thứ nhất, việc lựa
chọn địa điểm đầu tư nước ngoài là có chủ đích
và được thực hiện một cách lý trí nhằm mục
tiêu tìm kiếm lợi nhuận và sự hấp dẫn về chi phí
yếu tố sản xuất. Mục tiêu thứ cấp của các quyết
định này là tìm kiếm tài sản và duy trì tỷ suất
lợi nhuận.
Hướng nghiên cứu thứ hai dự báo sự gia
tăng di chuyển nguồn lực ra nước ngoài theo
thời gian là kết quả từ quá trình học tập và tích
lũy kinh nghiệm của doanh nghiệp vì cùng với
quá trình này, doanh nghiệp có khả năng nhận
biết rõ ràng hơn về môi trường đầu tư nước
ngoài. Mô hình này phân tích quá trình quyết
định và đặc điểm của các cá nhân ra quyết định.
3. Bối cảnh nghiên cứu thực nghiệm
Hiện nay, các nghiên cứu thực nghiệm
thường tập trung vào phân tích FDI ở các nền
kinh tế lớn, trong đó chủ yếu phân tích: (1) FDI
ra nước ngoài của MNCs Nhật Bản và Mỹ; (2)
FDI vào Trung Quốc; và (3) Dòng FDI ra và
vào Mỹ. Nguyên nhân chủ yếu là do tính sẵn có
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
118
về dữ liệu ở các quốc gia này. Kết quả tổng
quan của Nielsen và cộng sự (2017) cho thấy có
90 công trình (trong số 153 công trình được rà
soát) xem xét sự phân bố về mặt địa lý của FDI
ở cấp độ quốc gia, trong đó 44% các nghiên cứu
này tập trung vào Trung Quốc và 20% tập trung
vào Mỹ [2]. Các nghiên cứu về dòng đầu tư trực
tiếp ra nước ngoài thường là từ Nhật Bản
(38/153 nghiên cứu) và Mỹ (27/153), và một số
ít các nghiên cứu về đầu tư ra nước ngoài của
Trung Quốc, Hàn Quốc, Đức và Anh.
Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có nhiều nghiên
cứu ở cấp độ địa phương về sự phân bố FDI
trong các quốc gia nhỏ và các nền kinh tế đang
phát triển, trong đó có Việt Nam. Cũng có một
số nghiên cứu ở cấp độ địa phương được thực
hiện về FDI ở các khu vực hành chính của
Trung Quốc (ví dụ Kang và Jiang (2012);
Ramasamy, Yeung và Laforet (2012) [10, 11])
hoặc các bang của Mỹ (ví dụ Kandogan (2012);
Rogers và Wu (2012) [12, 13]) - đây thường là
những khu vực rất lớn, là nơi sinh sống của
khoảng từ 6-31 triệu người [2]. Lý thuyết về lựa
chọn địa điểm FDI của MNCs vẫn còn khoảng
trống kiến thức về sự phân bố FDI tại các quốc
gia nhỏ và tại các khu vực địa phương nhỏ hơn
trong phạm vi một quốc gia [2]. Nguyên nhân
chính của việc thiếu hụt nghiên cứu ở cấp độ
này cũng như ở các quốc gia nhỏ là do sự thiếu
hụt về số liệu phân tích.
Tuy nhiên, cả hai cách tiếp cận này đều có
những hạn chế và sự thiên lệch lớn. Hạn chế
của mô hình quá trình quốc tế hóa chủ yếu liên
quan tới việc thiếu liên kết giữa các nghiên cứu
thực nghiệm và mô hình lý thuyết [2]. Đồng
thời, lĩnh vực hoạt động của công ty được khảo
sát cũng gây ra nhiều lo lắng. Tuy nhiên, theo
Buckley, Devinney và Louviere (2003), những
hạn chế khó nhận ra của cách tiếp cận kinh tế
học là đáng lo ngại hơn [4]. Thứ nhất, rất khó
để đánh giá được chất lượng của nguồn dữ liệu
thu thập được. Số liệu có thể không mang tính
ngẫu nhiên, bị hạn chế do thiên kiến xác nhận
(nonresponse bias), chính vì thế mà kết quả
không đại diện cho nhân tố thực tế ảnh hưởng
đến quyết định lựa chọn địa điểm phân bố FDI
của MNCs. Thứ hai, số liệu thứ cấp về FDI tại
một địa phương hoặc quốc gia chỉ mô tả bức
tranh về FDI thực tế, nhưng lại không thể hiện
quá trình lựa chọn hay những mối quan tâm và
cân nhắc (của lãnh đạo MNCs) đằng sau quyết
định này. Theo Buckley, Devinney và Louviere
(2003), vì mẫu nghiên cứu chỉ dựa vào địa điểm
đầu tư cuối cùng nên chúng ta không thể biết
được công ty đã xem xét những lựa chọn nào và
loại bỏ những lựa chọn nào (điều này không thể
hiện trong dữ liệu); và những lựa chọn bị loại
bỏ có đặc điểm gì khác về mặt nhận thức đối
với các giám đốc ra quyết định [4]. Thứ ba, việc
lựa chọn địa điểm đầu tư thực ra là một quá
trình lựa chọn theo thứ bậc. Giả sử một MNC ra
quyết định về địa điểm phân tán hoạt động của
họ, trước hết họ phải xác định xem nên đầu tư
tới khu vực nào, sau đó mới xem nên thâm nhập
quốc gia nào, tiếp theo mới chọn địa phương
trong quốc gia đó. Nếu các nhà nghiên cứu
không tính đến vấn đề lựa chọn địa điểm đầu tư
theo thứ bậc thì sẽ không phản ánh được hành
vi ra quyết định thực tế của các nhà quản lý và
sẽ dẫn đến những sai lệch trong kết quả
nghiên cứu.
4. Các phương pháp nghiên cứu chính
Rà soát về phương pháp nghiên cứu mà các
tác giả trong lĩnh vực này sử dụng cho thấy
nghiên cứu định lượng dựa trên số liệu thứ cấp
nhằm chứng minh cách tiếp cận kinh tế học rất
phổ biến [1], trong đó các nghiên cứu định tính
áp dụng cách tiếp cận quy trình quốc tế hóa chủ
yếu giới hạn ở lĩnh vực kinh doanh quốc tế và
quản trị chiến lược [2]. Theo nhóm tác giả này,
trong số 153 công trình được rà soát, chỉ có 5%
nghiên cứu sử dụng số liệu sơ cấp thu thập
được từ điều tra khảo sát. Hầu hết các nghiên
cứu đều sử dụng số liệu thứ cấp thu thập được
từ nguồn công khai hoặc các chương trình
thống kê của chính phủ.
Về mô hình để phân tích mức độ tác động
của các nhân tố tới việc lựa chọn địa điểm phân
bố FDI của MNCs, các nhà nghiên cứu thường
sử dụng mô hình biến công cụ hoặc mô hình ra
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
119
quyết định. Hiện nay, số lượng các nghiên cứu
sử dụng loại mô hình thứ hai ngày càng tăng lên
nhưng vẫn không thể so sánh với nghiên cứu sử
dụng biến công cụ [2].
các vùng lẫn nhau. Nếu không đưa tác động này
vào trong mô hình nghiên cứu thì rất có thể kết
quả nghiên cứu sẽ bị lệch và không phù hợp [2,
17, 18]. Tuy nhiên, số lượng các nghiên cứu sử
dụng mô hình này vẫn còn hạn chế.
Đối với mô hình sử dụng biến công cụ, mức
độ chi tiết của thông tin và nguồn dữ liệu sẽ
quyết định câu hỏi nghiên cứu nào có thể được
trả lời. Thông thường tham vọng của các học
giả là đánh giá mức độ mà các nhân tố tác động
đến quyết định đầu tư của MNCs, kết quả là
dẫn tới lượng FDI cao hay thấp. Tuy nhiên, vì
các nhà nghiên cứu không thể chỉ định một biến
số (ví dụ mức thuế cao) một cách ngẫu nhiên
tới một số địa điểm và giữ lại một nhóm các
biến kiểm soát (chẳng hạn giữ một nhóm địa
điểm khác nhau có cùng mức thuế) [2]. Điều
này gây ra những thách thức trong việc nghiên
cứu về mối tương quan và mối quan hệ nhân
quả [14, 15]. Để giải quyết các thách thức trên,
một số nhà nghiên cứu đã cố gắng khám phá
thêm các biến công cụ có thể ảnh hưởng tới
quyết định của doanh nghiệp trong việc lựa
chọn địa điểm FDI (ví dụ Bobonis và Shatz
(2007)) [16]. Một số nhà nghiên cứu khác lại cố
gắng giải quyết tính không đồng nhất không
quan sát được (unobserved heterogeneity) bằng
cách sử dụng biến ngoại sinh liên quan đến đặc
điểm của địa điểm nhận đầu tư (ví dụ Rogers và
Wu (2012)) [13]. Tuy nhiên, vẫn có rất ít các
nghiên cứu giải quyết hạn chế liên quan tới tính
sai lệch nội sinh (endogeneity biases) khi
nghiên cứu về việc lựa chọn địa điểm phân bố
FDI của MNCs. Chính vì thế, kiến thức hiện
nay về mối quan hệ nhân quả giữa đặc điểm của
địa điểm và việc lựa chọn địa điểm đầu tư vẫn
hạn chế.
Loại mô hình thứ hai được sử dụng để phân
tích là mô hình ra quyết định (discrete choice
model). Mô hình này ngày càng được các học
giả quan tâm sử dụng bởi lẽ quyết định gia nhập
một địa phương cụ thể bằng phương thức FDI
là một quá trình lựa chọn theo thứ bậc [2]. Các
mô hình ra quyết định được sử dụng gồm có mô
hình logit đa thức (multinomial logit), mô hình
logit thứ bậc (nested logit model), mô hình logit
hỗn hợp (mixed logit model), mô hình cây ra
quyết định [19, 20]. Mặc dù mô hình logit thứ
bậc có cách tiếp cận chuẩn mực, trong đó tính
đến những nhân tố tổng hợp của các khu vực
địa lý ở các cấp độ khác nhau nhưng hiện nay
cần chú trọng vào các cách tiếp cận tinh vi hơn.
Chẳng hạn Basile và cộng sự (2008) phát triển
mô hình logit hỗn hợp để đánh giá việc lựa
chọn địa điểm đầu tư trong 50 vùng NUST-1 ở
8 quốc gia châu Âu - một cách tiếp cận có tính
đến sự tương đồng giữa các vùng trong phạm vi
một quốc gia, nhưng lại linh hoạt hơn vì nó cho
phép nghiên cứu chung hơn về sự lựa chọn thay
thế giữa các vùng cũng như ước lượng sự tương
tác giữa các cấp độ [20]. Tương tự Rasciute và
cộng sự (2014) sử dụng mô hình logit hỗn hợp,
tích hợp khía cạnh vĩ mô, vi mô và đặc điểm
của công ty trong khung khổ lý thuyết về việc
lựa chọn địa điểm FDI [21]. Tận dụng cách tiếp
cận cây ra quyết định (decision-tree approach),
câu hỏi về địa điểm FDI cũng được mô hình
hóa là sự tương tác giữa hiệu ứng quốc gia,
ngành và công ty. Tổng quan của Nielsen và
cộng sự (2017) chỉ ra rằng chỉ có ít hơn 10%
các nghiên cứu tận dụng mô hình dữ liệu lồng
nhau để tính đến việc lựa chọn theo thứ bậc [2].
Một số nghiên cứu gần đây cũng sử dụng mô
hình logit hỗn hợp, cho phép lựa chọn tương
quan giữa các địa điểm đầu tư khác nhau (ví dụ
xem [20]). Tuy nhiên, trong khi các nghiên cứu
này dựa trên nguồn dữ liệu đa cấp độ, các tác
giả vẫn chưa xem xét đến hiệu ứng lồng chéo
(cross-nesting) của dữ liệu ở các cấp độ phân
tích khác nhau. Điều này có thể làm tăng số
Trong các mô hình sử dụng biến công cụ,
mô hình kinh tế lượng không gian ngày càng
được các học giả quan tâm sử dụng để phân tích
sự phụ thuộc về không gian giữa các vùng khác
nhau, trong đó đặc tính của các địa điểm xung
quanh có thể ảnh hưởng tới dòng FDI vào một
khu vực. Các địa phương chia sẻ với nhau hệ
thống quốc lộ, cảng biển và lực lượng lao động,
nhất là các tỉnh thành có vị trí địa lý gần nhau.
Ngoài ra, các hoạt động kinh tế thường không
bị giới hạn bởi ranh giới hành chính. Đây chính
là “hiệu ứng không gian” (spatial effecs) giữa
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
120
mẫu giả tạo, các lỗi xác suất và ảnh hưởng đến
kết quả nghiên cứu [22].
quan trọng quyết định nguồn vốn FDI vào Anh
[23]. Taylor (1993) cũng khẳng định kết quả
tương tự về vai trò của chính sách thu hút FDI ở
các vùng được hỗ trợ của chính phủ Anh [24].
Tuy nhiên, Coughlin và cộng sự (1991),
Woodward (1992) trong nghiên cứu về FDI tại
Mỹ đưa ra kết quả chưa thống nhất về hiệu quả
của chính sách này và các cơ chế thúc đẩy đầu
tư khác [25, 26]. Ngoài ra, Head và Ries
(1996), Meyer và Nguyen (2005) cũng cho rằng
việc chính phủ một số quốc gia châu Á thành
lập các khu kinh tế đặc biệt cũng ảnh hưởng
tích cực tới việc thu hút FDI vào địa phương đó
[27, 28]. Lim (2001) đã xác định rằng hiệu ứng
nền kinh tế tập trung là một trong những nhân
tố quan trọng ảnh hưởng tới địa điểm phân bố
FDI bên cạnh các yếu tố thông thường khác
[29]. Bằng chứng thực nghiệm chứng tỏ vai trò
của cụm công nghiệp đến việc lựa chọn địa
điểm FDI là khá rõ ràng, ủng hộ quan điểm
rằng hiệu ứng quần tụ doanh nghiệp là một
trong những nhân tố kéo quan trọng đối với FDI
đến với một khu vực cụ thể. Theo Nielsen và
cộng sự (2017), phần lớn nghiên cứu ủng hộ
quan điểm này [2], chỉ có vài nghiên cứu không
tìm ra mối liên hệ và chỉ có nghiên cứu của Li
và Park (2006) chỉ ra mối quan hệ ngược chiều.
Hiện nay có rất ít nghiên cứu đưa ra các biến
quan sát thể hiện hiệu ứng nền kinh tế tập trung,
chính vì thế việc nghiên cứu mối quan hệ nhân
quả còn rất hạn chế [30].
Kết quả thực nghiệm từ những nghiên cứu
áp dụng cách tiếp cận quy trình quốc tế hóa
cũng không đồng nhất. Nghiên cứu tiên phong
của Davidson (1980) chỉ ra rằng kinh nghiệm
của doanh nghiệp ảnh hưởng tới việc lựa chọn
địa điểm đầu tư theo hai cách [31]. Đầu tiên,
doanh nghiệp sẽ quan tâm tới quốc gia mà họ
có kinh nghiệm hoạt động tích cực hơn là quốc
gia mà họ chưa có kinh nghiệm. Thứ hai, doanh
nghiệp giàu kinh nghiệm quốc tế ít quan tâm tới
các thị trường gần, tương tự và quen thuộc. Khi
kinh nghiệm tăng lên, doanh nghiệp sẽ quan
tâm tới các thị trường mà trước đây bị nhận
thức là ít hấp dẫn do mức độ rủi ro cao. Điều
quan trọng là Davidson (1980) đã phát hiện ra
rằng khi doanh nghiệp có nhiều kinh nghiệm
hơn, việc lựa chọn địa điểm hoạt động ở nước
5. Các kết quả nghiên cứu chính
Trong hai hướng tiếp cận để phân tích các
nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn địa điểm
FDI ở trên, mỗi hướng nghiên cứu tập trung vào
các nhóm nhân tố khác nhau và đưa ra những
kết quả không đồng nhất.
Các nghiên cứu theo hướng tiếp cận kinh tế
học thường áp dụng các mô hình biến công cụ
để tìm ra ảnh hưởng của nhóm các yếu tố kinh
tế, thể chế cũng như hiệu ứng quần tụ doanh
nghiệp. Nguyên lý cơ bản đằng sau quyết định
lựa chọn địa điểm đầu tư (cũng như những giả
định đằng sau mô hình kinh tế lượng) đều liên
quan đến vấn đề hiệu quả kinh tế. Các doanh
nghiệp sẽ phân chia hoạt động của mình thành
hai cấu phần doanh thu - lợi nhuận và xác định
các nhân tố tác động trực tiếp tới hai cấu phần
này. Theo đó, phần lớn các nghiên cứu về việc
lựa chọn địa điểm phân tán FDI đều sử dụng
các chỉ số như quy mô thị trường và mức độ
giàu có của người dân (ảnh hưởng tới doanh
thu), năng suất lao động và mức lương (ảnh
hưởng tới chi phí sản xuất) và cơ sở hạ tầng
(ảnh hưởng tới chi phí vận chuyển) [2]. Kết quả
thực nghiệm cho thấy mặc dù phần lớn các
nghiên cứu chỉ ra ảnh hưởng theo hướng kỳ
vọng của mỗi biến số trên với lượng FDI vào
một khu vực/địa điểm cụ thể, nhưng nhìn chung
kết quả vẫn chưa đồng nhất. Đối với nhóm các
yếu tố thể chế, có một sự đồng thuận rộng rãi
rằng thể chế (ở cấp độ khu vực, quốc gia và
vùng) ảnh hưởng lớn tới môi trường kinh doanh
thông qua việc thuận lợi hóa hoặc cản trở hoạt
động kinh tế của doanh nghiệp. Chính vì thế,
bản chất và chất lượng của môi trường thể chế
nước chủ nhà ảnh hưởng tới địa điểm phân bố
FDI. Chính sách của chính phủ ở cả cấp quốc
gia và cấp địa phương thường được xem là biến
số quan trọng ảnh hưởng đến việc lựa chọn địa
phương phân bố FDI. Ở cấp độ địa phương, có
nhiều nghiên cứu khẳng định tác động tích cực
và quan trọng của các chính sách của chính phủ
trong việc thu hút FDI. Hill và Munday (1992)
cho rằng các động lực tài chính là một yếu tố
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
121
ngoài càng thể hiện cách phản ứng hiệu quả đối
với cơ hội và điều kiện kinh tế toàn cầu.
Pedersen và Petersen (2004) cho thấy “hiệu ứng
sốc” (shock effect) của việc gia nhập thị trường
nước ngoài phát triển theo thời gian (đạt mức
độ thấp nhất khi đã quen thuộc thị trường sau 8
năm gia nhập), đồng thời ủng hộ “nghịch lý
khoảng cách tâm lý” (psychic distance
paradox), trong đó các nước lân cận lại tạo ra
mức độ sốc cao [32]. Nghiên cứu Delphi duy
nhất (MacCarthy và Atthirawong, 2003) tìm ra
các kết quả thông thường về động lực của
doanh nghiệp trong việc lựa chọn địa điểm phân
tán hoạt động sản xuất [33]. Những kết quả này
gợi ý rằng vấn đề quá trình trong hoạt động
quốc tế hóa là vấn đề quan trọng. Học tập, sự
tiếp biến và đồng biến văn hóa được cho là có ý
nghĩa trong các bối cảnh khác nhau, đối với các
giám đốc khác nhau trong việc ra quyết định địa
điểm FDI.
khác biệt địa lý cấp quốc gia và thể chế, mà
đánh giá quá thấp tính không đồng nhất giữa
các địa phương trong cùng một quốc gia. Trong
khi đó, các nghiên cứu của các nhà địa lý kinh
tế và kinh tế học đô thị đã chỉ ra một số nhân tố
liên quan đến sự khác biệt theo không gian giữa
các địa phương, tuy nhiên lại không chú ý đến
các đặc điểm của doanh nghiệp và sự phù hợp
của động cơ đầu tư, nguồn lực hiện có và năng
lực của doanh nghiệp với việc lựa chọn địa
điểm đầu tư [36, 37]. Điều này cho thấy rằng
cần có nghiên cứu liên ngành, đa lĩnh vực và
tích hợp các chỉ số ở các cấp độ phân tích khác
nhau cũng như xem xét cả hành vi của người ra
quyết định.
Thứ hai, về phạm vi nghiên cứu, nhận thức
về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn địa
điểm FDI của doanh nghiệp vẫn còn khoảng
trống do vấn đề thiên lệch trong chọn mẫu. Các
công trình hiện có tập trung chủ yếu vào các
nước lớn như Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc và
những kiến thức đã có rất khó áp dụng đối với
các nước đang phát triển. Mỗi quốc gia và địa
phương có những đặc điểm khác biệt về thể chế
và điều kiện kinh tế vĩ mô, có thể ảnh hưởng
đến việc lựa chọn quốc gia và địa phương để
phân bố FDI. Chính vì thế, rất cần có các
nghiên cứu tập trung vào những vùng, quốc gia
và khu vực ít được quan tâm để mở rộng kiến
thức và tăng tính hợp lệ của các nhân tố được
giả định ảnh hưởng tới quyết định lựa chọn địa
điểm phân bố đầu tư của MNCs.
Thứ ba, về nguồn số liệu sử dụng, cần lưu ý
rằng hiện nay đa số các nghiên cứu đều sử dụng
số liệu thứ cấp. Mặc dù số liệu thứ cấp thường
giải thích tốt hơn (nhưng không phải luôn luôn)
điều tra khảo sát do không bị thiên kiến xác nhận,
việc dựa vào số liệu thứ cấp được thu thập cho các
mục tiêu nghiên cứu khác thường dấy lên những
lo ngại về tính hợp lệ của thang đo như nhóm tác
giả Nielsen và cộng sự (2017) đã phân tích [2].
Việc dựa quá nhiều vào số liệu chéo hoặc số liệu
chuỗi thời gian được gộp thành những giá trị duy
nhất thường dẫn đến việc mất mát thông tin và
thất bại trong việc kiểm nghiệm mối quan hệ
thực tế.
6. Hạn chế của nghiên cứu trước và một số
gợi mở
Kết quả rà soát các nghiên cứu giải thích lý
do lựa chọn địa điểm phân bố FDI của MNCs
cho thấy nhận thức của chúng ta về lĩnh vực
này vẫn còn chưa đầy đủ [2]. Do thiếu nguồn
dữ liệu cũng như nhiều vấn đề về mặt phương
pháp luận, kết quả nghiên cứu vẫn còn nhiều
mâu thuẫn. Mặc dù số lượng các công trình
phân tích các nhân tố tác động đến lựa chọn địa
điểm đầu tư nước ngoài là rất lớn, tuy nhiên vẫn
còn khoảng trống tri thức để tiếp tục nghiên
cứu. Cụ thể là:
Thứ nhất, khung phân tích và lý thuyết về
các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn địa
điểm phân bố FDI chưa đầy đủ. Sự tích hợp các
dòng lý thuyết ở các lĩnh vực khác nhau khi
xem xét vị trí phân bổ FDI vẫn còn rất ít mặc
dù quan sát thực tế có thể thấy cả đặc điểm của
khu vực địa lý cũng như đặc điểm của doanh
nghiệp FDI và người ra quyết định đều có khả
năng ảnh hưởng đến quyết định địa điểm đầu tư
[34, 35]. Các nghiên cứu gần đây không cung
cấp đầy đủ hiểu biết về cơ chế làm cho doanh
nghiệp ưa chuộng một địa phương hơn so với
địa phương khác, và chủ yếu tập trung vào sự
Thứ tư, hầu như có rất ít nghiên cứu sử
dụng thông tin và dữ liệu sơ cấp. Mặc dù việc
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
122
này rất khó khăn và tốn thời gian nhưng trách
nhiệm của nhà nghiên cứu là đảm bảo chất
lượng dữ liệu thu thập được. Thêm nữa, thu
thập dữ liệu về hành vi đầu tư ra nước ngoài
của các doanh nghiệp sẽ làm các nghiên cứu
học thuật gần hơn với mô hình ra quyết định
trong thực tế. Điều này rất quan trọng bởi lẽ
việc ra quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư là
một quá trình theo bước và nhiều khi phi lý trí.
Phần lớn các nghiên cứu chỉ đề cập đến một số
lượng có hạn các lựa chọn trước khi ra quyết
định, và thông thường không xem xét đến vấn
đề ưu tiên cũng như là quá trình ra quyết định
theo bước. Chỉ có một số ít nghiên cứu xem xét
việc xếp hạng và thời gian gia nhập một thị
trường cụ thể, thể hiện điều kiện quyết định thứ
tự gia nhập. Hơn nữa, việc lựa chọn vị trí đầu tư
có thể là một quá trình theo chuỗi, chẳng hạn
như Arregle và cộng sự (2009), Arregle và cộng
sự (2013) bắt đầu bằng việc chọn quốc gia
(hoặc một khu vực), sau đó là lưạ chọn vùng,
địa phương hoặc khu kinh tế. Việc thu thập dữ
liệu thứ cấp không thể giúp nghiên cứu giải
thích được quá trình này [38, 39].
Như vậy, có thể thấy hiện nay rất nhiều
trường phái lý thuyết cũng như phương pháp
được sử dụng và phân tích ở các bối cảnh
nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, do thiếu
nguồn dữ liệu cũng như nhiều vấn đề về
phương pháp luận, các kết quả nghiên cứu vẫn
còn nhiều mâu thuẫn. Mặc dù số lượng các
công trình phân tích các nhân tố tác động tới
quyết định lựa chọn phân bố vốn đầu tư nước
ngoài là khá lớn, tuy nhiên vẫn còn khoảng
trống tri thức để tiếp tục nghiên cứu. Các
nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung xem xét
các trường phái lý thuyết khác nhau và đề xuất
một khung khổ lý thuyết đầy đủ hơn về các
nhân tố ở các cấp độ khác nhau; thực hiện
nghiên cứu ở bối cảnh mới là các nền kinh tế
mới nổi, các nước đang phát triển...; sử dụng
một mô hình nghiên cứu phù hợp để xử lý dữ
liệu đa cấp, phân cấp; đồng thời sử dụng mô
hình phân tích tác động không gian để đánh giá
sự phụ thuộc của các nhân tố ở cấp độ địa
phương. Việc thu thập dữ liệu về hành vi đầu tư
ra nước ngoài của các doanh nghiệp này sẽ làm
các nghiên cứu học thuật gần hơn với mô hình
ra quyết định trong thực tế. Điều này rất quan
trọng bởi lẽ việc ra quyết định lựa chọn địa
điểm đầu tư là một quá trình theo bước và nhiều
khi phi lý trí [4].
Tài liệu tham khảo
[1] I. Faeth, “Determinants of foreign direct
investment - A tale of nine theoretical models”,
Journal of Economic Surveys 23 (2009) 165-196.
[2] B.B. Nielsen, C.G. Asmussen, C.D. Weatherall,
“The location choice of foreign direct
investments:
Empirical
evidence
và
methodological challenges”, Journal of World
Business 52 (2017) 62-82.
[3] Nguyễn Văn Thắng, Giáo trình thực hành nghiên
cứu trong kinh tế và quản trị kinh doanh, NXB.
Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội, 2014.
[4] P.J. Buckley, T.M. Devinney, T.M. Louviere, “Do
managers behave the way theory suggests? A choice-
theoretic examination of foreign direct investment
location decision-making”, Journal of International
Business Studies 38 (7) (2007) 1069-1094.
[5] S.H. Hymer, International operations of national
firms, Cambridge, MA: MIT Press, 1960.
[6] J.
Johanson,
J.E.
Vahlne,
“The
Internationalization Process of the Firm-A Model
of Knowledge Development and Increasing
Foreign Market Commitments”, Journal of
International Business Studies 8(1) (1977) 23-32.
[7] E. Hörnell, J. Vahlne, F. Wiedersheim-Paul,
Exports and foreign establishments, Stockholm:
Almqvist & Wicksell, 1973.
[8] J.E. Vahlne, F. Wiedersheim-Paul, “Economic
distance: Model and empirical investigation”, Export
and Foreign Establishments, 1973, pp. 81-159.
[9] J.E.
Vahlne,
K.A.
Nordström,
Impact
“The
internationalization
process:
of
competition and experience”, The International
Trade Journal 7 (5) (1993) 529-548.
[10] Y. Kang, F. Jiang, “FDI location choice of
Chinese multinationals in East and Southeast
Asia: Traditional economic factors and
institutional perspective”, Journal of World
Business 47 (1) (2012) 45-53.
[11] B. Ramasamy, M. Yeung, S. Laforet, “China’s
outward foreign direct investment: Location
choice and firm ownership”, Journal of World
Business 47 (1) (2012) 17-25.
[12] Y. Kandogan, “Regional foreign direct investment
potential of the states within the US”, Journal of
Economics and Business 64 (4) (2012) 306-322.
[13] C.L. Rogers, C. Wu, “Employment by foreign
firms in the US: Do state incentives matter?”,
N.T.T. Mai / VNU Journal of Science: Economics and Business, Vol. 35, No. 3 (2019) 115-123
123
Regional Science and Urban Economics 42 (4)
(2012) 664-680.
of China’s Incentive Areas”, Journal of Urban
Economics 40 (1) (1996) 38-60.
[14] G.G. Dess, S. Newport, A.M.A. Rasheed,
[28] K.E. Meyer, H.V. Nguyen, “Foreign Investment
Strategies and Sub-national Institutions in Emerging
Markets: Evidence from Vietnam”, Journal of
Management Studies 42 (1) (2005) 63-93.
[29] E.G. Lim, “Determinants of, and the Relation
Between, Foreign Direct Investment and Growth;
“Configuration
Research
in
Strategic
Management: Key Issues and Suggestions”,
Journal of Management 19 (4) (1993) 775-795.
[15] D.A. Kenny, Correlation and causality, New
York: Wiley, 1979.
[16] G.J. Bobonis, H.J. Shatz, “Agglomeration, adjustment,
and state policies in the location of foreign direct
investment in the United States”, The Review of
Economics and Statistics 89 (1) (2007) 30-43.
A
Summary of the Recent Literature:
International Monetary Fund”, Available at:
01/175/, 2001.
[17] H.H. Hoang, M. Goujon, “Determinants of
foreign direct investment in Vietnamese
provinces: A spatial econometric analysis”, Post-
Communist Economies 26 (1) (2014) 103-121.
[18] B. Esiyok, M. Ugur, “A spatial regression
approach to FDI in Vietnam: Province-level
evidence”, The Singapore Economic Review, 62
(02) (2017) 459-481.
[30] S. Li, S.H. Park, “Determinants of Locations of
Foreign
Direct
Investment
in
China”,
Management and Organization Review 2 (1)
(2006) 95-119.
[31] W.H. Davidson, “The location of foreign direct
investment activity: Country characteristics and
experience effects”, Journal of International
Business Studies 11 (2) (1980) 9-22.
[19] B.B. Nielsen, S. Nielsen, “A multilevel approach
to understanding the multinationality-performance
relationship”, The Past, Present and Future of
International Business & Management: Emerald
Group Publishing Limited, 2010, pp. 527-557.
[20] R. Basile, D. Castellani, A. Zanfei, “Location
choices of multinational firms in Europe: The role
of EU cohesion policy”, Journal of International
Economics 74 (2) (2008) 328-340.
[32] B. Petersen, T. Pedersen, “Coping with liability of
foreignness: Different learning engagements of
entrant firms”, Journal of International
Management 8 (3) (2002) 339-350.
[33] B. Ambos, “Foreign direct investment in industrial
research and development: A study of German
MNCs”, Research Policy 34 (4) (2005) 395-410.
[34] J.I. Galan, J. Gonzalez-Benito, J.A. Zuñiga-Vincente,
“Factors determining the location decisions of Spanish
MNEs: An analysis based on the investment
development path”, Journal of International Business
Studies 38 (6) (2007) 975-997.
[21] S. Rasciute, E. Pentecost, B. Ferrett, “Firm
heterogeneity in modelling foreign direct
investment
location
decisions”,
Applied
Economics 46 (12) (2014) 1350-1360.
[35] L. Nachum, S. Zaheer, S. Gross, “Does it matter
where countries are? Proximity to knowledge, markets
and resources, and MNE location choices”,
Management Science 54 (7) (2008) 1252-1265.
[36] J.R. Markusen, A.J. Venables, D.E. Konan, K.H.
Zhang, A unified treatment of horizontal direct
investment, vertical direct investment, and the
pattern of trade in goods and services, National
Bureau of Economic Research, 1996.
[22] J.L. Arregle, L. Hébert, P.W. Beamish, “Mode of
international entry: The advantages of multilevel
methods”, Management International Review 46
(5) (2006) 597-618.
[23] S. Hill, M. Munday, “The UK Regional
Distribution of Foreign Direct Investment:
Analysis and Determinants”, Regional Studies, 26
(6) (1992) 535-544.
[24] J. Taylor, “An analysis of the factors determining
the geographical distribution of Japanese
manufacturing investment in the UK, 1984-91”,
Urban Studies 30 (7) (1993) 1209-1224.
[37] E. McCann, “Urban Policy Mobilities and Global
Circuits of Knowledge: Toward a Research
Agenda”, Annals of the Association of American
Geographers 101 (1) (2011) 107-130.
[25] C.C. Coughlin, E. Segev, “Foreign Direct
Investment in China: A Spatial Econometric
Study”, The World Economy 23 (1) (2000) 1-23.
[26] D.P. Woodward, “Locational determinants of
Japanese manufacturing start-ups in the United
[38] J.L. Arregle, P.W. Beamish, L. Hébert, “The
Regional Dimension of MNEs' Foreign Subsidiary
Localization”, Journal of International Business
Studies 40 (1) (2009) 86-107.
[39] J.L. Arregle, T.L. Miller, M.A. Hitt, P.W.
Beamish, “Do regions matter? An integrated
institutional and semiglobalization perspective on
the internationalization of MNEs”, Strategic
Management Journal 34 (8) (2013) 910-934.
States”, Southern Economic Journal
2 (1992)
690-708.
[27] K. Head, J. Ries, “Inter-City Competition for
Foreign Investment: Static and Dynamic Effects
P
p
9 trang
14460
Free
Bạn đang xem tài liệu "Factors influencing MNCs’ location decision", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- factors_influencing_mncs_location_decision.pdf
